فهرست کتاب


آیه های زندگی برای بیداری

حسین اسکندری‏

تجسم اعمال یعنی چه؟ آیا شدنی است؟

یکی از ویژگیهای جهان آخرت تجسم اعمال است. تجسم اعمال یعنی اینکه هر یک از الفاظ و سخنان و اعمال نیک و بد ما با اینکه در دنیا وابسته به ما بودند و در یک لحظه پدید آمدند و به ظاهر از بین رفتند به صورت وجودهای مستقلی در صحنه قیامت ظاهر شوند.
به عبارتی، کردار ما، چه خوب و چه بد، صورتی دنیوی دارد که ما آن را می بینیم و چهره ای اخروی، که اکنن در آن عمل نهفته است. در روز رستاخیز، عمل پس از تحولاتی که در آن رخ می دهد شکل دنیوی خود را از دست می دهد و با چهره رستاخیزی جلوه می کند و باعث آرامش و راحتی صاحب خود یا آزار او می شود. ایمان به تجسم اعمال از نظر تربیتی اثر فوق العاده ای در انسان می گذارد، به طوری که او را به نیکیها و اعمال صالح علاقه مند و از زشتیها باز می دارد. اما اولین مطلب در این موضوع این است که صرف نظر از آیات و روایات و مدارک مهم اسلامی، که در اثبات تجسم اعمال وجود دارد، آیا اساساً چنین امری ممکن است و با موازنی علمی منطبق است؟
برای روشن شدن پاسخ، به اختصار، چند مقدمه را مطرح می کنیم:
1) اعمال ما اشکال مختلفی از نیروست. سخنان ما نیروی صوتی است که از نیروهای مکانیکی زبان و لب پدید می آید و از نیروی خاص مغزی مدد می گیرد. حرکات و افعال و کارهای ما نیز هر یک شکلهای دیگری از نیروی مکانیکی یا آمیخته ای از نیروی مکانیکی و صوتی است.
2) سراسر جهان ترکیبی از ماده و نیروست و تبدیل ماده به نیرو از اصول مسلم فیزیک است و اینکه ماده و نیرو دو مظهر یک حقیقت اند. ماده نیروی متراکم و فشرده است که در شرایط معینی به نیرو تبدیل می شود.
3) با توجه به رابطه تنگاتنگ ماده و نیرو، هیچ مانعی بر سر راه تبدیل نیرو به ماده وجود ندارد و تبدیل هر یک به دیگری کاملا قابل درک و ممکن است.
4) بر طبق قانون بقای ماده و نیرو، این دو هیچ گاه از میان نمی روند و همواره در این جهان باقی اند. نتیجه اینکه ماده و نیرو جلوه هایی از یک حقیقت اند و با توجه به اصل بقای نیرو و ماده، هرگز مانعی نخواهد داشت که نیروهای پخش شده در این عالم بار دیگر به حالت متراکم در آیند و حالت جرمی و جسمی به خود بگیرند و به هنگام محاسبه اعمال هر کس همه اعمال خود را ببیند و اعمال همواره به همراه او باشد. این همان تجسم اعمال است.(615)

117. جهنمیان از مأموران دوزخ یک روز آزادی می خواهند، اما دریغ!

و قال الذین فی النار لخزنة جهنم ادعوا ربکم یخفف عنا یوما من العذاب قالوا اولم تک تأتیکم رسلکم بالبینات قالوا بلی قالوا فادعوا و ما دعوا الکافرین الا فی ظلال.
مؤمن: 49 و 50
و آنان که در آتش اند به نگهبانان جهنم می گویند: از پروردگارتان بخواهید تا یک روز از عذاب ما بکاهد. می گویند: آیا پیامبرانتان با دلایل روشن به نزد شما نیامده بودند؟ می گویند: بلی. می گویند: پس دعا کنید؛ و دعای کافران جز آنکه تباه شود هیچ نخواهد بود.

تجسم اعمال مجازات آخرت

یک محل طرح موضوع تجسم اعمال در بحث مجازاتها و پاداشهای آخرت و مسئله خلود است.
چنان که قبلا هم توضیح دادیم، مجازات عمل در آخرت از سنخ مجازاتهای دنیوی نیست تا اشکال تناسب بین جرم و جریمه مطرح شود (در موضوعات قبل این اشکال و پاسخ آن از ابعاد مختلف بررسی شد.) در آن عالم، مجازات و جریمه عین جنایت و جرم است؛ یعنی همان است و دو چیز نیست تا تناسب و مسائلی مانند آن مطرح شود. از این روست که جای هیچ گله و اعتراض و شکایتی باقی نمی ماند و همه حتی گردنکشان عالم هم تسلیم می شوند و می پذیرند، چون می فهمند هر چه هست از خود آنهاست، پای دیگری در میان نیست و مجرم خودشان اند. متصدی مجازات هم خود اوست: و وجدوا ما عملوا حاضرا.(616) لذا قرآن می فرماید از هم اکنون جهنم بر کافران محیط است و آنان را در بر گرفته است، زیرا عمل آنان از سنخ عمل دوزخی است، ماده آتش را در پی دارد و سوزنده است؛ لکن در این عالم به صورت سیئات بر آنان احاطه دارد و در آن عالم به صورت جهنم و درکات آن ظاهر می شود: و ان جهنم لمحیطة بالکافرین.(617) البته این قضیه درباره اعمال صالح و انسان های صالح هم کاملا صادق است. آنها هم از همین دنیا و در همین دنیا بهشت و رضوان الهی را درک می کنند و طعم شیرین هم جواری با اولیا و انبیا و فرشتگان را می چشند: من عمل صالحا من ذکر او انثی و هو مؤمن فلنحیینه حیاة طیبة.(618)
اصل کینه دوزخ است و کین تو - جزء آن کل است و خصم دین تو
چون تو جزء دوزخی هین هوشدار - جزء سوی کل خود گیرد قرار
ور تو جزو جنتی ای نامدار - عیش تو باشد چو جنت پایدار
تلخ با تلخان یقین ملحق شود - کی دم باطل قرین حق شود

چون عمل کردی شجر بنشاندی - اندر آخر حرف اول خواندی
گر چه شاخ و برگ و بیخش اول است - آن همه از بهر میوه مرسل است
میوه ها در فکر دل اول بود - در عمل ظاهر به آخر می شود
اول فکر آخر آمد در عمل - بُنیت عالم چنان دان از ازل
این جهان و آن جهان زاید ابد - هر سبب مادر اثر از وی ولد
این عرض با جوهر آن بیضه است و طیر - این از آن و آن از این زاید به سیر
چاکرت شاها اگر خائن بود - آن عرض زنجیر و زندان می شود
وقت محشر هر عرض را صورتی است - صورت هر یک عرض را نوبتی است
عالم اول جهان امتحان - عالم ثانی جزای این و آن(619)

از مکافات عمل غافل مشو - گندم از گندم بروید جو ز جو