فهرست کتاب


آیه های زندگی برای بیداری

حسین اسکندری‏

14. دنیا: سرای آزمایش؛ سنت خداوند: آزمودن انسان

بسم الله الرحمن الرحیم
الم احسب الناس ان یترکوا ان یقولوا ءامنا و هم لا یفتنون و لقد فتنا الذین من قلبهم فلیعلمن الله الذین صدقوا و لیعلمن الکذبین ام حسب الذین یعلمون السیئات ان یسبقونا سآء ما یحکمون.
عنکبوت: 1 - 4.
به نام خدای بخشاینده مهربان. الف. لام. میم. آیا مردم پنداشته اند که چون بگویند ایمان آوردیم، رها شوند و دیگر آزمایش نشوند؟ هر آینه مردمی را که پیش از آنان بودند آزمودیم تا خدا کسانی را که راست گفته اند معلوم دارد و دروغ گویان را متمایز گرداند. آیا آنان که مرتکب گناه می شوند پنداشته اند که از ما می گریزند؟ چه بد داوری می کنند.
لا یفتنون و فتنا از فتن گرفته شده، به معنای امتحان. در اصل لغت فتن گذاشتن طلا در آتش است تا خالص آن از ناخالص به خوبی آشکار شود؛ و فتنه آن است که به وسیله آن چیزی امتحان شود. امتحان و آزمایش الهی، که بر اصل آزادی و اختیار و اراده انسان استوار است، از امور مهمی است که در قرآن بر آن تاکید و با واژه های فتنه(64) و بلاء(65) و تمحیص(66) و تمییز(67) و امتحان(68) به آن اشاره شده است.
اعتقاد به امتحان الهی در اعمال و رفتار انسان اثر مستقیم دارد و ثمره توجه به آن صبر و استقامت و پایداری و هوشیاری و دقت در امور و نهایتا پیروزی و موفقیت است.

ارکان چهار گانه آزمایش و امتحان الهی

1) ممتحن یا امتحان کننده ای که فرد یا گروهی را امتحان می کند که قهرا خداوند است. و فرموده: و لنبلونکم(69) (ما شما را می آزماییم.)
2) آزمایش دهندگان که به اعتباری همه بندگان خدا جزو آن اند؛ و در کشاکش زندگی از دوران بلوغ یا تمییز تا لحظه مرگ در بوته های مختلف آزمایش می شوند و برخی از آنها سربلند و پیروز و گروهی سر افکنده و شکست خورده بیرون می آیند. عده ای نیز آزمایشهای خاصی را از سر می گذرانند که سر گذشت برخی از آنها در داستانهای قرآن آمده است. حضرت ابراهیم(70) (علیه السلام) و حضرت سلیمان بن داوود(71) و قوم صالح(72) و سپاهیان طالوت(73) و حضرت موسی(74) (علیه السلام) و مسلمانان در جنگ احزاب(75) و احد(76) از این عده اند.
3) ابزارهای آزمایش الهی: قرآن ترس و گرسنگی و زیانهای مالی و جانی و کمبود میوه ها(77) و نقصان دارایی و فرزند(78) و ثروت و جان انسان(79) و خوابهای پیامبر(80) و خبرهای غیبی مانند روییدن درخت زقوم در جهنم(81) و عدد نگهبانان دوزخ(82) و همچنین احکام الهی(83) و زینتهای زمینی(84) را از ابزارهای اساسی خدا برای آزمایش بندگانش شمرده است؛ اما در آیه 35 سوره انبیاء دایره آن را بسیار وسیع کرده و فرموده: و نبلوکم بالشر و الخیر (ما شما را با شر و خیر می آزماییم.) در این صورت، هر فرصت و یا تهدیدی را می توان آزمایش الهی تلقی کرد.
4) انگیزه های آزمایش الهی:
الف) ظهور و بروز لیاقتها و شایستگیهای نهفته در افراد، بلکه امتحان خود یکی از وسایل هدایت انسانها به سوی کمال و سعادت است، به طوری که اگر نبود، استعدادها نهفته می ماند و به فعلیت نمی رسید؛
ب) شناخت ملاک پاداش و کیفر به واسطه اعمالی که در امتحانات الهی از بشر سر می زند؛
ج) جدا سازی افراد نیک از افراد بد، که صریح آیات 179 سوره آل عمران و 37 انفال است، برای تبیین بیشتر، مطالعه حکمت 93 نهج البلاغه توصیه می شود.

15. به آسمان و ستاره درخشان قسم که هر نفسی را محافظی است

بسم الله الرحمن الرحیم
و السماء و الطارق و ما ادریک ما الطارق النجم الثاقب ان کل نفس لما علیها حافظ.
طارق: 1 - 4.
به نام خدای بخشاینده مهربان. سوگند به آسمان و به آنچه در شب آید. و تو چه دانی که آنچه در شب آید چیست؟ ستاره ای است درخشنده. هیچ کس نیست مگر آنکه بر او نگهبانی است.
السماء از ماده سمو به معنای رفعت و بلندی است و سماء هر چیز یعنی بالای آن.
الطارق از ماده طرق به معنای کوبیدن است و راه را طریق می گویند چون رهگذران آن را با پا می کوبند؛ و طارق یعنی کوبنده.
النجم الثاقب: نجم به معنای ستاره و ثاقب از ماده ثقب به معنی سوراخ کردن است و چون این ستاره که برخی گفته اند ستاره زحل است آن قدر بلند است که گویی می خواهد آسمان را سوراخ کند آن را نجم ثاقب گویند.
حافظ: از ماده حفظ به معنای نگاهداری و مراقبت است و حافظ یعنی مراقب و نگهدار. حفیظ هم مبالغه در حافظ است.
جمله ان کل نفس لما علیها حافظ جواب قسم است؛ و ان نافیه و لما به معنای الاست؛ و معنای آیه این است که هیچ نفسی نیست مگر اینکه نگهبانی بر او موکل است و منظور از موکل شدن نگهبان برای حفظ نفس این است که فرشتگانی اعمال خوب و بد هر کس را می نویسند تا او بر طبق آن نوشته ها در قیامت محاسبه و جزا داده شود.
اکنون ببینیم حافظ کیست؟
قرآن می فرماید:و هو القاهر فوق عباده و یرسل علیکم حفظه حتی اذا جاء احدکم الموت توفته رسلنا و هم لا یفرطون(85) (او بر بندگان خود تسلط کامل دارد و مراقبانی بر شما می گمارد تا زمانی که یکی از شما را مرگ فرا رسد فرستادگان ما جان او را می گیرند و آنها کوتاهی نمی کنند.)
همچنین فرمود:و ان علیکم لحافظین کراما کاتبین یعلمون ما تفعلون(86) (و بی شک نگهبانانی بر شما گمارده شده والا مقام و نویسنده اعمال نیک و بد شما که می دانند شما چه می کنید.)
صاحب تفسیر قمی نوشته منظور از حافظین دو فرشته گماشته بر انسان اند که کرام اند و کاتب خوبیها و بدیها.