فهرست کتاب


آیه های زندگی برای بیداری

حسین اسکندری‏

1. دنیا: سرای فریب

یا ایها الناس ان وعد الله حق فلا تغرنکم الحیوه الدنیا و لا یغرنکم بالله الغرور
فاطر: 5.
ای مردم، وعده خدا حق است. زندگی دنیا شما را نفریبد و آن شیطان فریبنده به خدا مغرورتان نگرداند.
غر و غرور و غرة به معنی فریب دادن و تطمیع به باطل کردن است.
غرور (صیغه مبالغه) به معنی فریبنده و بسیار فریب کار، از قبیل شیطان و شهوت جاه و مال است.
دنیا، مونث ادنی، از دنی ء و دنائت به معنی پست تر و ناچیزتر (در مقایسه با زندگی آخرت) یا از دنو به معنی نزدیک تر (در مقایسه با زندگی آخرت) است.
قرآن زندگی دنیا را عامل غرور و فریب می داند و به انسان هشدار می دهد تا متاع و زرق و برقهای فریبنده این جهان او را غافل نکند(24). همچنین در فرهنگ قرآن، از عوامل مهم فریب انسان آرزوهای دنیایی و طولانی مربوط به زندگی مادی اوست: و غرتکم الامانی(25) (و آرزوهای دور و دراز شما را فریب داد.) مغرور شدن ب عفو و کرم الهی نیز خود از اسباب فریب آدمی است، یعنی آنگاه که بخواهد خود را در قیامت و در محضر خداوند ببیند و بدین وسیله از چنگ مظاهر فریبنده دنیا برهد، شیطان او را به عفو و رحمت الهی مغرور می کند و او به امید توبه و رحمت خداوند به گناه و طغیان دست می زند. از این رو فرمود: و لا یغرنکم بالله الغرور.
معصومان (علیهم السلام) نیز در اغلب مواردی که سخن از دنیا به میان آمده انسانها را از فریب آن بر حذر داشته اند. با دقت و تامل در روایات اسلامی، شیوه های فریب کاری دنیا روشن می شود. امام علی بن ابی طالب (علیه السلام) فرمودند:احذروا الدنیا فانها غدارة غرارة خدوع معطیه منوع ملبسه نزوع(26)، (از دنیا حذر کنید که دنیا بی وفا و پر مکر و فریب است، بخشنده ای خسیس و پوشاننده ای برهنه کننده است.)الا و ان الدنیا دار غراره خداعه تنکح فی کل یوم بعلا و تقتل فی کل لیله اهلا و تفرق فی کل ساعه شملا(27)، (بدانید که دنیا سرایی بس فریبنده و مکار است، هر روز شوهری می کند و هر شب اهلی را می کشد و هر لحظه جمعی را پراکنده می کند.)غراره غرور ما فیها فانیه فان من علیها لا خیر فی شی ء من ازوادها الا التقوی(28)، (دنیا و هر آنچه در آن است پیوسته و بسیار فریبنده است، هم خود و هم اهلش نابود شدنی اند. هیچ خیری در هیچ یک از بهره ها و گوشه های آن نیست، مگر در توشه تقوا). سکون النفس الی الدنیا من اعظم الغرور(29) (احساس آرامش با دنیا و دل خوشی به آن بزرگ ترین فریب است.)
رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) نیز فرمودند: اگر آنچه من از دنیا می دانم شما نیز بدانید، جانهایتان از فریب آن ایمن می شود(30).
البته از زوایه دیگری نیز می توان به دنیا نظر کرد و درباره آن قضاوت کرد و آن اینکه در کنار مظاهر فریبنده دنیا نشانه های فراوانی نیز هست که گویای ناپایداری و فناپذیری جهان و بی ارزش بودن دنیاست: وقایعی که می تواند غافلان را بیدار کند. با این نگاه بود که حضرت امیر مومنان (علیه السلام) فرمودند: به حق می گویم که دنیا تو را فریب نداد، بلکه تو فریفته آن شدی. دنیا به تو پند و عبرت داد و عادلانه و منصفانه تو را آگاه کرد، و در وعده هایی که به تو می دهد، مانند بلای جسمانی و کم شدن نیرو و توانایی ات، راستگوتر و باوفاتر از آن است که به تو دروغ بگوید و یا فریبت دهد.(31)
مشابه این عبارات را حضرت در حکمت 131 از کلمات قصار نهج البلاغه نیز فرموده اند.

2. دنیای سراسر بازی و سرگرمی و تفاخر و تکاثر: بی ثبات و فانی

اعلموا انما الحیوه الدنیا لعب و لهو و زینه و تفاخر بینکم و تکاثر فی الاموال و الاولاد کمثل غیث اعجب الکفار نباته ثم یهیج فتریه مصفرا ثم یکون حطاما و فی الاخره عذاب شدید و مغفره من الله و رضوان و ما الحیوه الدنیا الا متاع الغرور
حدید: 20.
بدانید که زندگی این جهان بازیچه است و بیهودگی و آرایش و فخر فروشی و افزون جویی در اموال و اولاد. همانند بارانی به وقت است که روییدنیهایش کشاورزان را به شگفت افکند. سپس پژمرده می شود و بینی که زرد گشته است و خاشاک شده است، و در آخرت نصیب گروهی عذاب سخت است و نصیب گروهی آمرزش خدا و خشنودی او، و زندگی دنیا جز متاعی فریبنده نیست.
لعب کارهای پشت سر همی است که با نظامی معین انجام می شود، ولی در عین حال بیهوده و بی فایده است، همانند بازی بچه ها.
لهو یعنی هر چیز و هر کار بیهوده ای که انسان را از کار مهم و مفیدش باز بدارد و به خود مشغول کند.
تفاخر از ماده فخر به معنی بالیدن به مال و جاه است و تفاخر با یکدیگر چنین کردن است.
تکاثر از ماده کثر و کثره به معنای زیادت است و تکاثر معارضه و رقابت در کثرت مال و عزت است.
در این آیه کریمه، خداوند غفلت و سرگرمی و تجمل و تفاخر و تکاثر را شیوه های تعامل انسان با دنیا خوانده است: کودکی انسان به بازی و بی خبری سپری می شود، در مرحله نوجوانی، سرگرمی جای بازی را می گیرد، جوانی نقطه اوج تجمل پرستی و زیبایی خواهی است، پس از آن مرحله شور کسب مقام و فخر است، و سرانجام انسان به فکر افزایش مال و نفر و جمع ثروت می افتد. البته برخی انسانها دچار توقف و رکود شخصیت در یک مرحله می شوند، اما به طور طبیعی انسان این دورانهای پنج گانه را طی می کند. آنگاه با یک تمثیل (تولد و رشد گیاهان و نابودی آنها) حقیقت پیچیده حیات انسانی و ماجرای تایخ عمر او را، که گاه تا صد سال طول می کشد و درک آن برای غالب افراد ممکن نیست، قابل مطالعه و فهم کرده است، و با تجسم و تصویرپردازی از حادثه ای طبیعی، که در معرض دید همه افراد است، فنا پذیری و کوتاهی و تغییر و تحول و نیز فرصتها و تهدیدهای دنیا را بیان کرده است. آیات 45 سوره کهف و 24 یونس و 21 زمر نیز بیان مشابهی دارند.

مثل دنیا در حدیثی از رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)

رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) به ضحاک بن سفیان فرمودند: ای ضحاک خوراکت چیست؟ عرض کرد: گوشت و شیر. فرمودند: وقتی خوردی به چه چیز تبدیل می شوند؟ عرض کرد به چیزی که خود می دانید فرمودند: خداوند آنچه را از انسان دفع می شود مثلی برای دنیا قرار داده است(32).