فهرست کتاب


آیه های زندگی برای بیداری

حسین اسکندری‏

یوم الجمع

یکی از اسامی قیامت یوم الجمع است. در وجه تسمیه قیامت به این نام گفته اند: خداوند در قیامت از اولین مخلوق تا آخرین آنها را جمع می کند: قل ان الاولین و الاخرین لمجموعون الی میقات یوم معلوم،(390) (بگو همان اولین و آخرین همگی در موعد و روز معینی گردآوری می شوند)، یا فرمود:و من ایاته خلق السموات و الارض و ما بث فیهما من دابه و هو علی جمعهم اذا یشاء قدیر(391) (از آیات و نشانه های اوست آفرینش آسمانها و زمین و آنچه از جنبندگان در آنها خلق و پراکنده ساخته است. او هر گاه بخواهد قادر بر جمع کردن آنهاست). دابه یعنی جنبندگان و معمولا بر غیر انسان اطلاق می شود. در اینجا همان مسئله ای پیش می آید که در بحث حشر مطرح کردیم، و آن حشر همه موجودات است و در پی آن این اشکال به ذهن خطور می کند که با اینکه غیر انسان عقل و شعور و تکلیف ندارد، چگونه قیامت و حشر و حساب دارد. آیه 38 سوره انعام پاسخ این اشکال را می دهد و می فرماید: آنها هم مانند شما امتهایی اند و مرتبه ای از عقل و شعور و تکلیف هم به آنها داده شده است. در این صورت نوعی متفاوت و مرتبه ای از حشر و نشر و قیامت هم برای آنها متصور خواهد بود. والله العالم(392).
وجه دیگر نام گذاری قیامت به یوم الجمع این است که خداوند میان ارواح و اجسام جمع می کند (معاد جسمانی) یا بین انسان و عملش جمع می کند یا بین ظالم و مظلوم جمع می کند یا میان اهل هدایت و ضلالت جمع می کند یا میان اهل بهشت و اهل جهنم جمع می کند، یا از حیث اجتماع انبیا با امتهای خود چنین نامیده شده است، یا چون قیامت جامع بین بعث و حساب و جزاست یوم الجمع است.
یوم التغابن: تغابن از ریشه غبن به معنای گول زدن در معامله است، خواه در خرید باشد یا در فروش. و تغابن مصدر باب تفاعل است، و گرچه این باب طرفینی است، یعنی مغبون کردن یکدیگر، همیشه به این معنا به کار نمی رود، بلکه در اینجا به معنای ظهور غبنها است، و غابن یعنی برنده و مغبون یعنی بازنده. از رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) روایت شده که در توضیح یوم التغابن فرمودند: بهشتیان قبل از آنکه به بهشت بروند خداوند جایگاه آنان را در جهنم در صورتی که بدکار بودند نشان می دهد تا حالات شکر آنان افزون شود؛ و جهنمیان نیز قبل از آنکه وارد جهنم شوند خداوند جایگاه آنان را در بهشت در صورتی که نیکوکار بودند نشان می دهد تا حسرت و ندامت آنان زیاد شود. پس در آن روز مومن وارث مقام کافر در بهشت می شود و کافران در جهنم به جای مومن قرار می گیرند؛ و این است یوم التغابن(393).
بعلاوه، شاید به قیامت از آن جهت یوم التغابن می گویند که هر یک از خلایق بر مقدار حظ و بهره خود حسرت می خورد و می بیند دنیا او را مغبون کرده است. کافر می گوید: چرا مسلمان نشدم که به بهشت روم و مومن می گوید چرا بندگی بیشتر نکردم تا درجات بالاتر و بهتری داشته باشم. پس غبن کافر به سبب ترک ایمان است و غبن مومن به سبب تقصیر بندگی و احسان.
امام علی (علیه السلام) فرمودند: المغبون من شغل بالدنیا وفاته حظه من الاخره(394) (مغبون کسی است که به دنیا مشغول شود و بهره آخرت خود را از دست بدهد.)

79. آن روز یوم الحسرة است

و انذرهم یوم الحسره اذ قضی الامر و هم فی غفله و هم لا یومنون
مریم: 39
آنان را از روز حسرت، که کار به پایان آمده و آنان همچنان در حال غفلت و بی ایمانی اند. بترسان.
یکی از نامهای قیامت یوم الحسره است. روزی که خطاکاران بعد از آنکه نامه اعمال کرده های دنیایی خود را می بینند حسرت و افسوسی درد آور آنها را فرا می گیرد و سرمایه های خود را بر باد رفته می بینند از اینکه به عمر و فرصتهای خود کالاهایی فناپذیر و آنی خریده اند که هیچ به کار آنها نمی آید. قرآن می فرماید:کذلک یریهم الله اعمالهم حسرات علیهم و ما هم بخارجین من النار(395) (خداوند این چنین اعمال آنها را به صورت حسرت زایی به آنان نشان می دهد و هرگز از آتش خارج نخواهند شد.) البته همان طور که در توضیح یوم التغابن گفتیم، مرتبه ای از حسرت برای همه اهل محشر از مومنان تا کافران وجود دارد: مومنان و نکوکاران تاسف می خورند که ای کاش عمل صالح بیشتری انجام داده بودیم و درجه اخلاص و توحیدمان بالاتر بود تا امروز حظ و بهره بیشتری می بردیم، و کافران و بدکاران هم تاسف می خورند که چرا به تعالیم انبیا توجه نکردند و چرا راه خدا و توحید و عمل صالح را بر نگزیدند. یا حسره علی العباد ما یأتیهم من رسول الا کانوا به یستهزؤون(396) (افسوس بر این بندگان که هیچ پیامبری برای هدایت آنان نیامد، مگر اینکه او را استهزا کردند) آیات 31 سوره انعام و 56 زمر و 50 حاقه نیز مفاهیم مشابهی را بیان می کند.
امام علی (علیه السلام) فرمودند: ان اعظم الحسرات یوم القیامه حسرة رجل کسب مالا فی غیر طاعه الله فورثه رجل فانفقه فی طاعه الله سبحانه فدخل به الجنه و دخل الاول به النار.(397)
(بزرگترین حسرتها در روز قیامت حسرت خوردن شخصی است که مالی را به گناه گرد آورد و آن را شخصی دیگر به ارث برد و در راه اطاعت خدای سبحان مصرف کرد و با آن وارد بهشت شد و گرد آورنده اولی وارد جهنم گردید.) نیز حضرتش فرمودند: همانا زیانکارترین مردم در معاملات و نومیدترین مردم در تلاش کسی است که خویشتن را در راه گردآوری مال خسته و فرسوده کرد؛ اما تقدیرها او را در رسیدن به خواسته اش یاری نکرد و با حسرت از دنیا رفت و با بار گناه به آخرت روی آورد.(398)
بدان که دنیا سرای آزمایش است و دنیاپرست در آن ساعتی نمی آساید، جز آن که در روز قیامت از آن افسوس می خورد.(399)
عالمی که به غیر علم خود عمل کند چونان جاهل سرگردانی است که از بیماری نادانی شفا نخواهد گرفت، بلکه حجت بر او قوی تر و حسرت و اندوه بر او استوارتر و در پیشگاه خدا به نکوهش سزاوارتر است.(400)
امام صادق (علیه السلام) فرمودند: افسوس پشیمانی و آه همه اش از آن کسی است که از دانش و بینش خود بهره ای نگیرد و نداند آنچه می کند به سود اوست یا به زیانش.(401)

80. آن روز یوم الدین است

و ما ادراک ما یوم الدین ثم ما ادراک ما یوم الدین.
انفطار: 17 و 18
تو چه دانی که روز جزا چیست؟ باز هم تو چه می دانی که روز جزا چیست؟
دین به معنای جزا و حساب و طاعت است. شریعت و قانون را از آن جهت دین گفته اند که در آن طاعت و پاداش و جزاست.
آیات 4 سوره فاتحه الکتاب و 35 حجر و 82 شعراء و 20 صافات و 78 ص و 12 ذاریات و 56 واقعه و 26 معارج و 46 مدثر و 11 مطففین و 7 تین و 1 ماعون از روز قیامت به نام یوم الدین و از قیامت به دین یاد کرده اند. مگر نه این است که روشن ترین برنامه و اصلی ترین هدف برپایی قیامت برنامه دین، یعنی جزا و پاداش و حساب الهی اعمال آدمی، است. آری، یوم الدین روزی است که پرده از روی اعمال و حقایق برداشته می شود و بعد از محاسبه دقیق اعمال به هر کس جزایی موافق عملش داده می شود. این حقیقت یوم الدین است که امام سجاد (علیه السلام) را چنان متاثیر می کرد که حضرتش در نماز چون به آیه مالک یوم الدین می رسیدند آن قدر آن را تکرار می کردند که نزدیک بود روح از بدنشان پرواز کند: کان علی بن الحسین اذا قرء مالک یوم الدین یکررها حتی یکاد ان یموت.(402)