آشنایی با قرآن جلد 3

نویسنده : متفکر شهید استاد مرتضی مطهری

جلسه 14:1 تا 6 سوره برائت

متن آیات 1 تا 6

اعوذ باللّه من الشیطان الرجیم
برائت من اللّه و رسوله الی الذین عاهدتم من المشرکین فسیحوا فی الارض اربعه اشهر واعلمواانّکم غیرمعجزی اللّه و ان اللّه مخزی الکافرین و اذان من اللّه و رسوله الی النّاس یوم الحجّ الاکبر انّ اللّه بری ء من المشرکین و رسوله فان تبتم فهو خیر لکم و ان تولّیتم فاعلموا انّکم غیر معجزی اللّه و بشّر الّذین کفروا بعذاب الیم الاّ الّذین عاهدتم من المشرکین ثم لم ینقضوکم شیئا ولم یظاهروا علیکم احدا فاتمّوا الیهم عهدهم الی مدّتهم انّ اللّه یحبّ المتّقین. فاذا انسلخ الاشهر الحرام فاقتلوا المشرکین حیث وجدتموهم وخذوهم و احصروهم واقعدوا لهم کل مرصد فان تابوا و اقاموا الصّلاة و آتوا الزّکاة فخلوا سبیلهم انّ اللّه غفور رحیم و ان احد من المشرکین استجارک فاجره حتی یسمع کلام اللّه ثمّ ابلغه مامنه، ذلک بانّهم قوم لایعلمون.

چرا سوره برائت فاقد بسم الله است؟!

سوره برائت است. در هفته گذشته اجمالاً عرض کردیم یک مطلب مسلم است که سوره برائت در میان همه سوره های قرآن این وضع استثنایی را دارد که فاقد (بسم الله) است، (بسم الله) در اول این سوره نیست. حالا چرا این سوره فاقد (بسم الله) است؟ آیا این سوره یک سوره مستقل است و یا دنباله سوره انفال است و سوره جداگانه ای نیست و از این جهت (بسم الله) ندارد، زیرا در احادیث وارد شده که وقتی آیات قرآن نازل میشد، مسلمین، این مطلب را که آیا یک سوره تمام شده است و سوره دیگری است یا دنباله سوره پیشین است، با (بسم الله الرحمن الرحیم) می فهمیدند یعنی اگر وقتی که آیه نازل میشد، با (بسم الله الرحمن الرحیم) شروع می شد، این امر علامت این بود که این آیات یک سوره مستقل است. پس بعضی ها می گویند (برائت) از این جهت (بسم الله) ندارد که سوره مستقلی نیست، و بعضی دیگر می گویند علت این که (بسم الله) ندارد این نیست بلکه این آیات، سوره مستقلی است لیکن چون این سوره، سوره اعلام خشم و اعلام غضب است و (بسم الله) آیه رحمت است، از این جهت (بسم الله) در اول سوره نیامده است.
در این سوره ما به مسائل زیادی برمی خوریم که این مسائل بیشتر در اطراف دو سه مطلب است: یکی درباره روابط مسلمانان با مشرکان. مشرک یعنی کسی که در پرستشهای رسمی غیر خدا را پرستش می کند مثل همان بت پرستهای عربستان یاستاره پرستان یا خورشید پرستان یا انسان پرستها، یا آتش پرستها که در دنیا بوده اند، و واقعاً انسان یا ستاره یا آتش یا خورشید و یا دریا را پرستش می کرده اند. مشرکین از نظر قرآن با سایر غیر مسلمانان یعنی افراد موحد و خداپرست مخصوصاً آنها که به یکی از ادیان آسمانی که ریشه ای دارد معتقدند حسابشان فرق می کند.
(مشرک) از نظر روابط مسلمان با غیرمسلمان یک وضعی دارد و غیر مشرک که در قرآن آنها را اهل کتاب می گویند وضع دیگری دارد که بعدان شاء اللّه در همین سوره توضیح خواهیم داد. پس یک قسمت از بحث مربوط به مشرکین است و ابتدا هم از مشرکین شروع می شود، قسمتی از آیات این سوره مربوط به اهل کتاب است، غیر مسلمانانی که خود را پیرو یکی از کتابهای آسمانی سابق می دانند یعنی یهودیها و مسیحیها و حتی مجوسیها. یک قسمت از سوره بحث درباره منافقان است. درباره منافقان هم در این سوره زیاد بحث شده است. منافقان یعنی کسانی که متظاهر به اسلامند ولی در قلبشان و در عمق روحشان مسلمانان نیستند، کافرند، غیر مسلمانند، و در نتیجه مردمی هستند دو چهره: یک چهرشان جهره مسلمانی و چهره دیگرشان چهره کفر است وقتی با مسلمانان می نشینند اظهار مسلمانی می کنند و عمل مسلمانی انجام میدهند، و وقتی با کافران می نشینند مانند آنها هستند و خودشان را از آنها به حساب می آورند. آیات اول این سوره تا نزدیک چهل آیه مربوط به مشرکین است.