فهرست کتاب


آیه های زندگی برای بیداری

حسین اسکندری‏

چرا خداوند بهشت را ارث صالحان قرار داده است؟

اگر معنای ارث انتقال مال یا هر چیز قابل انتفاع باشد (از مالکی که با مردن مالکیتش زایل شده و به دیگری منتقل شده، مانند رسیدن اموال پدر مرده به فرزندش) و با توجه به اینکه در کلمه ارث به نوعی معنای انتقال از غیر وجود دارد، چگونه قرآن بهشت را ارث اهل ایمان در مقابل اعمال صالحشان دانسته و فرموده است: و نودوا ان تلکم الجنة اورثتموها بما کنتم تعملون.(704) (و به آنان ندا داده می شود که این بهشت را در برابر اعمالی که انجام می دادید به ارث بردید) یا فرموده: و تلک الجنه التی اورثتموها بما کنتم تعملون.(705) یا، در همین آیه مورد بحث، فرموده است: تلک الجنة التی نورث من عبادنا من کان تقیا.؟
در این آیات، که سخن از میراث بهشت برای اهل ایمان است، می توان معنای ارث را، که انتقال به غیر است اعتبار کرد، خداوند بهشت را آفرید تا همه بندگانش با سرمایه ایمان و عمل صالح آن را به دست آورند، پس بهشت در معرض اعطا به همه افراد است، زیرا خداوند آن را به شرط ایمان و عمل به همه وعده داده است و بنا بر قولی هر آدمی هم مسکنی در بهشت دارد و هم مسکنی در جهنم؛ پس اگر بهشت به پرهیزکاران و اهل ایمان می رسد بدین علت است که دیگران به سبب ضایع کردن واجبات الهی و پیروی از شهوات و شرک و معاصی و کفر خود را از آن محروم می کنند و بهشت فقط برای مؤمنان می ماند. پس در حقیقت مؤمنان با عمل صالح خود آن را از دیگران به ارث برده اند: اولئک هم الوارثون الذی یرثون الفردوس.(706) (آنها وارثان اند - وارثانی که بهشت برین را به ارث می برند.) از این روست که بهشتیان وقتی با فرمان الهی وارد بهشت می شوند می گویند: الحمد لله الذی صدقنا وعده و اورثنا الارض نتبوء من الجنة حیث نشاء.(707) (حمد و ستایش مخصوص خداوندی است که به وعده خویش درباره ما وفا کرد و زمین (بهشت) را میراث ما قرار داد که هر جا را بخواهیم منزلگاه خود قرار دهیم.)(708)
به دلیل این آیات، مشرکان و تکذیب کنندگان آیات الهی و اهل معصیت از بهشت محروم اند: انه من یشرک بالله فقد حرم الله علیه الجنه و مأواه النار.(709) (همانا هر کس برای خدا شریکی قرار دهد خداوند بهشت را بر او حرام کرده و جایگاه او دوزخ است)؛ کسانی که آیات ما را تکذیب و در برابر آن تکبر کردند درهای آسمان به رویشان گشوده نمی شود و هرگز به بهشت نمی روند، مگر اینکه شتر از سوراخ سوزن بگذرد.)(710)؛ و در واقع جهنمیان هم میراث بران جهنم اند و در خانه اهل بهشت در آنجا (اگر گناه می کردند) ساکن می شوند.
بر اساس روایات رسیده از اهل بیت (علیهم السلام) خداوند بهشت را بر این گروه از انسان ها حرام کرده است: سخن چینان، میگساران، مردان بی غیرت، غیبت کنندگان، منت گذاران، فرزندان ناخلف، قاطعان رحم، متکبران در راه رفتن، فتنه انگیزان، ثروتمندان بخیل و بی خیر، زنان مردنما، افراد بدرفتار و بدخلق، آنان که ولایت اهل بیت (علیهم السلام) را ندارند.(711)

129. بهشت را به بها دهند، نه به بهانه

ام حسبتم ان تدخلوا الجنة و لما یأتکم مثل الذین خلوا من قبلکم مستهم البأسآء و الضرآء و زلزلوا حتی یقول الرسول والذین آمنوا معه متی نصر الله الا ان نصر الله قریب.
بقره: 214
می پندارید که به بهشت خواهید رفت؟ و هنوز آنچه بر سر پیشینیان شما آمده بر سر شما نیامده؟ به ایشان سختی و رنج رسید و متزلزل شدند تا آنجا که پیامبر و مومنانی که با او بودند گفتند: پس یاری خدا کی خواهد رسید؟ بدانید که یاری خدا نزدیک است.
بأساء از ماده بأس به معنای سختی و ناپسند است؛ و بأساء سختیهایی است که به بدن مربوط نباشد، مثل گرفتاری مالی و غیر آن.
ضراء از ماده شرر ساخته شده و در اصل به معنای زمین گیری و سختی و نقص اموال و انفس است و ضد سراء؛ اما اگر با کلمه بأساء بیاید، گرفتاریهای بدنی مانند مرض، از آن اراده می شود.
در این آیه خداوند تصریح فرموده که صرف اظهار ایمان برای ورود به بهشت کافی نیست، باید برای بهشتی شدن تلاش کرد. بهشت نتیجه تلاشهای مثبت و کرده های نیک انسان و صبر در برابر مشکلات و پایداری است: ام حسبتم ان تدخلوا الجنة و لما یعلم الله الذین جاهدوا منکم و یعلم الصابرین.(712) (آیا چنین پنداشتید که تنها با ادعای ایمان وارد بهشت خواهید شد، در حالی که خداوند هنوز مجاهدان شما و صابران را مشخص کرده است؟) صرف آرزو داشتن و تمنای بهشت موجب کمال نمی شود: و قالوا لن یدخل الجنة الا من کان هودا او نصاری تلک امانیهم قل هاتوا برهانکم ان کنتم صادقین.(713)
(آنها گفتند هیچ کس جز یهود و نصاری هرگز داخل بهشت نخواهد شد. این آرزوی آنهاست. بگو اگر راست می گویید، دلیل خود را بیاورید.) آری، بهشت بها می خواهد و بهشتیان باید به همراه خود برهان بیاورند؛ و برهانشان بندگی خدا و بهای بهشت تسلیم محض بودن در برابر اوامر خدا و دین اوست: بلی من اسلم وجهه لله و هو محسن فله اجره عند ربه و لا خوف علیهم و لا هم یحزنون.(714) (آری، کسی که روی خود را تسلیم خدا کند و نیکوکار باشد پاداش او در نزد پروردگار ثابت است نه ترسی بر آنهاست و نه غمگین می شوند.)
امام علی (علیه السلام) فرمودند: لا تحصل الجنه بالتمنی.(715) (بهشت با آرزو به دست نمی آید.)
حضرتش در حدیث دیگری فرمودند: بالمکاره تنال الجنة.(716) (با ناملایمات و سختیهاست که بهشت به دست می آید.)
رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) نیز در این باره فرموده اند: الا و ان عمل الجنه حزن بربوة الا و ان عمل النار سهل بشهوة.(717) (بدانید که کار بهشت به سبب بلندی (سربالایی)اش دشوار است و کار دوزخ به سبب اینکه خواهشهای نفسانی است آسان و هموار است.)
قرآن نیز اشاره به همین حقیقت دارد، آنگاه که می فرماید: و اما من خاف مقام ربه و نهی النفس عن الهوی فان الجنة هی المأوی.(718) (و آن کس که از مقام پروردگارش ترسان باشد و نفس خود را از هوا باز دارد قطعا بهشت جایگاه اوست.)
و نیز از بهشت به عنوان بیع و شراء یاد کرده است: بایع انسان و مشتری خدا و ثمن آن اموال و انفس: ان الله اشتری من المؤمنین انفسهم و اموالهم بان لهم الجنة.(719)
در حدیث است که سه چیز است که اگر خداوند شخصی را در روز قیامت با آن سه خصلت ملاقات کند از هر دری که بخواهد وارد بهشت می شود: من حسن خلقه و خشی الله فی المغیب و المحضر و ترک المراء و ان کان محقا.(720) (هر کسی اخلاق نیک داشته باشد و در نهان و آشکار از خدا بترسد و بحث و جدل را ترک کند، گر چه حق با او باشد.)
رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) نیز به جناب ابوذر فرمودند: اتحب ان تدخل الجنة؟ (آیا دوست داری بهشتی شوی؟) او گفت به فدایت شوم، آری. حضرت فرمودند: فاقصر من الامل و اجعل الموت نصب عینک و استح من الله حق الحیاء.(721) (آرزوهایت را کوتاه کن و مرگ را پیش رویت ببین و حق شرم و حیا را در مقابل خداوند به جای آور.)

130. وعده الهی به مردان و زنان مومن: بهشتی که نهرها از زیر درختانش جاری است با خانه هایی پاکیزه و خشنودی خدا

وعد الله المؤمنین و المؤمنات جنات تجری من تحتها الانهار خالدین فیها و مساکن طیبة فی جنات عدن و رضوان من الله اکبر ذلک هو الفوز العظیم.
توبه: 72
خدا به مردان و مومن و زنان مومن بهشتهایی را وعده داده است که جویها در آن جاری است و بهشتیان همواره در آنجایند و نیز خانه هایی نیکو در بهشت جاوید؛ ولی خشنودی خدا از همه برتر است که پیروزی بزرگ خشنودی خداوند است.
عدن در لغت به معنای اقامت و پایداری است؛ و معنایش این است که فلانی در فلان مکان ماندگار شد؛ و به همین جهت معدن را معدِن می گویند، زیرا جواهر و فلزات در آن قطعه از زمین مستقر و مقیم شده است. بنابراین معنای جنات عدن بهشتهای ماندنی و از بین نرفتنی است؛ و گفته شده آن بطنان، یعنی وسط و مرکز بهشت، است. در حدیثی از رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) است که عدن دار الله التی لم ترها عین و لم یخطر علی قلب بشر لا یسکنها غیر ثلاثه النبیین و الصدیقین و الشهداء.(722) (عدن خانه خداست که هیچ چشمی آن را ندیده و چگونگی آن به عقل هیچ کس از افراد بشر هم خطور نکرده است و تنها سه گروه در آن ساکن می شوند: پیامبران و تصدیق کنندگان و حامیان راستین انبیا و شهیدان.)
رضوان و رضا و مرضاة به معنای خشنودی است؛ و آن حالتی است که در نفس آدمی به هنگام برخورد با چیزی که پسند طبع اوست پیدا می شود و نفس از پذیرفتن آن امتناع نمی ورزد. ضد این حالت سخط و خشم است. در قرآن در بیشتر مواردی که کلمه رضی الله و رضوان الله آمده به رضای بنده نیز اشاره شده است: رضایت خدا از بنده اش به سبب اطاعت از اوست و رضایت بنده از خدا جهت پاداشی است که به او می دهد و حکمی که به نفع او می راند. رضی الله عنهم و رضوا عنه ذلک فوز العظیم.(723) (هم خداوند از آنان خشنود است و هم آنان از خدا خشنودند. این رستگاری بزرگ است)؛ یا ایتها النفس المطمئنه ارجعی الی ربک راضیة مرضیة.(724) (تو ای روح آرام یافته، به سوی پروردگارت باز گرد؛ در حالی که هم تو از او خشنودی و هم او از تو خشنود است.) آری، این خشنودی خدا از ایشان از همه نعمتهای الهی بهشت بزرگ تر و ارزنده تر است، زیرا حقیقت بندگی، که قرآن کریم بشر را به آن دعوت کرده، آن است که به سبب محبت به خدا انجام شود - محبتی که از سر معرفت و شناخت باشد، نه به علت طمعی که به بهشتش یا ترسی که از آتشش دارد؛ و بزرگ ترین سعادت و رستگاری برای عاشق و دوستدار و دلدار این است که رضایت معشوق و محبوب و دلبر خویش را جلب کند، بی اینکه در صدد ارضای نفس خویش باشد. لذا می فرماید: و رضوان من الله اکبر. (این خشنودی خدا از همه نعمتهای بهشتی برتر و بزرگ تر است)؛ و اصلا این مقام رضایت حضرت حق از بنده اش مساوی است با رسیدن بنده به رستگاری بزرگ و فتح قله بهشت: ذلک هو الفوز العظیم. رسیدن به این مقام در جنات عدن لذتی روحانی و معنوی دارد که از تمام بهشت و نعمتها و مواهب گوناگون و ما تشتهیه الانفس هم برتر و بالاتر است؛ و همان فاصله ای که بین لذتهای جسمی و لذتهای روحی و معنوی وجود دارد در بین همه نعمتهای بهشتی و رضوان الهی وجود دارد. جابر بن عبدالله انصاری از رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) نقل کرده که حضرت فرمودند: به هنگامی که اهل بهشت داخل بهشت می شوند، خداوند به آنان می گوید: تشتهون شیئا فازیدکم (آیا چیزی دوست دارید تا اضافه بر آنچه به شما داده ام بدهم؟) می گویند: ای پروردگار ما، بهترین چیزی که به ما داده ای چیست؟ خداوند می فرماید: رضوانی اکبر (خشنودی من بزرگ ترین و بهترین عطای من به شماست.)(725)