فهرست کتاب


آیه های زندگی برای بیداری

حسین اسکندری‏

6. گردنه صعب العبور دنیا: گذشتن از مال و ایثار برای خدا

فلا اقتحم العقبه و ما ادرک ما العقبه فک رقبه او اطعم فی یوم ذی مسغبه یتیما ذا مقربه او مسکینا ذا متربه
بلد: 11 - 16
و او در آن گذرگاه سخت قدم ننهاد؛ و تو چه دانی که گذرگاه سخت چیست؟ آزاد کردن بنده است یا طعام دادن در روز قحطی، خاصه به یتیمی که خویشاوند باشد، یا به مسکینی خاک نشین.
اقتحام قرار گرفتن در وسط سختی مخوف است؛ و نیز دخول به چیزی و گذشتن از آن با شدت و مشقت است.
العقبه به معنی گردنه و راهی در قله کوه است؛ و اقتحام العقبه اشاره است به انفاقهایی که برای انفاقکر بسیار دشوار است. فک یعنی جدا کردن. پس فک رهن یعنی خلاص کردن آن؛ و فک رقبه یعنی آزاد کردن برده.
مسغبه از ماده سغب به معنای گرسنگی و قحطی است.
مقربه از ماده قرب به معنای قرابت و خویشاوندی است.
و متربه از ماده تراب به معنای خاک نشینی از شدت فقر است.
صاحب تفسیر المیزان معتقد است که تفسیر العقبه به فک رقبه و اطعام در روز قحطی جنبه مثال دارد، نه انحصار، و به سبب اهمیتی که دارد و عنایت بیشتری که خدای تعالی به آن دارد ذکر شده است.
در هر حال عبور از این گردنه صعب العبور و از این راه سنگلاخ و دشوار جز با اصلاح نگاه به دنیا ممکن نیست.

نگاه صحیح به دنیا

دنیا را برای دنیا نخواستن و دنیا را برای تحصیل آخرت و خریداری زندگی پایدار و برتر به خدمت گرفتن نگاهی است که با آن می توان از این گردنه سخت به سلامت عبور کرد. الدنیا خلقت لغیرها و لم تخلق لنفسها(46) (دنیا برای رسیدن به آخرت آفریده شد، نه برای رسیدن به خود.) این گونه نگاه، یعنی نگاه آلی نه استقلالی، ایثار و انفاق را بر انسان آسان می کند و او موفق می شود تا از این راه دشوار و گردنه سخت بگذرد. در این نگاه، دنیا نه تنها مذموم نیست، بلکه ممدوح می شود تا از این راه دشوار و گردنه سخت بگذرد. در این نگاه، دنیا نه تنها مذموم نیست، بلکه ممدوح می شود: همانا دنیا سرای راستی برای راست گویان و خانه تن درستی برای دنیا شناسان و خانه بی نیازی برای توشه گیران و خانه پند برای پندآموزان است. دنیا سجده گاه دوستان خدا و نمازگاه فرشتگان الهی و فرودگاه وحی خدا و جایگاه تجارت دوستان خداست که در آن رحمت خدا را به دست آورند و بهشت را سود برند.(47)
اما دنیای مذموم دنیایی است که آن را برای خودش بخواهد و نگاه استقلالی به آن داشته باشند نه آلی. قطعا صاحبان این نگاه نمی توانند از این گردنه سخت دنیا بگذرند. برای آنان، انفاق خسارت و زیان و کم شدن است و گذشت و ایثار بی معناست. به این روایت امام صادق (علیه السلام) توجه بفرمایید که حضرتش چه زیبا و رسا دنیای استقلالی مذموم را به تصویر کشیده اند: دنیا به منزله تصویری است که سر آن تکبر و چشمش حرص و آزمندی و گوشش طمع و زبان و ریا و دستش شهوت و پایش خودپسندی و قلبش غفلت و رنگش فنا و حاصلش نابودی است.(48) از این که قرآن در میان همه اعمال صالح و برنامه های عبادی و سازنده انسان انفاق مال و ایثار دارایی را گردنه سخت دنیا معرفی کرده است، اهمیت این کارها و محبوبیت آنها در نزد خداوند نمایان می شود.
امام صادق (علیه السلام) می فرمایند: هر کس مسلمانی را غذا دهد تا سیر شود از پاداش آخرت او جز پروردگار جهانیان هیچ کس خبر ندارد، نه فرشته ای و نه پیامبری. آن گاه این آیه را تلاوت فرمود: او اطعام فی یوم ذی مسغبه
نکته: فی یوم ذی مسغبه یعنی در روزی سخت. شاید اشاره به این باشد که بهترین عمل، بلکه سخت ترین عمل، انفاق در روز تنگ دستی است؛ مانند امیرالمومنین و خانواده گرامی اش که با اینکه قرض کرده بودند تا نانی برای افطار بخورند، آن را به مسکین و یتیم و اسیر دادند: و یطعمون الطعام علی حبه.(49)

7. دنیا: گذرگاه سرنوشت، جحیم یا بهشت

فاما من طغی و ءاثر الحیوه الدنیا فان الجحیم هی المأوی و اما من خاف مقام ربه و نهی النفس عن الهوی فان الجنه هی المأوی.
نازعات: 37 - 41
پس هر که طغیان کرده و زندگی این جهانی را برگزیده، جهنم جایگاه اوست. اما هر کس که از عظمت پروردگارش ترسیده و نفس را از هوی بازداشته، بهشت جایگاه اوست.
اثر از باب افعال به معنای برگزیدن و انتخاب کردن است.
ماوی اسم مکان است از اوی (به معنی نازل شدن)، یعنی جایگاهی که در آن مسکن می گیرند.
خاف از خوف است به معنای ترس از رسیدن امر مکروه مشکوکی است.
و منظور از مقام ربه یا ایستادن انسان در پیشگاه الهی در روز رستاخیز است یا علم خداوند و مقام مراقبت و نظارت دایمی اش بر انسان است. امام صادق (علیه السلام) می فرمایند: هر کس بداند که خداوند او را می بیند و آنچه را او می گوید او می شنود و از اعمال خیر و شر او آگاه است مرتکب عمل زشت نمی شود؛ و او کسی است که از مقام پروردگارش خائف است و خود را از هوای نفس بازداشته است.(50)
در این آیات، خداوند فرموده است که هر کس طغیان کند و بر خلاف نظام صحیح آفرینش حرکت کند - نظامی که در آن باید دنیا و مافیها در خدمت هدفی عالی و باقی قرار گیرد، نه اهداف و اغراض فانی و پست - در حقیقت بر خلاف مسیر حکیمانه عالم حرکت کرده و تمام نیروهای خود و طبیعت را به هدر داده است. از این رو، دوزخ جایگاه جاودانه اوست؛ چه اینکه دنیای بی ثبات و ناآرام و نیرنگ باز و فریبنده فرصتی برای طغیان و مکانی برای انتخاب نیست؛ بلکه از این جهت که سرای آزمایش است، معبر است نه مقر و وسیله است نه هدف - وسیله ای است برای تحصیل سرنوشت - و پلی است برای رسیدن به صراط قیامت و حضور در محضر رب العالمین و جای خوف است و جایگاه نگرانی و احساس خطر است و امنیت ندارد و قرارگاه و استراحتگاه نیست.
علاوه بر آنچه گفته شد، از این آیات استفاده می شود که رابطه برخورداری از دنیا و آخرت عکس هم است: اگر همه دنیا را برگزیند، در آخرت هیچ بهره ای ندارد و فقط خسارت و زیان است؛ اگر از دنیا بهره برد به همان میزان از بهره های آخرت او کاسته می شود. امام صادق (علیه السلام) فرمودند: آخرین پیامبری که وارد بهشت می شود سلیمان بن داود است، زیرا به او دنیا داده شده.(51) و نیز فرمودند: هر که در دنیا بهره بیشتری برد اگر بهشتی باشد و بهشت رود در آنجا بهره اش کم می شود.(52)
چیست دنیا سر به سر اندوه و غم - چیست دنیا جمله آزار و الم
راحت از دنیا مجو ای مرد دین - زان که الدنیاء سجن المومنین
هست این دنیای فانی در مثال - همچو ماری کان بود خوش خط و خال
تو بدین خال برون مایل مباش - یعنی از زهر درون غافل مباش
الحذر از مکر دنیا الحذر - جان من از حب دنیا درگذر(53)