فهرست کتاب


آیه های زندگی برای بیداری

حسین اسکندری‏

86. ایست! باید بازپرسی شوید

وقفوهم انهم مسئولون.
صافات: 24
و نگهداریدشان؛ باید بازخواست شوند.
یکی از مواقف قیامت موقف سؤال و حساب است.
بر اساس آیات قرآن انسانها هم از کرده هایشان سوال می شوند - زیرا فرموده است: و لتسئلن عما کنتم تعملون.(454) (و یقیناً شما از آنچه انجام می دادید بازپرسی خواهید شد) و نیز فرموده است: فو ربک لنسئلنهم اجمعین عما کانوا یعملون.(455) (سوگند به پروردگارت که از همه آنها درباره آنچه می کرده اند پرسش می کنیم) - و هم از همه نعمتهایی که خداوند روزی انسان کرده است - زیرا فرموده است: ثم لتسئلن یومئذ عن النعیم.(456) (سپس در آن روز از نعمتهایی که داشته اید بازپرسی خواهید شد) و نیز فرموده از ابزار ادراکی شما، که وسیله شناخت شما از عالم و از یکدیگر بود و با آن می توانستید روابط بین خود و خدا، خود و دیگران و رابطه خودتانان با خودتان را تنظیم کنید سوال خواهیم کرد: ان السمع و البصر و الفؤاد کل اولئک کان عنه مسئولا.(457) (همانا گوش و چشم و دل - همه مسئول اند.) همچنین خداوند از عهدها و پیمانهایی که از بندگانش گرفته نیز سوال خواهد کرد که اعظم آنها عهد بندگی خدا و اطاعت از اولیای الهی بوده است؛ زیرا فرموده است: و اوفوا بالعهد ان العهد کان مسئولا.(458) (و به عهد خود وفا کنید که از عهد سوال می شود) و و کان عهد الله مسئولا.(459) (و درباره عهد الهی سوال خواهد شد.)
امام رضا (علیه السلام) از رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) روایت کرده اند اول ما یسأل عنه العبد حبنا اهل البیت.(460) (نخستین چیزی که از بنده سوال می شود دوستی و ولایت ما اهل بیت است.)
رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمودند: لا تزول قدما عبد یوم القیامه حتی یسأل عن اربع عن عمره فیما افناه و عن شبابه فیما ابلاه و عن ماله من این اکتسبه و فیما انفقه و عن حبنا اهل البیت.(461) (بنده در روز قیامت قدم از قدم بر نمی دارد، مگر اینکه از چهار چیز سوال می شود: از عمرش، که در چه راهی آن را صرف کرد؛ و از جوانی اش، که چگونه آن را به پیری رساند؛ و از مالش، که از کجا در آورد و در چه راهی هزینه کرد؛ و از دوستی ما اهل بیت است.
امام علی (علیه السلام) فرمودند: اتقوا الله فی عباده و بلاده فانکم مسئولون حتی عن البقاع و البهایم اطیعو الله و لا تعصوه و اذا رأیتم الخیر فخذوا به و اذا رأیتم الشر فاعرضوا عنه.(462) (از خدا بترسید و تقوا پیشه کنید، زیرا شما در پیشگاه خداوند از شهرها و خانه ها و حیوانات هم سوال و بازپرسی می شوید. خدا را اطاعت کنید و از فرمان خدا سر باز مزنید. اگر خبری دیدید برگزینید و اگر شر و بدی دیدید از آن دوری کنید.)

87. خداوند: چه پاسخی به پیامبران من دادید؟

و یوم ینادیهم فیقول ماذا اجبتم المرسلین فعمیت علیهم الانبآء یومئذ فهم لا یتسائلون.
قصص: 65 و 66
و روزی که خدا ندایشان دهد و گوید: پیامبران را چگونه اجابت کردید؟ در این روز خبرها بر آنان پوشیده شود و از یکدیگر نیز نتوانند پرسید.
خداوند در سه آیه قبل از این می فرماید: روزی را به خاطر آورید که خداوند آنها را ندا می دهد و می گوید: کجایند شریکانی که برای من می پنداشتید؟ گروهی از معبودان، که فرمان عذاب درباره آنها مسلم شده است، می گویند: پروردگارا، ما این عابدان را گمراه کردیم. آری، ما آنها را گمراه کردیم، همان گونه که خود گمراه شدیم. ما از آنها بیزاری می جوییم. آنها در حقیقت ما را نمی پرستیدند، بلکه هوای نفس خویش را پرستش می کردند. به آنها گفته می شود شما معبودهایتان را، که شریک خدا می پنداشتید، بخوانید تا شما را یاری کند. آنها معبودهایشان را می خوانند، ولی جوابی به آنها نمی دهند. در این هنگام، عذاب الهی را با چشم خود می بینند و آرزو می کنند که ای کاش هدایت یافته بودند.(463)
آن گاه خداوند در پی سوال از معبودهای آنها می پرسد: با فرستادگان و پیامبران من چه کردید؟ مسلما آنها برای این سوال پاسخی ندارند: اگر بگویند دعوت آنها را اجابت کردیم، که دروغ گفته اند؛ و اگر هم بگویند آنها را اذیت کردیم و تکذیبشان کردیم، بر عذاب خود مهر تایید زده اند. قرآن می فرماید اینجا موقفی است که به آنها اجازه هیچ سخنی داده نمی شود. همین سوال را خداوند در قیامت از پیامبران می کند: یوم یجمع الله الرسل فیقول ماذا اجبتم قالوا لا علم لنا انک انت علام الغیوب.(464) (روزی که خداوند پیامبران را جمع می کند و به آنها می گوید در برابر دعوت شما چه پاسخی به شما داده شد؟ می گویند ما چیزی نمی دانیم. تو خود از همه اسرار نهان آگاهی.) شاید این آیه شریفه نیز اشاره به این دو سوال باشد: فلنسئلن الذین أرسل الیهم و لنسئلن المرسلین.(465) (به یقین از کسانی که پیامبران به سوی آنها فرستاده شدند (امتها) سوال خواهیم کرد و از پیامبران هم سوال می کنیم.)
امام رضا (علیه السلام) از پدران گرامیشان و آنها از رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) روایت کرده اند که خداوند از همه خلق حساب می گیرد، مگر مشرکان به خدا. پس آنان در روز قیامت حساب و سوالی ندارند و به آنان فرمان داده می شود تا به آتش بروند.(466)
امام باقر (علیه السلام) فرمودند: دقت خداوند در حساب روز قیامت متناسب با میزان عقل و معرفتی است که در دنیا به بندگان داده است.(467)
از امام علی (علیه السلام) درباره حسابرسی خداوند در قیامت پرسیدند که چگونه با وجود انبوه خلایق خداوند به حساب آنان می رسد. حضرت فرمودند: کما یرزقهم علی کثرتهم. (همان گونه که آنان را با وجود زیادی شان روزی می دهد.) پرسیدند: چگونه حساب می گیرد با اینکه او را نمی بینند؟ حضرت فرمودند: کما یرزقهم و لا یرونه (همان گونه که روزی می دهد و آنها او را نمی بینند.)(468)

88. ریز و درشت اعمال در نامه ای می آید

و وضع الکتاب فتری المجرمین مشفقین مما فیه و یقولون یا ویلتنا مال هذا الکتاب لا یغادر صغیرة و لا کبیرة الا احصاها و وجدوا ما عملوا حاضراً و لا یظلم ربک احداً.
کهف: 49
دفتر اعمال گشوده شود. مجرمان را بینی که از آنچه در آن آمده است بیمناک اند و می گویند: وای بر ما، این چه دفتری است که هیچ گناه کوچک و بزرگی را حساب ناشده رها نکرده است! آنگاه اعمال خود را در مقابل خود بیایند؛ و پروردگار تو به کسی ستم نمی کند.
آیات قرآن در باب نامه اعمال متعدد است و از جنبه های مختلف قابل تأمل و توجه است. یک جنبه مهم آن این است که ریز و درشت و پنهان و آشکار اعمال همه در آن موجود و حاضر است: لله ما فی السماوات و ما فی الارض و ان تبدوا ما فی انفسکم او تخفوه یحاسبکم به الله.(469) (آنچه در آسمانها و زمین است از آن خداست و اگر آنچه را در دل دارید آشکار سازید یا پنهان، خداوند شما را به طبق آن محاسبه می کنید)؛ و ان علیکم لحافظین کراماً کاتبین یعلمون ما تفعلون.(470) (و بی شک نگاهبانانی بر شما گمارده شده است والامقام و نویسنده که می دانند شما چه می کنید) ام یحسبون انا لا نسمع سرهم و نجویهم بلی و رسلنا لدیهم یکتبون.(471) (آیا آنان می پندارند که ما اسرار نهانی و سخنان در گوشی آنان را نمی شنویم؟ آری، رسولان و فرشتگان ما در نزد آنهایند و می نویسند).
از این رو قرآن می فرماید که همه می فهمند که اگر از خداوند غافل بوده اند خداوند از آنان غافل نبوده است: یوم یبعثهم الله جمیعا فینبئهم بما عملوا احصاه الله و نسوه.(472) (در آن روز که خداوند همه آنها را بر می انگیزد و از اعمالی که انجام دادند با خبر می سازد - اعمالی که خداوند حساب آن را نگه داشته و آنها فراموششان کردند.)
یک جنبه مهم دیگر نامه اعمال این است که این کتاب فقط از واقعیات و حقایق سخن می گوید، بی هیچ خطا و لغزشی: و لدینا کتاب ینطق بالحق.(473) (و نیز ما کتابی است که به حق سخن می گوید).
یک جنبه دیگر نامه اعمال این است که آیا کتاب قیامت شخصی است یا جمعی. با بررسی آیات قرآن روشن می شود که در عالم قیامت سه نوع کتاب و نامه اعمال وجود دارد:(474)
یک کتاب واحد و جامع وجود دارد، که حساب اعمال همه خلایق در آن ثبت است، از اولین تا آخرین، زیرا قرآن می فرماید: و وضع الکتاب؛ دیگر کتابی است که برای هر امتی تنظیم شده، یعنی اعمال یک امت در آن ثبت و درج شده است: کل امة تدعی الی کتابها.(475) (هر امتی به سوی نامه اعمالش خوانده می شود.) یا این آیه: هذا کتابنا ینطق علیکم بالحق.(476) (این کتاب ماست که علیه شما به حق گویاست)؛ و سوم کتاب و نامه ای است که خاص هر انسان است: و کل انسان الزمناه طائره فی عنقه و تخرج له یوم القیامه کتابا یلقاه منشورا.(477) (و اعمال هر انسانی را بر گردنش آویخته ایم و روز قیامت کتابی برای او بیرون می آوریم که آن را در برابر خود گشوده می بیند.)
نکته دیگر این که نامه اعمال از جنس کاغذ و کتاب نیست؛ بلکه مجموعه ای گویا و مجسمه اعمال است - اعمالی که به صورت نیروهای پراکنده در این جهان از نظرها محو شده، اما در حقیقت نابود نشده است و به فرمان خداوند در موقع مقرر بدل به ماده می شود و به صورتهای مناسبی تجسم می یابد: اعمال نیک به صورتهای زیبا و اعمال بد در چهره هایی زشت.