امام در سنگر نماز (بیانات و خاطرات حضرت امام خمینی (ره) درباره نماز)

ستاد اقامه نماز

آداب الصلوة

معرفی کتاب
سال تألیف: 1361 هق
تصحیح و پاورقی: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (س)
ناشر: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (س)
سال نشر: 1370 هش
صفحه: 458
امام، این کتاب را پس از (سر الصلوه) نوشته اند و تاریخ پایان تالیف کتاب را، سال 1361 ه.ش مرقوم فرموده اند. و قبلا با تصرفاتی و توضیحاتی توسط آقای فهری، با عنوان (پرواز در ملکوت) در 2 جلد و بدون شرح و توضیح در یک جلد مکررا به چاپ رسیده بود و در سال 1370 ه.ش توسط موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (س) با تصحیح و مقابله با نسخ خطی و پاورقی و فهرست آیات و روایات و اصطلاحات و... به ضمیه نسخه اصل به چاپ رسیده است.
ایشان در ابتدای کتاب نگاشته اند: (و بعد ایامی چند پیش از این رساله ای فراهم آوردم... و چون آن را با حال عامه تناسبی نیست در نظر گرفتم که شرحی از آداب قلبیه این معراج روحانی را در سلک تحریر در آوردم.)
کتاب، از یک مقدمه و چند مقاله و یک خاتمه به شرح زیر ترتیب یافته است:
امام، در مقدمه اشاره ای دارند به این که نماز دارای ظاهر و باطنی است. و همان طوری که صورت آن دارای آدابی است، سیرت آن نیز چنین است. در مقاله اول به آداب و شرایطی که نه تنها در نماز، بلکه در تمامی عبادات، شرط است، اشاره دارند و 12 فصل را در این بحث گشوده اند (توجه به عز ربوبیت، مراتب و مقامات اهل سلوک، خشوع، طمانینه، محافظت عمل از تصرف شیطان، لزوم بهجت و نشاط در عبادت، تفهیم به نفس در عبادت، حضور قلب و روایات وارد در این زمینه و خواص و موانع آن.)
در مقاله دوم به مقدمات نماز و آداب قلبیه آن پرداخته اند. ابتدا از طهارت بحث نموده اند و 7 فصل را در این مبحث، عنوان کرده اند (معنای طهارت، آداب وضو و غسل، آداب باطنیه ازاله نجاست و...) سپس در آداب لباس و مکان مصلی و شرایط ظاهری و باطنی وقت و استقبال مطالبی را طرح کرده اند.
مقاله سوم کتاب، در زمینه مقارنات نماز است، امام، در این بخش، آداب اذان و اقامه (اسرار تکبیرات و شهادت به وحدانیت و رسالت و...)، قیام و قرائت، اسرار رکوع و سجود و آداب تشهد و سلام مطالبی را ارائه فرموده، همچنین تفسیری عرفانی از سوره های مبارکه حمد و توحید ذکر کرده اند و در پایان کتاب، به عنوان (خاتمه) آداب بعضی از امور داخله و خارجه نماز را تحریر نموده اند.
امام در این تالیف، مکررا از استادشان مرحوم شاه آبادی یاد کرده اند و ایشان را به عنوان شیخ بزرگوار عارف- مد ظله- ستوده اند. این تعبیر، نشان آن است که این تالیفش در زمان حیات استاد نگاشته شده است. همچنین در این نوشته، از مرحوم شیخ بهائی، سید بن طاوس، محیی الدین، قیصری و... نام برده اند و از کتابهای آنان، یاد کرده اند. همچنین اشارات و ارجاعاتی به کتابهای سابق خود از نوع: شرح اربعین، تعلیقه، فصوص، مصباح الهدایه، دارند.
نامه امام به مرحوم حاج سید احمد خمینی (فرزند امام)
کتاب آداب الصلوه را، که خود از آن بهره ای نبردم جز تاسف بر قصور و تقصیر بر ایام گذشته که توانایی بر خودسازی داشتم و حسرت و ندامت در روزگار پیری که دستم تهی و بارم سنگین و راهی بس دراز و پایم لنگ و آوای رحیل در گوش است، هدیه کردم به فرزند عزیزم (احمد) که از قدرت جوانی کامیاب است، شاید او ان شاء الله تعالی از محتویات آن، که از کتاب کریم و سنت شریف و افادات بزرگان فراهم شده است، بهره مند شود و به معراج حقیقی از راهنمائی اهل معرفت راه یابد و دل از این ظلمتکده بر کند و به مقصد اصلی انسانیت، که انبیاء عظام و اولیاء کرام - علیهم صلوات الله و سلامه - و اهل الله بر آن راه یافتند و دیگران را دعوت فرمودند، توفیق یابد.
پسرم، خود را که به فطرت الله تخمیر شده ای دریاب و از گرداب ضلالت امواج سهمگین خودبینی و خودخواهی نجات ده و به سفینه نوح که پرتو ولایت الله است رکوب کن که من رکبها نجی و من تخلف عنها هلک**هر کس که بر آن (کشتی ولایت) سوار شد نجات یافت، و هر که از آن روی گردانید هلاک شد. مناقب ابن شهر آشوب، ج 3، ص 281. ***
فرزندم، گوش کن که در صراط مستقیم، که صراط الله است، ولو لنگ لنگان حرکت کنی و حرکات و سکنات قلبی و قالبی را رنگ معنویت و الوهیت دهی و خدمت به خلق را برای آنکه خلق خدا هستند بنمائی. انبیاء عظام و اولیاء خاص خدا در عین حال که مشابه دیگران اشتغال به کارها داشته اند، هیچ گاه در دنیا وارد نبوده اند، چون اشتغالشان بالحق و للحق بوده، در عین حال از رسول ختمی صلی الله علیه و آله و سلم روایت شده که فرموده است: لیغان علی قلبی و انی لاستغفر الله فی کل یوم سبعین مره**گاه بر دلم غباری می نشیند و من هر روز هفتاد بار از خدا آمرزش می خواهم. مستدرک الوسائل، کتاب الصلوه، ابواب الذکر، باب 22، حدیث 1. *** شاید رویت حق در کثرت را کدورت حساب می فرمود.
پسرم خود را مهیا کن که پس از من بر تو جفاها رود و نگرانی ها که از من دارند به حساب تو گذارند.
اگر حساب خود را با خدای خود صاف کنی و پناه به ذکر الله بری، هراسی از خلق به خود راه مده که حساب خلق زود گذر است و آنچه ازلی است حساب در پیشگاه حق است.
فرزندم، پس از من ممکن است پیشنهاد خدمتی بر تو شود، در صورتی که قصدت خدمت به جمهوری اسلامی و اسلام عزیز است رد مکن، و اگر خدای نخواسته برای هواهای نفسانی و ارضای شهوات است، از آن اجتناب کن که مقامات دنیوی ارزش آن ندارد که خود را در راه آنها تباه کنی.
بارالها، احمد و تبارش و متعلقانش، که از بندگان تو و تبار رسول اکرمند، اینان را در دنیا و آخرت سعادتمند فرما و دست شیطان رجیم را از آسیب به آنها کوتاه فرما.
خداوندا، ما ضعیف و ناتوانیم و عقب افتاده از قافله سالکان، تو خود از ما دستگیری فرما. ربنا عاملنا بفضلک و لا تعاملنا بعدلک.**خدا به ما به فضل خود عمل کن و به عدل خود با ما عمل مکن. ***
و السلام علی عباد الله الصالحین
23 ربیع الاول 1405- 25 آذر 1363
روح الله الموسوی الخمینی
نامه امام به خانم فاطمه طباطبایی (عروس امام)
بسمه تعالی
افسوس که عمر در بطالت بگذشت - با بار گنه بدون طاعت بگذشت
فردا که به صحنه مجازات روم - گویند که هنگام ندامت بگذشت
کتاب آداب الصلوه را، که به دختر عزیزم فاطی**فاطمه طباطبائی، همسر مرحوم حجه الاسلام و المسلمین حاج سید احمد خمینی. ***، که خدایش از مصلین قرار دهد، اعطا می نمایم، از تاریخ اتمام آن بیش از چهل سال می گذرد و قبل از آن- به چند سال- کتاب سر الصلوه را اتمام نمودم. و از آن سالها تاکنون بیش از چهل سال می گذرد و من نه اسرار الصلوه را دریافتم، و نه به آداب آن پرداختم، که یافتن غیر از بافتن است و ساختن جدا از پرداختن. و این کتابها حجتی است از مولی بر این عبد بی مایه. و به خدای تعالی پناه می برم از آنکه مشمول آیه شریفه کمرشکن لِمَ تقولون ما لا تفعلون. کبر مقتا عند الله ان تقولوا ما لا تفعلون.**سوره صف / 1 و 2 *** باشم، و پناهی جز رحمت واسعه اش ندارم.
و تو ای دخترم، امید است که توفیق بکار بستن آداب این معراج بزرگ الهی را داشته باشی و به راهنمائی این بُراق الهی از بیت مظلم نفس حرکت کنی الی الله. و به خدای بزرگ پناه می دهم تو را از آنکه مطالعه این اوراق بر تعلیقات نفسانیه ات نیفزاید و تو را چون نویسنده ملعبه شیطان نکند.
دخترم، هر چند در تو بحمد الله لطافت روحی یافتم که امید آن است هدایت الله شامل حالت شود و با عنایت او جل و علا از چاه عمیق طبیعت خلاص شوی و به صراط مستقیم انسانیت راه یابی، لکن از کید شیطان و نفس خطرناک تر از آن غافل مباش و به خدای بزرگ پناهنده شو انه رحیم بعباده.
دخترم، اگر از مطالعه این اوراق خدای نخواسته نتیجه حاصل نشود مگر خود نمائی و مجلس آرائی و سر توی سرها آوردن، بهتر است از مطالعه آن صرف نظر بلکه احتراز کنی که مبادا چون من گرفتار تاسف شوی. و اگر ان شاء الله خود را مهیا کنی که از مطالبی که از کتاب و سنت و اخبار اهل بیت عصمت و افادات اهل معرفت اخذ شده است به جان استفاده کنی و استعداد و لطافت قریحه ای را که خدا عطا فرموده بکار اندازی، بسم الله، این گوی و این میدان. امید است در این معراج انسانی و معجون رحمانی دل از غیر خالی کنی و با آب حیاه قلب را شستشو دهی و چهار تکبیر زده خود را از خودی برهانی تا به دوست برسی. و من یخرج من بیته مهاجراً الی الله و رسوله ثم یدرکه الموت فقد وقع اجره علی الله**سوره نساء / 100. ***
بار الها، ما را مهاجر الی الله و رسوله قرار ده و به فنا برسان و فاطی و احمد را توفیق خدمت عنایت کن و به سعادت برسان.
والسلام
2 صفر المظفر 1405
روح الله الموسوی الخمینی

الخلل فی الصلوه

معرفی کتاب
سال تألیف: حدود 1397 تا 1399 هق
ناشر: مهر، قم
صفحه: 316
موضوع کتاب خلل در نماز است. اصل کتاب تقریراتی است از درس خارج فقه امام (س) که خود معظم له آن را به رشته تحریر در آورده اند. تا فیوضات علمی و تحقیقی خویش را برای کسانی که درک فیض محضر درس آن استاد بزرگ را نکرده اند نیز باقی بگذارند. این تالیف محصول سالیان آخر اقامت امام در نجف اشرف است. این کتاب قبلا در چاپخانه مهر به چاپ رسیده است و انشاء الله در آینده نزدیک با تصحیح و پاورقی توسط موسسه تنظیم و نشر آثار امام (س) منتشر خواهد شد.
گرچه در این زمینه، همچون سایر مباحث فقهی در طول تاریخ، فقهای اسلام زحمتها کشیده و فقه پویای اسلام را به گستردگی و کمال کنونی رسانیده اند، لکن همچنان که شخصیت امام شخصیتی برجسته و استثنایی بود آثار و مکتوبات ایشان نیز از صلابت و استواری و اتقان خاصی برخوردار است.
امام (س) با این که بغیر از فقه و اصول در رشته های دیگر علوم اسلامی، بویژه فلسفه و عرفان متخصص و صاحب نظر بودند (و نوعاً نویسندگانی که دارای چند رشته تخصصی هستند نمی توانند در تالیفات و تصنیفات خویش مطلبی را که مورد بررسی و تحقیق قرار می دهند با سایر تخصصهای خویش نیامیزند) اما ایشان در مباحث این کتاب فقهی، حتی الامکان از کتاب و سنت و نصوص وارده از معصومین صلوات الله علیهم اجمعین استفاده کرده و نسبت به آنها با تعبد محض برخورد نموده اند.
روش اکثر فقها در تدریس آن است که به شیوه صاحب جواهر (ره) در هر مساله اول متن شرایع مرحوم محقق (ره) را مطرح می کنند، و قهراً دلیل ایشان را بر مدعی ذکر می کنند، و سپس نظریات دیگر بزرگان متقدم یا متأخر از ایشان را همراه با دلیل های هر کدام و نصوص وارده می آورند، و آنها را مورد نقض و ابرام قرار می دهند، و در آخر یک نظر را انتخاب کرده و یا احیانا نظری جدید ارائه می کنند. لکن حضرت امام (س) در هر مساله ای ابتدا نظر خویش را با دلیل بیان می کنند. سپس به اقوال مخالف و موألف آن می پردازند، و دلیل آنها را ذکر کرده و مورد نقد و بررسی قرار می دهند.
کلیات مباحث این کتاب عبارت است از: در معنی خلل، در خلل عمدی، خلل به خاطر تقیه، خلل در اثر جهل در دو بخش: جهل تقصیری و جهل قصوری، بیان فرق بین جهل و سهو و نسیان، حدیث لاتعاد** عن زراره، عن ابی جعفر (ع): قال: لاتعاد الصلوه الا من خمسه الطهور، و الوقتت، و القبله و الرکوع، و السجود ثم قال (ع)... وسائل الشیعه، ج 4، ص 683، (کتاب الصلوه) باب 1 (از ابواب افعال الصلوة.) *** و این که آیا این حدیث شامل خلل ناشی از زیاده هم می شود یا مخصوص خلل ناشی از نقیصه و کم شدن چیزی از نماز است، بررسی معارضات حدیث لاتعاد، خلل ناشی از نیت، خلل ناشی از قبله، وقت، طهور، ستر، قصر و اتمام، قاعده تجاوز، قاعده فراغ و...