فهرست کتاب


آیه های زندگی برای بیداری

حسین اسکندری‏

تجسم اعمال مجازات آخرت

یک محل طرح موضوع تجسم اعمال در بحث مجازاتها و پاداشهای آخرت و مسئله خلود است.
چنان که قبلا هم توضیح دادیم، مجازات عمل در آخرت از سنخ مجازاتهای دنیوی نیست تا اشکال تناسب بین جرم و جریمه مطرح شود (در موضوعات قبل این اشکال و پاسخ آن از ابعاد مختلف بررسی شد.) در آن عالم، مجازات و جریمه عین جنایت و جرم است؛ یعنی همان است و دو چیز نیست تا تناسب و مسائلی مانند آن مطرح شود. از این روست که جای هیچ گله و اعتراض و شکایتی باقی نمی ماند و همه حتی گردنکشان عالم هم تسلیم می شوند و می پذیرند، چون می فهمند هر چه هست از خود آنهاست، پای دیگری در میان نیست و مجرم خودشان اند. متصدی مجازات هم خود اوست: و وجدوا ما عملوا حاضرا.(616) لذا قرآن می فرماید از هم اکنون جهنم بر کافران محیط است و آنان را در بر گرفته است، زیرا عمل آنان از سنخ عمل دوزخی است، ماده آتش را در پی دارد و سوزنده است؛ لکن در این عالم به صورت سیئات بر آنان احاطه دارد و در آن عالم به صورت جهنم و درکات آن ظاهر می شود: و ان جهنم لمحیطة بالکافرین.(617) البته این قضیه درباره اعمال صالح و انسان های صالح هم کاملا صادق است. آنها هم از همین دنیا و در همین دنیا بهشت و رضوان الهی را درک می کنند و طعم شیرین هم جواری با اولیا و انبیا و فرشتگان را می چشند: من عمل صالحا من ذکر او انثی و هو مؤمن فلنحیینه حیاة طیبة.(618)
اصل کینه دوزخ است و کین تو - جزء آن کل است و خصم دین تو
چون تو جزء دوزخی هین هوشدار - جزء سوی کل خود گیرد قرار
ور تو جزو جنتی ای نامدار - عیش تو باشد چو جنت پایدار
تلخ با تلخان یقین ملحق شود - کی دم باطل قرین حق شود

چون عمل کردی شجر بنشاندی - اندر آخر حرف اول خواندی
گر چه شاخ و برگ و بیخش اول است - آن همه از بهر میوه مرسل است
میوه ها در فکر دل اول بود - در عمل ظاهر به آخر می شود
اول فکر آخر آمد در عمل - بُنیت عالم چنان دان از ازل
این جهان و آن جهان زاید ابد - هر سبب مادر اثر از وی ولد
این عرض با جوهر آن بیضه است و طیر - این از آن و آن از این زاید به سیر
چاکرت شاها اگر خائن بود - آن عرض زنجیر و زندان می شود
وقت محشر هر عرض را صورتی است - صورت هر یک عرض را نوبتی است
عالم اول جهان امتحان - عالم ثانی جزای این و آن(619)

از مکافات عمل غافل مشو - گندم از گندم بروید جو ز جو

118. جهنمیان: پروردگارا، ما را خارج کن تا عمل صالحی انجام دهیم. خداوند: مگر به اندازه هدایت به شما عمر ندادیم؟ مگر انذارکننده به سراغ شما نیامد؟

و هم یصطرخون فیها ربنا اخرجنا نعمل صالحا غیر الذی کنا نعمل اولم نعمرکم ما یتذکر فیه من تذکرو جاءکم النذیر فذوقوا فما للظالمین من نصیر.
فاطر: 37
و از درون آتش فریاد زنند: ای پروردگار ما، ما را بیرون آر تا کارهایی شایسته کنیم، غیر از آنچه می کردیم. آیا آن قدر شما را عمر نداده بودیم که پندگیرندگان پند گیرند؟ و شما را بیم دهند آمده. پس بچشید که گناهکاران را یاوری نیست.

تجسم اعمال در آیاتی از قرآن

1) یوم تجد کل نفس ما عملت من خیر محضرا و ما عملت من سوء تود لو ان بینها و بینه امدا بعیدا.(620) (روزی که هر کس آنچه را از کار نیک کرده آن را حاضر می بیند و هر کار بدی که کرده است؛ و آرزو می کند که ای کاش بین او و آن کار بدش فاصله زمانی زیادی باشد.)
تجد از ماده وجدان، به معنای یافتن است. دو کلمه خیر و شر هم نکرده آورده شده تا افاده عموم کند و همه اعمال خوب و بد را در بر گیرد. محضرا هم از احضار است به معنای حاضر ساختن موجود غایب از انظار و می فهماند که اعمال در نزد خدا محفوظ بوده و خداوند عالم به آنها بوده و در قیامت برای صاحبانش اظهار می کند.
این آیه به خوبی گویای این حقیقت است که اعمال در صحنه قیامت تجسم و حضور پیدا می کنند.
2) گروهی از آیات به این اصل کلی دلالت دارد که در قیامت خود اعمال بی هیچ کم و کاستی به صورت کیفر و پاداش به صاحبانشان داده می شود و این عادلانه ترین نوع جزاست.
- و وجدوا ما عملوا حاضرا و لا یظلم ربک احدا.(621) (و همه اعمال خود را حاضر می بینند و پروردگارت به هیچ کس ستم نمی کند.)
- فمن یعمل مثقال ذرة خیرا یره و من یعمل مثقال ذرة شرا یره.(622) (پس هر کس هموزن ذره ای کار خیر انجام دهد آن را می بیند و هر کس هموزن ذره ای کار بد کرده آن را می بیند.)
- و توفی کل نفس ما عملت و هم لا یظلمون.(623) (و نتیجه اعمال هر کس بی کم و کاست به او داده می شود و به آنها ظلم نخواهد شد.)
- فالیوم لا تظلم نفس شیئا و لا تجزون الا ما کنتم تعملون.(624) (امروز به هیچ کس ذره ای ستم نمی شود و جز آنچه را عمل می کردید جزا داده نمی شوید.)
- یا بنی انها ان تک مثقال حبه من خردل فتکن فی صخره او فی السماوات او فی الارض یأت بها الله.(625) (پسرم، اگر به اندازه سنگینی دانه خردلی کار نیک یا بد باشد و در دل سنگی یا در آسمانها و زمین قرار گیرد خداوند آن را می آورد.)
- یا ایها الذین کفروا لا تعتذروا الیوم انما تجزون ما کنتم تعملون.(626) (ای کسانی که کافر شده اید امروز عذرخواهی نکنید، چرا که تنها به اعمالتان جزا داده می شوید.)
- جزاء وفاقاً.(627) (این مجازاتی است موافق و مناسب اعمالشان.)
با توجه به حقیقت مهم تجسم اعمال در قیامت، قرآن می فرماید منحرفان از صراط حق خودشان هیزم جهنم خویش اند: و اما القاسطون فکانوا لجهنم حطبا.(628)
و نیز درباره ماهیت آتش جهنم می فرماید آتشی است که از حیث ماده اولیه خود مردمان هیزم و گیره آن اند و از جهت شدت و غلظت و سختی نیز سنگها را آب می کند: فاتقوا النار التی وقودها الناس و الحجارة.(629)
در این باره، از آیات قرآن، در صفحات بعد نیز سخن می گوییم.