آشنایی با قرآن جلد 3

نویسنده : متفکر شهید استاد مرتضی مطهری

آیه 57 و 58

برخورد با کفار پیمان شکن

(فاما تثقفنهم فی الحرب) حالا که اینها پیمان شکن هستند، هرگاه در جنگ بر آنها مسلط و پیروز شدی (نکته های قرآن راببینید! نمی گوید در همه جا، چون فقط در میدان جنگ خون آنها رامباح می شمرد)، اگردرجنگ به چنین موجوداتی که گفتیم پست ترین جنبنده ها هستند رسیدی یعنی اگر براینها پیروز و مسلط شدی (نمی گوید با اینها چه رفتاری کن. تعبیرعجیبی دارد:) (فشرد بهم من خلفهم) کاری کن که آن جماعتی را که پشت سر اینها قرار گرفته اند و می خواهند راه اینها را بروند مشرد و پراکنده کنی. با اینها کاری بکن که اسباب عبرت آنها بشود. (لعلهم یذکرون) شاید آنها متذکر بشوند و دیگر مثل اینها اینطور از انسانیت خارج نشوند.
این سه آیه عجیب است. ابتدا مقدمه ای می چیند که بدترین جنبنده هاکدام هستند. بعد برای اینها صفتی ذکر می کند در سقوط انسانیتشان. بعد فتوا و اجازه می دهد که اینها را از بین ببر، ولی به این از بین بردن حالت انتقامی نمی دهد که عقده دلت را خالی کن.
مجازات، دوفلسفه می تواند داشته باشد، یک فلسفه روانی و آن اینکه کسی که جنایت براو وارد شده و عقده روانی پیداکرده است، تشفی خاطری پیداکند. ولی از این مهمتر اصلاح اجتماع است که مجازات مجرم عبرت است برای دیگران. قرآن به جنبه عبرتش توجه می کند، می گوید حالا که چنینند، این موجودات پست تر از حیوان را از میان ببر، با آنها کاری کن که عبرت دیگران بشود.

وظیفه ما در برابر نقض پیمان دشمن

(و اما تخافن من قوم خیانه فانبذ الیهم علی سواء ان اللّه لایحب الخائنین). ممکن است بپرسید: فرضا ما با قومی پیمان بستیم، پیمانی موکد. آیاحتما باید صبر کنیم اول آنها نقض عهد بکنند بعد ما پیمانمان رابهم بزنیم؟ و حال آنکه گاهی علائمی در دست داریم که اگر ما صبر کنیم که دشمن عمل خودش را انجام بدهد کلاهمان پس معرکه است. فرض کنید یک دولت اسلامی با دولت دیگری چنین قراردادی بسته است. سرویسهای اطلاعاتی، اطلاعات دقیق داده اند که چه نشسته اید! آنها آماده حمله هستند و می خواهند از آرامش شما سوء استفاده کنند. در اینجا وظیفه مسلمین چیست؟ آیا این است که بگویند چون ما پیمان بسته ایم باید به پیمان خودمان وفادار باشیم، و صبر کنند تا آنها شبیخونشان را بزنند و کار از کار بگذرد؟! و یااین است که بگویند حالا که سرویسهای اطلاعاتی چنین خبری آورده اند پس ما پیش دستی بکنیم؟ هم آن نادرست است و هم این. قرآن می گوید دراینگونه موارد که علائم خیانت آن کسی که پیمان بسته آشکار است، شما نه سکوت بکنید و نه پیشدستی. قبلاً به آنهااعلام بکنید که به موجب اطلاعاتی که به مارسیده است شمابه عهد خودتان پایبند نیستید پس ما رسما اعلام کنیم که پیمان ما از این ساعت منتفی است و ماکان لم یکن حساب می کنیم، تا در یک حد سواء و متعادل و برابر قرار بگیرد. بعد از این اعلام هر تصمیمی که می خواهید بگیرید. در این صورت با عدالت رفتار کرده اید. پس نه صبرکنید تا آنها کارشان را انجام بدهند و شما اغفال شده باشید و نه پیشدستی کنید و آنها را غافلگیر نمایید که عمل شما خیانت به انسانیت باشد، بلکه این کار را انجام دهید که هم احتیاط است و حذر و هم انسانی.
می فرماید: (و اما تخافن من قوم خیانه) واگر از قومی بیم خیانت پیداکردید، یعنی به موجب علائم و امارات و اطلاعاتی که به شما رسیده است، خوف خیانت داشتید (فانبذ الیهم) آن عهدنامه را بینداز به سوی آنها یعنی به آنها اعلام کن که از این ساعت دیگر پیمانی ندارید علی سواء تا دو طرف بایکدیگر مساوی بشوید، آنها بدانند، شما هم بدانید که از این ساعت دیگر پیمانی در کار نیست. (ان اللّه لایحب الخائنین) خدا خیانتکاران را دوست ندارد. مفسرین می گویند جمله (ان اللّه لایحب الخائنین) علت است برای آن تقدیری که در اینجا هست. یعنی مبادا قبل از اینکه به آنهااعلام بکنید، پیمانتان را عملا نقض کنید که در این صورت شما خیانت کرده اید. خدا خیانتکاران را دوست نمی دارد.