فهرست کتاب


فضیلتهای اخلاقی

سید محمد رضا غیاثی کرمانی

مقدمات و مقارنات و ارکان توبه

(توبه نصوح ) متوقف بر سه مقدمه و چهار مقارن و پنج رکن است.
اما مقدمات سه گانه که (احوال توبه ) نامیده می شوند و بایستی قبل از توبه وجود داشته باشند عبارتند از:
1- بیداری.
2- باز دارندگی.
3- راهیابی.
اما (بیداری ) آن حالتی است که در آغاز توبه در دل آدمی پدید می آید که او را از خواب غفلت بر انگیخته و به گمراهی خویش آگاه می سازد. این حالت را(تیقظ ) نیز می نامند.
و اما (باز دارندگی ) حالتی است که انسان را از ادامه پیمودن راه خلاف و ضلالت منع کرده و بر یافتن راه حق بر می انگیزاند.
و (راهیابی ) حالتی است که انسان را بر یافتن راه حق راهنمایی می کند.
مثل اینکه مسافری راه را گم کرده و در بیراهه خوابیده باشد، ناگهان راهنمایی می آید و او را از خواب بیدار کرده و مصمم به ترک بیراهه و پیمودن راه درست نموده و سپس او را در راه درست قرار می دهد.
و اما (مقارنات چهار گانه ) که بایستی همزمان با توبه وجود داشته باشند و کمک به توبه کنند عبارتند از:
1- دیدن عیوب.
2- رعایت.
3- محاسبه.
4- مراقبه.
اما (دیدن عیوب ) آن است که انسان به هیچ عملی از اعمال خود با چشم نیکویی ننگرد. بلکه آن را معیوب و ناقص بداند.
و اما (رعایت ) آن است که انسان پیوسته ظاهر و باطن خود را از قصد مخالفت با حق و میل به آن حفظ و حراست بنماید؛ زیرا همان طور که معصیت گناه ظاهری است، یاد آوری معصیت و لذت بردن از آن پس از ترک معصیت نیز گناه باطنی است. پس انسان تائب باید از یاد آوری و مرور ذهنی گناهان گذشته نیز که موجب لذت می شوند خود داری کند؛ زیرا تنفر قلبی از گناه گذشته در جبران آن تأثیر بسزایی دارد.
و اما (محاسبه ) آن است که انسان همواره در جستجوی احوال و اعمال نفس خویش بوده و هر چه که از عبادت یا معصیت از او صادر می شود روز به روز، بلکه ساعت به شمارش کرده و به وسیله کم و زیاد بودن آنها از چگونگی حال خویش واقف شود.
در روایت آمده است که: حاسبوا انفسکم قبل ان تحاسبوا و زنوها قبل ان توزنوا و تجهزوا للعرض الاکبر **بحار الأنوار 70/73.***؛ قبل از آنکه به پای میز محاکمه کشیده شوید، خود را محاکمه کنید و قبل از آنکه به پای میزان بروید اعمال خود را وزن کنید و برای آن روز عرضه که بر خداوند عرضه می شوید خود را آماده کنید).
و اما (مراقبه ) آن است که انسان در همه حرکات و سکنات ظاهری و خاطرات قلبی خویش خداوند را شاهد و ناظر ببیند و همان طور که از گناهان ظاهری بر حذر می باشد از گناهان قلبی نیز احتراز کند، و به واسطه آنکه خود را در محضر خداوند می بیند ظاهر و باطن او توبه کرده باشند و به این آیه شریفه توجه داشته باشد که:
افمن هو قائم علی کل نفس بما کسبت... ** رعد /33.***؛ (آیا کسی که بالای سر همه ایستاده، (و حافظ و نگهبان و مراقب همه است) و اعمال همه را می بیند(، همچون کسی است که هیچ یک از این صفات را ندارد)!).
و اما ارکان پنجگانه که توبه بر آنها استوار است عبارتند از:
1- ادای واجبات.
2- جبران گذشته ها.
3- طلب حلال.
4- رد مظالم.
5- مجاهده و مخالفت با نفس.
اما (ادای واجبات ) آن است که انسان تمامی واجباتی را که خداوند به او فرمان انجام آنها را داده است، به جای آورد و از محرماتی که خداوند ترک آنها را فرمان داده است خود داری کند.
و اما (جبران گذشته ها ) آن است که انسان هر واجبی را که در گذشته ترک کرده است در حال حاضر انجام بدهد.
و اما (طلب حلال ) آن است که انسان خوراک و پوشاک خود را از راه سالم و حلال تأمین کند و هر چه را که شایبه حرمت یا شبهه دارد رها کند؛ زیرا حلیت اینها در تصفیه باطن اثر بسیار بزرگی دارد و شرع مقدس نیز همگان را به آن ملزم فرموده است رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم می فرماید: (طلب الحلال فریضة بعد الفریضة **کنز العمال / ج 4 / ح 9203***؛ بعد از انجام عبادات واجب، دنبال روزی حلال رفتن امری ضروری و واجب است ).
و اما (رد مظالم ) آن است که انسان ظلم و ستم گذشته خود را در مورد حقوق دیگران جبران کند. پس اگر به اموال آنها تعدی کرده آن مال را بر گرداند و اگر جنایتی از قبیل قتل و جرح و ضرب و شتم و غیبت و سخن چینی انجام داده با قصاص یا دیه یا تحصیل رضایت صاحبانش، حقوق پایمال شده آنان را تدارک نموده و ذمه خود را بری گرداند.
و اما (مجاهده و مخالفت با نفس ) آن است که انسان نفس خود را از آنچه که به آن عادت کرده و خو گرفته، مانند شهوات، خواسته ها و تمایلات، ریاضت دهد تا به ترک لذت عادت پیدا کند و به انجام اوامر و ترک منهیات پروردگار صبر کند و رضایت بدهد.

علائم و نتایج توبه

علامات توبه عبارتند از:
1- پشیمانی از گذشته.
2- شتاب در جبران گذشته ها، چنانکه در خبر است که:
الذنوب عند الله استصغار الذنوب و تأخیر التوبة ** مصباح الهدایه /320.***؛ گناه نزد خدا آن است که گناهان را کوچک شماری و در توبه تأخیر کنی ).
و نتایج توبه عبارتند از:
1- محبت الهی (...ان الله یحب التوابین...) **بقره /222.***؛ (خداوند توبه کنندگان را دوست دارد).
2- ریختن گناهان. (التائب من الذنب کمن لا ذنب له **اصول کافی 2/435.***؛ توبه کننده از گناه مثل کسی است که گناه نکرده است ).
3- تبدیل گناهان به حسنات. ...فاولئک یبدل الله سیئاتهم حسنات... **فرقان /70.***؛ (آنانند که خداونند گناهانشان را به حسنات تبدیل فرموده است ).
4- طلب آمرزش حاملان عرش. (فاغفر للذین تابوا) **غافر/7.***؛ (خدایا توبه کنند گان را بیامرز ).

درجات توبه

قبلاً بیان شد که توبه به معنای برگشتن از (معصیت ) و پرداختن به (اطاعت ) و (عبادت ) الهی است. این توبه درجاتی دارد که عبارتند از:
1- (توبه عاملان ) یعنی دست برداشتن از کارهای زشت و پرداختن به اعمال پسندیده.
2- (توبه زاهدان ) یعنی دل کندن از دنیا و بی رغبت شدن به آن.
3- (توبه حاضران ) یعنی بیدار شدن از خواب غفلت و حاضر شدن در محضر پروردگار.
4- (توبه متخلقان ) یعنی دست برداشتن از اخلاق ناشایست و تخلق به اخلاق شایسته.
5- (توبه عارفان ) یعنی دیدن همه خوبیها از جمال خداوند و ندیدن هیچ خوبی از خود و در خود. اهل معرفت اگر احیاناً چیز خوبی را به خود نسبت بدهند، توبه کردن از آن و فعل حق تعالی دانستن آن را واجب می دانند.
6- (توبه موحدان ) یعنی رجوع از غیر خدا به خدا که در اینجا وجود (تائب ) محو و فراموش گشته و لذا گناهان او نیز به تبع وجود او محو می شوند. ** بحث توبه در این گفتار برگرفته از آرای عزالدین کاشانی، عارف قرن هشتم هجری است( ر.ک: مصباح الهدایه /363).***