امام در سنگر نماز (بیانات و خاطرات حضرت امام خمینی (ره) درباره نماز)

ستاد اقامه نماز

فصل سوم: مکتوبات

سر الصلوة

معرفی کتاب
سال تألیف: 1358 هق
تصحیح و پاورقی: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (س)
ناشر: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (س)
سال نشر: 1370 هش
صفحه: 266
این کتاب در سال 1358 ه.ش تالیف شده است و تاکنون چاپهای متعددی داشته است، از آن جمله، یک نوبت در مجموعه یادنامه استاد شهید مرتضی مطهری، (در سال 1360) و بار دیگر با تصحیح و پاورقی آقای سید احمد فهری زنجانی منتشر شده است و در سال 1369 ه.ش توسط موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (س) با تصحیح و پاورقی و مقابله با نسخ خطی همراه با فهرست اصطلاحات، اعلام، آیات، روایات، اشعار، و به ضمیمه نسخه خطی به خط مولف به چاپ رسیده است.
مولف عالی قدر، که از عارفان بزرگ عصر، و از سالکان سلوک عرفانی اند، در این اثر نماز را از نظرگاه عرفانی مورد بررسی قرار داده اند و رازهای این عبادت پررمز را، با بیان دلنشین و روح افزا و هشدار دهنده خود تبیین و تفسیر نموده اند.
کتاب با معانی بسیار بلند و عمیق عرفانی برای خواص اهل عرفان و سلوک نگاشته شده و در مقایسه با کتب دیگری که در این موضوع تالیف شده است، بواسطه تسلط عمیق مولف بر عرفان نظری و پیمودن مقامات والای عرفان عملی، از امتیازات ویژه برخوردار است.
حضرت امام در پیشگفتار کتاب با لحنی پر از تواضع و حالتی آمیخته با انکسار در معرفی کتاب می فرمایند:
(این سرگشته وادی حیرت و جهالت و بسته به تعلقات انیت و انانیت، و سرگرم باده خودی و خود پرستی، و بی خبر از مقامات معنویه ملک هستی، ارادت خالص کردم که برخی از مقامات روحیه اولیاء عظام را در این سلوک عرفانی و معراج ایمانی عرفانی به رشته تحریر در آورم...)
امام در آغاز کتاب (آداب الصلوه) خود نیز به مناسبت درباره این کتاب می فرمایند:
(ایامی چند پیش از این، رساله ای فراهم آوردم که به قدر میسور از اسرار صلوه در آن گنجانیدم، و چون آن را با حال عامه تناسبی نیست، در نظر گرفتم که شطری از آداب قلبیه این معراج روحانی را در سلک تحریر در آورم.)
بیان فوق، عمق و ژرفای مباحث را در کتاب مورد بحث اسرار الصلوه نشان می دهد.
این کتاب شامل یک مقدمه، دو مقاله و یک خاتمه است که اهم مباحث آن عبارتند از:
(مقامات و مدارج انسانی، اسرار اذان و اقامه، فرق سالک و واصل در نماز، سر اجمالی نماز اهل معرفت، حضور قلب و مراتب آن، کیفیت حصول حضور قلب، مقدمات نماز شامل: طهارت، سر طهارت با آب و خاک، ازاله نجاست از بدن و باطن، مکان مصلی، اسرار وقت، سر استقبال به کعبه، مقارنات نماز و مناسبات آن، اذان و اقامه، اسرار قیام، نیت، سر تکبیرات افتتاحیه و رفع ید، اسرار قرائت، استعاذه، اسرار رکوع، سر سجود و سر تشهد و سلام.)
امام، از منابع متعددی سود جسته اند و به آن اشاره کرده اند، و از آن جمله است، وسائل الشیعه، مصباح الشریعه، علل الشرایع، اسرار الصلوه شهید ثانی، فلاح السائل، شرح فقیه مجلسی اول و...
از بزرگانی چون: خواجه عبدالله انصاری، خواجه نصیر طوسی، شهید ثانی، سید بن طاوس، شیخ بهائی، محمد تقی مجلسی، علامه مجلسی، ملا احمد و ملا محمد مهدی نراقی، میرزا جواد تبریزی، سهروردی در این کتاب یاد کرده اند. از مرحوم شاه آبادی با عنوان شیخ عارف کامل، مکررا یاد کرده اند و بزرگان دیگر را نیز، با القاب شایسته ستوده اند.**مثلا: شیخ جلیل اشراقی و فیلسوف عظیم الشان طوسی. یا جناب عارف بالله و مجاهد فی سبیل الله سید بن طاوس و یا شیخ ارباب معرفت مولینا محمد تقی مجلسی و... ***
نامه امام به مرحوم حاج سید احمد خمینی (فرزند امام)
بسم الله الرحمن الرحیم
الحمد لله و الصلوه و السلام علی رسول الله صلی الله علیه و آله
وصیتی است از پدری پیر که عمری را با بطالت و جهالت گذرانده، و اکنون به سوی سرای جاوید می رود با دست خالی از حسنات و نامه ای سیاه از سیئات، با امید به مغفرت الله و رجاء به عفو الله است به فرزندی جوان که در کشاکش با مشکلات دهر، و مختار در انتخاب صراط مستقیم الهی (که خداوند به رحمت خود از لغزشها محفوظش فرماید).
فرزندم، کتابی را که به تو هدیه می کنم شمه ای است از صلاة عارفین و سلوک معنوی اهل سلوک، هر چند قلم مثل منی عاجز است از بیان این سفرنامه. و اعتراف می کنم که آنچه را که نوشته ام از حد الفاظ و عباراتی چند بیرون نیست، و خود تاکنون به بارقه ای از این شمه دست نیافتم.
پسرم، آنچه در این معراج است غایه القصوای آمال اهل معرفت است که دست ما از آن کوتاه است (عنقا شکار کس نشود دام بازگیر)** عنقا شکار کس نشود دام باز گیر - کانجا همیشه باد به دست است دام را (حافظ)*** لکن از عنایات خداوند رحمان نباید مایوس شویم که او جل و علا دستگیر ضعفا و معین فقرا است.
عزیزم، کلام در سفر از خلق به حق، و از کثرت به وحدت، و از ناسوت به مافوق جبروت است، تا حد فناء مطلق که در سجده اول حاصل شود، و فناء از فناء که پس از صحو، در سجده دوم حاصل گردد. و این تمام قوس وجود است من الله و الی الله. و در این حال، ساجد و مسجودی و عابد و معبودی در کار نیست: هو الاول و الاخر و الظاهر و الباطن.**سوره حدید /3. ***
پسرم، آنچه در درجه اول به تو وصیت می کنم آن است که انکار مقامات اهل معرفت نکنی، که این شیوه جهال است، و از معاشرت با منکرین مقامات اولیاء بپرهیزی، که اینان قطاع طریق حق هستند.
پسرم، از خود خواهی و خودبینی به در آی که این ارث شیطان است، که به واسطه خودبینی و خودخواهی از امر خدای تعالی به خضوع برای ولی و صفی او جل و علا سر باز زد. و بدان که تمام گرفتاری های بنی آدم از این ارث شیطانی است که اصل اصول فتنه است، و شاید آیه شریفه و قاتلوهم حتی لا تکون فتنه و یکون الدین لله**سوره بقره / 193. *** در بعض مراحل آن، اشاره به جهاد اکبر و مقاتله با ریشه فتنه که شیاطین بزرگ و جنود آن، که در تمام اعماق قلوب انسانها شاخه و ریشه دارد، باشد. و هر کس برای رفع فتنه از درون و برون خویش باید مجاهده نماید. و این جهاد است که اگر به پیروزی رسید همه چیز و همه کس اصلاح می شود.
پسرم، سعی کن که به این پیروزی دست یابی، یا دست به بعض مراحل آن.
همت کن و از هواهای نفسانیه، که حد و حصر ندارد، بکاه، و از خدای متعال جل و علا استمداد کن که بی مدد او کسی به جایی نمی رسد. و نماز، این معراج عارفان و سفر عاشقان، راه وصول به این مقصد است. و اگر توفیق یابی و یابیم به تحقق یک رکعت آن و مشاهده انوار مکنون در آن و اسرار مرموز آن، ولو به قدر طاقت خویش، شمه ای از مقصد و مقصود اولیای خدا را استشمام نمودیم، و دور نمایی از صلاه معراج سید انبیاء و عرفا علیه و علیهم و علی آله الصلوه و السلام را مشاهده کردیم، که خداوند منان ما و شما را به این نعمت بزرگ منت نهد. راه بس دور است و بسیار خطرناک و محتاج به زاد و راحله فراوان، و زاد مثل من یا هیچ یا بسیار اندک است، مگر لطف دوست جل و علا شامل شود و دستگیری کند.
عزیزم از جوانی به اندازه ای که باقی است استفاده کن که در پیری همه چیز از دست می رود، حتی توجه به آخرت و خدای تعالی. از مکاید بزرگ شیطان و نفس اماره آن است که جوانان را وعده صلاح و اصلاح در زمان پیری می دهد تا جوانی با غفلت از دست برود، و به پیران وعده طول عمر می دهد. و تا لحظه آخر با وعده های پوچ انسان را از ذکر خدا و اخلاص برای او باز می دارد تا مرگ برسد، و در آن حال ایمان را اگر تا آن وقت نگرفته باشد، می گیرد. پس در جوانی که قدرت بیشتر داری به مجاهدت برخیز، و از غیر دوست جل و علا بگریز، و پیوند خود را هر چه بیشتر- اگر پیوندی داری- محکمتر کن، و اگر خدای نخواسته نداری، تحصیل کن، در تقویت اش همت گمار، که هیچ موجودی جز او جل و علا سزاوار پیوند نیست. و پیوند با اولیای او اگر برای پیوند به او نباشد، حیله شیطانی است که از هر طریق سد راه حق کند. هیچگاه به خود و عمل خود به چشم رضا منگر که اولیای خُلّص خدا چنین بودند و خود را لا شی ء می دیدند، و گاهی حسنات خود را از سیئات می شمردند. پسرم، هر چه مقام معرفت بالا رود، احساس ناچیزی غیر او جل و علا بیشتر شود.
در نماز، این مرقاه وصول الی الله، پس از هر ستایش (تکبیر)ی وارد است، چنانچه در دخول آن (تکبیر) است، که اشاره به بزرگ تر بودن از ستایش است، ولو اعظم آن که نماز است. و پس از خروج، (تکبیرات) است که بزرگ تر بودن او را از توصیف ذات و صفات و افعال می رساند. چه می گویم، کی توصیف کند! و چه توصیف کند! و کی را توصیف، و با چه بیان و چه زبان توصیف کند! که تمام عالم، از اعلی مراتب وجود تا اسفل سافلین، هیچ است و هر چه هست او است، و هیچ از هستی مطلق چه تواند گفت و اگر نبود امر خدای تعالی و اجازه او جل و علا، شاید هیچ یک از اولیاء سخنی از او نمی گفتند، در عین حال که هر چه هست سخن از او است لاغیر، و هر کس نتواند از ذکر او سرپیچی کند که هر ذکر ذکر او است. (و قضی ربک الا تعبدوا الا ایاه**سوره اسراء / 23 ***) و (ایاک نعبد و ایاک نستعین**سوره حمد / 4 ***) که شاید از لسان حق خطاب به همه موجودات است و ان من شی ء الا یسبح بحمده و لکن لا تفقهون تسبیحهم**سوره اسراء / 42. ***این نیز به لسان کثرت است، و گرنه او حمد است و حامد است و محمود:(ان ربک یصلی**همانا پروردگار تو نماز می گزارد... اصول کافی، ج 2، ص 329، (کتاب الحجه)، (باب مولد النبی (ص))، حدیث 13. ***)، (الله نور السموات و الارض**سوره نور / 35. ***)
پسرم، ما که عاجز از شکر او و نعمتهای بی منتهای اوییم، پس چه بهتر که از خدمت به بندگان او غفلت نکنیم که خدمت به آنان خدمت به حق است، چه که همه از اویند. هیچگاه در خدمت به خلق الله خود را طلبکار مدان که آنان به حق منت بر ما دارند، که وسیله خدمت به او جل و علا هستند. و در خدمت به آنان دنبال کسب شهرت و محبوبیت مباش که این خود حیله شیطان است که ما را در کام خود فرو برد. و در خدمت به بندگان خدا آنچه برای آنان پر نفع تر است انتخاب کن، نه آنچه برای خود یا دوستان خود، که این علامت صدق به پیشگاه مقدس او جل و علا است.
پسر عزیزم، خداوند حاضر است و عالم محضر اوست، و صفحه نفس ماها یکی از نامه های اعمالمان. سعی کن هر شغل و عمل که تو را به او نزدیکتر کند انتخاب کن که آن رضای او جل و علا است. در دل به من اشکال مکن که اگر صادقی، چرا خود چنین نیستی، که من خود می دانم که به هیچ یک از صفات اهل دل موصوف نیستم، و خوف آن دارم که این قلم شکسته در خدمت ابلیس و نفس خبیث باشد، و فردا از من مواخذه شود، لکن اصل مطالب حق است اگر چه به قلم مثل منی که از خصلتهای شیطانی دور نیستم. و به خدای تعالی در این نفس های آخر پناه می برم و از اولیای او جل و علا امید دستگیری و شفاعت دارم.
بار الها، تو خود از این پیر ناتوان و احمد جوان دستگیری کن، و عاقبت ما را ختم به خیر فرما، و با رحمت واسعه خود ما را به بارگاه جلال و جمال خود راهی ده.
والسلام علی من اتبع الهدی
شب 15 ربیع المولود 1407
روح الله الموسوی الخمینی

آداب الصلوة

معرفی کتاب
سال تألیف: 1361 هق
تصحیح و پاورقی: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (س)
ناشر: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (س)
سال نشر: 1370 هش
صفحه: 458
امام، این کتاب را پس از (سر الصلوه) نوشته اند و تاریخ پایان تالیف کتاب را، سال 1361 ه.ش مرقوم فرموده اند. و قبلا با تصرفاتی و توضیحاتی توسط آقای فهری، با عنوان (پرواز در ملکوت) در 2 جلد و بدون شرح و توضیح در یک جلد مکررا به چاپ رسیده بود و در سال 1370 ه.ش توسط موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (س) با تصحیح و مقابله با نسخ خطی و پاورقی و فهرست آیات و روایات و اصطلاحات و... به ضمیه نسخه اصل به چاپ رسیده است.
ایشان در ابتدای کتاب نگاشته اند: (و بعد ایامی چند پیش از این رساله ای فراهم آوردم... و چون آن را با حال عامه تناسبی نیست در نظر گرفتم که شرحی از آداب قلبیه این معراج روحانی را در سلک تحریر در آوردم.)
کتاب، از یک مقدمه و چند مقاله و یک خاتمه به شرح زیر ترتیب یافته است:
امام، در مقدمه اشاره ای دارند به این که نماز دارای ظاهر و باطنی است. و همان طوری که صورت آن دارای آدابی است، سیرت آن نیز چنین است. در مقاله اول به آداب و شرایطی که نه تنها در نماز، بلکه در تمامی عبادات، شرط است، اشاره دارند و 12 فصل را در این بحث گشوده اند (توجه به عز ربوبیت، مراتب و مقامات اهل سلوک، خشوع، طمانینه، محافظت عمل از تصرف شیطان، لزوم بهجت و نشاط در عبادت، تفهیم به نفس در عبادت، حضور قلب و روایات وارد در این زمینه و خواص و موانع آن.)
در مقاله دوم به مقدمات نماز و آداب قلبیه آن پرداخته اند. ابتدا از طهارت بحث نموده اند و 7 فصل را در این مبحث، عنوان کرده اند (معنای طهارت، آداب وضو و غسل، آداب باطنیه ازاله نجاست و...) سپس در آداب لباس و مکان مصلی و شرایط ظاهری و باطنی وقت و استقبال مطالبی را طرح کرده اند.
مقاله سوم کتاب، در زمینه مقارنات نماز است، امام، در این بخش، آداب اذان و اقامه (اسرار تکبیرات و شهادت به وحدانیت و رسالت و...)، قیام و قرائت، اسرار رکوع و سجود و آداب تشهد و سلام مطالبی را ارائه فرموده، همچنین تفسیری عرفانی از سوره های مبارکه حمد و توحید ذکر کرده اند و در پایان کتاب، به عنوان (خاتمه) آداب بعضی از امور داخله و خارجه نماز را تحریر نموده اند.
امام در این تالیف، مکررا از استادشان مرحوم شاه آبادی یاد کرده اند و ایشان را به عنوان شیخ بزرگوار عارف- مد ظله- ستوده اند. این تعبیر، نشان آن است که این تالیفش در زمان حیات استاد نگاشته شده است. همچنین در این نوشته، از مرحوم شیخ بهائی، سید بن طاوس، محیی الدین، قیصری و... نام برده اند و از کتابهای آنان، یاد کرده اند. همچنین اشارات و ارجاعاتی به کتابهای سابق خود از نوع: شرح اربعین، تعلیقه، فصوص، مصباح الهدایه، دارند.
نامه امام به مرحوم حاج سید احمد خمینی (فرزند امام)
کتاب آداب الصلوه را، که خود از آن بهره ای نبردم جز تاسف بر قصور و تقصیر بر ایام گذشته که توانایی بر خودسازی داشتم و حسرت و ندامت در روزگار پیری که دستم تهی و بارم سنگین و راهی بس دراز و پایم لنگ و آوای رحیل در گوش است، هدیه کردم به فرزند عزیزم (احمد) که از قدرت جوانی کامیاب است، شاید او ان شاء الله تعالی از محتویات آن، که از کتاب کریم و سنت شریف و افادات بزرگان فراهم شده است، بهره مند شود و به معراج حقیقی از راهنمائی اهل معرفت راه یابد و دل از این ظلمتکده بر کند و به مقصد اصلی انسانیت، که انبیاء عظام و اولیاء کرام - علیهم صلوات الله و سلامه - و اهل الله بر آن راه یافتند و دیگران را دعوت فرمودند، توفیق یابد.
پسرم، خود را که به فطرت الله تخمیر شده ای دریاب و از گرداب ضلالت امواج سهمگین خودبینی و خودخواهی نجات ده و به سفینه نوح که پرتو ولایت الله است رکوب کن که من رکبها نجی و من تخلف عنها هلک**هر کس که بر آن (کشتی ولایت) سوار شد نجات یافت، و هر که از آن روی گردانید هلاک شد. مناقب ابن شهر آشوب، ج 3، ص 281. ***
فرزندم، گوش کن که در صراط مستقیم، که صراط الله است، ولو لنگ لنگان حرکت کنی و حرکات و سکنات قلبی و قالبی را رنگ معنویت و الوهیت دهی و خدمت به خلق را برای آنکه خلق خدا هستند بنمائی. انبیاء عظام و اولیاء خاص خدا در عین حال که مشابه دیگران اشتغال به کارها داشته اند، هیچ گاه در دنیا وارد نبوده اند، چون اشتغالشان بالحق و للحق بوده، در عین حال از رسول ختمی صلی الله علیه و آله و سلم روایت شده که فرموده است: لیغان علی قلبی و انی لاستغفر الله فی کل یوم سبعین مره**گاه بر دلم غباری می نشیند و من هر روز هفتاد بار از خدا آمرزش می خواهم. مستدرک الوسائل، کتاب الصلوه، ابواب الذکر، باب 22، حدیث 1. *** شاید رویت حق در کثرت را کدورت حساب می فرمود.
پسرم خود را مهیا کن که پس از من بر تو جفاها رود و نگرانی ها که از من دارند به حساب تو گذارند.
اگر حساب خود را با خدای خود صاف کنی و پناه به ذکر الله بری، هراسی از خلق به خود راه مده که حساب خلق زود گذر است و آنچه ازلی است حساب در پیشگاه حق است.
فرزندم، پس از من ممکن است پیشنهاد خدمتی بر تو شود، در صورتی که قصدت خدمت به جمهوری اسلامی و اسلام عزیز است رد مکن، و اگر خدای نخواسته برای هواهای نفسانی و ارضای شهوات است، از آن اجتناب کن که مقامات دنیوی ارزش آن ندارد که خود را در راه آنها تباه کنی.
بارالها، احمد و تبارش و متعلقانش، که از بندگان تو و تبار رسول اکرمند، اینان را در دنیا و آخرت سعادتمند فرما و دست شیطان رجیم را از آسیب به آنها کوتاه فرما.
خداوندا، ما ضعیف و ناتوانیم و عقب افتاده از قافله سالکان، تو خود از ما دستگیری فرما. ربنا عاملنا بفضلک و لا تعاملنا بعدلک.**خدا به ما به فضل خود عمل کن و به عدل خود با ما عمل مکن. ***
و السلام علی عباد الله الصالحین
23 ربیع الاول 1405- 25 آذر 1363
روح الله الموسوی الخمینی
نامه امام به خانم فاطمه طباطبایی (عروس امام)
بسمه تعالی
افسوس که عمر در بطالت بگذشت - با بار گنه بدون طاعت بگذشت
فردا که به صحنه مجازات روم - گویند که هنگام ندامت بگذشت
کتاب آداب الصلوه را، که به دختر عزیزم فاطی**فاطمه طباطبائی، همسر مرحوم حجه الاسلام و المسلمین حاج سید احمد خمینی. ***، که خدایش از مصلین قرار دهد، اعطا می نمایم، از تاریخ اتمام آن بیش از چهل سال می گذرد و قبل از آن- به چند سال- کتاب سر الصلوه را اتمام نمودم. و از آن سالها تاکنون بیش از چهل سال می گذرد و من نه اسرار الصلوه را دریافتم، و نه به آداب آن پرداختم، که یافتن غیر از بافتن است و ساختن جدا از پرداختن. و این کتابها حجتی است از مولی بر این عبد بی مایه. و به خدای تعالی پناه می برم از آنکه مشمول آیه شریفه کمرشکن لِمَ تقولون ما لا تفعلون. کبر مقتا عند الله ان تقولوا ما لا تفعلون.**سوره صف / 1 و 2 *** باشم، و پناهی جز رحمت واسعه اش ندارم.
و تو ای دخترم، امید است که توفیق بکار بستن آداب این معراج بزرگ الهی را داشته باشی و به راهنمائی این بُراق الهی از بیت مظلم نفس حرکت کنی الی الله. و به خدای بزرگ پناه می دهم تو را از آنکه مطالعه این اوراق بر تعلیقات نفسانیه ات نیفزاید و تو را چون نویسنده ملعبه شیطان نکند.
دخترم، هر چند در تو بحمد الله لطافت روحی یافتم که امید آن است هدایت الله شامل حالت شود و با عنایت او جل و علا از چاه عمیق طبیعت خلاص شوی و به صراط مستقیم انسانیت راه یابی، لکن از کید شیطان و نفس خطرناک تر از آن غافل مباش و به خدای بزرگ پناهنده شو انه رحیم بعباده.
دخترم، اگر از مطالعه این اوراق خدای نخواسته نتیجه حاصل نشود مگر خود نمائی و مجلس آرائی و سر توی سرها آوردن، بهتر است از مطالعه آن صرف نظر بلکه احتراز کنی که مبادا چون من گرفتار تاسف شوی. و اگر ان شاء الله خود را مهیا کنی که از مطالبی که از کتاب و سنت و اخبار اهل بیت عصمت و افادات اهل معرفت اخذ شده است به جان استفاده کنی و استعداد و لطافت قریحه ای را که خدا عطا فرموده بکار اندازی، بسم الله، این گوی و این میدان. امید است در این معراج انسانی و معجون رحمانی دل از غیر خالی کنی و با آب حیاه قلب را شستشو دهی و چهار تکبیر زده خود را از خودی برهانی تا به دوست برسی. و من یخرج من بیته مهاجراً الی الله و رسوله ثم یدرکه الموت فقد وقع اجره علی الله**سوره نساء / 100. ***
بار الها، ما را مهاجر الی الله و رسوله قرار ده و به فنا برسان و فاطی و احمد را توفیق خدمت عنایت کن و به سعادت برسان.
والسلام
2 صفر المظفر 1405
روح الله الموسوی الخمینی