فهرست کتاب


برگی از آسمان (شرحی بر توقیعات حضرت مهدی علیه السلام)

حجت الاسلام میرزا علی بابائی

نماز شب

و علیک بصلوة اللیل فان النبی صلی الله علیه و آله اوصی علیاً علیه السلام فقال علیک بصلوة اللیل ثلاث مرات و من استخف بصلوة اللیل فلیس منا فاعمل بوصیتی و أمر شیعتی حتی یعملوا علیه آن حضرت نماز شب وصیت می کند به صدوق اول چنانکه حضرت رسول وصیت کرد به علی علیه السلام که فرمود یا علی بر تو است نماز شب سه مرتبه فرمود نماز شب بخوان و هر کس نماز شب را سبک بشمارد از ما نیست پس بوصیت من عمل کن و به شیعیان من امر کن تا اینکه آنها عمل کنند و نماز شب را ترک ننمایند.
در حدیثی از امام صادق علیه السلام می خوانیم:ما من حسنة الا و لها ثواب مبین فی القرآن الا صلوة اللیل فان ان عزوجل اسمه لم یبین ثوابها لعظیم خطرها قال فلا تعلم نفس مااخفی من قرة عین هیچ عمل نیکی نیست مگر اینکه ثواب آن را روشن نساخته بخاطر اهمیت آن لذا فرموده است هیچ کس نمی داند چه ثوابهایی که مایه روشنایی چشمان است برای آنها نهفته شده است.**تفسیر نمونه، ج 17، ص 150.***
در حدیثی از امام باقر علیه السلام چنین می خوانیم که به یکی از یارانش فرمود: الا اخبرک بالاسلام اصله و فرعه و ذروة سنامه آیا ریشه و شاخه و بلندترین قله اسلام را بتو معرفی کنم راوی عرض کرد بفرمایید و فدایت شوم فرمود: اما اصله الصلوة و فرعه الزکوة و ذروة سنامه الجهادریشه اش نماز است و شاخه اش زکات و قله مرتفعش جهاد است. سپس افزود اگر بخواهی تمام ابواب خیر را به تو معرفی کنم. راوی می گوید بفرمایید فدایت شوم. امام فرمود: الصوم جنة و الصدقة تذهب بالخطیئة و قیام الرجل فی جوف اللیل بذکر الله ثم قرأ تتجافی جنوبهم عن المضاجع روزه سپری است در مقابل آتش و صدقه محو کننده گناه است و برخاستن انسان در دل شب او را بیاد خدا می اندازد سپس آیه تتجافی جنوبهم عن المضاجع را تلاوت فرمود.**تفسیر نمونه، ج 17، ص 155.***
آیه شریفه تتجافی جنوبهم عن المضاجع یدعون ربهم خوفاً و طمعاً و مما رزقناهم ینفقون یعنی پهلوهایشان از بسترها در دل شب دور می شود (بپا می خیزند و رو به درگاه خدا می آورند) پروردگارا خود را با بیم و امید می خوانند و از آنچه به آنها روی داده ایم انفاق می کنند.**سوره الم سجده، آیه 16. ***

بررسی روایاتی که در فضیلت نماز شب وارد شده

1.پیغمبر صلی الله علیه و آله می فرماید: خیرکم من اطاب الکلام و اطعم الطعام و صلی باللیل و الناس نیام بهترین شما کسانی هستند که در سخن گفتن مؤدبند گرسنگان را سیر می کنند و در شب در آن هنگامی که مردم خوابند نماز می خوانند.**تفسیر نمونه، ج 12، ص 288، به نقل از بحار، ج 87، ص 142 تا 148.
***
2. امام صادق علیه السلام امیرالمؤمنین علیه السلام می فرماید: قیام اللیل مصحة للبدن و مرضاة للرب عزوجل و تعرض للرحمة و تمسک باخلاق النبین قیام شب موجب صحت و خوشنودی پروردگار و در معرض رحمت او قرار گرفتن و تمسک به اخلاق پیامبران است.**همان مدرک. ***
3. حضرت امام صادق علیه السلام فرمود به یکی از یارانش: لاتدع قیام اللیل فان المغبون من حرم قیام اللیل دست از قیام شب و خواندن نماز شب بر مدار مغبون کسی است که از قیام و خواندن نماز شب و عبادت شب محروم گردد.**مدرک سابق. ***
4. رسول خدا صلی الله علیه و آله می فرماید: من صلی باللیل حسن وجهه بالنهار کسی که نماز شب بخواند صورت (و سیرتش) در روز نیکو خواهد بود.**مدرک سابق. ***
5. مردی نزد علی علیه السلام آمد و عرض کرد من از نماز شب محروم شدم علی علیه السلام فرمود: (أنت رجل قد قیدتک ذنوبک) تو کسی هستی که گناهت تو را به بند کشیده است.**تفسیر نمونه، ج 12، ص 229، به نقل از بحار، ج 87، ص 142. ***
6. در حدیث دیگری از امام صادق علیه السلام می خوانیم: ان الرجل لیکذب الکذبة و یحرم بها صلوة اللیل فاذا حرم بها الرزق انسان گاهی دروغ می گوید و سبب محرومیتش از نماز شب می شود هنگامی که از نماز شب محروم شد از روزی (و مواهب مادی و معنوی) نیز محروم می شود.**همان مدرک. ***
7. با اینکه می دانیم کسی همچون علی علیه السلام هرگز ترک نماز شب نمی کرد در عین حال اهمیت موضوع تا آن پایه است که پیامبر در وصایایش به او فرمود: اوصیک فی نفسی بخصال فاحفظها ثم قال اللهم اعنه و علیک بصلوة اللیل علیک بصلوة اللیل و علیک بصلوة اللیل تو را به امری سفارش می کنم همه را حفظ کن سپس فرمود خداوندا او را بر انجام وظایف یاری فرما... تا آنجا که فرمود بر تو باد به نماز شب و بر تو باد نماز شب بر تو باد نماز شب.**مدرک سابق. ***
8. پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله به جبرئیل فرمود مرا پند ده جبرئیل گفت: یا محمد عش ماشئت فانک میت واجب ما شئت فانک مفارقة و اعمل ما شئت فانک ملاقیه و اعلم ان شرف المؤمن صلوته باللیل و عزه کفه عن أعراض الناس ای محمد هر چه می خواهی عمر کن اما بدان که سرانجام خواهی مرد و به هر چه می خواهی دل ببند اما بدان سرانجام از آن جدا خواهی شد و هر عملی می خواهی انجام ده و بدان سرانجام عملت را خواهی دید و نیز بدان که شرف مؤمن نماز شب او است و عزتش خودداری از ریختن آبروی مردم است.**تفسیر نمونه، ج 12، ص 229. ***
9. امام صادق علیه السلام می فرماید: ثلاثة هی فخر المؤمن و زینة فی الدنیا و الاخرة الصلوة فی اخر اللیل و یأسه مما فی ایدی الناس و ولایة الامام من آل محمد سه چیز است که افتخار و زینت او در دنیا و آخرت است: نماز در آخر شب و بی اعتنایی به آنچه در دست مردم است و ولایت امام از اهل بیت پیامبر صلی الله علیه و آله.**تفسیر نمونه، ج 12، ص 230.***
در تفسیر مجمع البیان از معاذبن جبل چنین نقل شده که در غزوه تبوک در خدمت رسول خدا صلی الله علیه و آله بودم؛ گرما همه را سخت ناراحت کرده بود و هر کس به گوشه ای پناه می برد ناگهان دیدم که پیامبر صلی الله علیه و آله از همه به من نزدیک تر است. خدمتش رفتم عرض کردم ای رسول خدا صلی الله علیه و آله! عملی به من بیاموز که مرا وارد بهشت کند و از آتش دوزخ دور سازد. فرمود: سؤال بزرگی کردی اما پاسخ آن برای کسی که خدا بر او آسان کرده است مشکل نیست سپس افزود: تعبد الله و لا تشرک به شیئاً و تقیم الصلوة المکتوبة تودی الزکوة المفروضة و تصوم شهر رمضان خدا را پرستش کن و چیزی بر او شریک قرار قرار نده نمازهای واجب را انجام ده و زکات واجب و حق مستمندان را اداء کن و ماه رمضان را روزه بگیر بعد فرمود و اگر بخواهی ابواب خیرات به تو خبر می دهم عرض کردم ای پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله بفرمایید. فرمود: الصوم الجنة من النار و الصدقة تکفر الخطیئة و قیام الرجل فی جوف اللیل یبتغی وجه الله ثم قرء هذه الایه تتجافی جنوبهم عن المضاجع روزه سپری است در برابر آتش جهنم و انفاق در راه خدا کفاره گناهان است قیام انسان برای نماز شب در دل شب برای خشنودی خدا سپس آیه تتجافی جنوبهم را قرائت فرمود.**تفسیر نمونه، ج 11، ص 155.*** آنها شب هنگام از بستر برمی خیزند.
کانوا قلیقاً من اللیل ما یهجعون (18) و بالاسحار هم یستغفرون آنها کمی از شبها را می خوابیدند در سحرگاهان استغفار می کردند.**سوره ذاریات، آیه 17.*** در روایتی در تفسیر دارالمنثور آمده است که پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمود آخر شب برای تهجد و نماز شب نزد من بهتر و محبوبتر است از آغاز آن زیرا خداوند می فرماید پرهیزکاران در سحرگاهان استغفار می کنند. مولای متقیان علی علیه السلام فرمود هر که در وقت سحر هفتاد مرتبه بگوید (استغفر الله) از جمله آن کسان است که خداوند در حقشان فرموده و المستغفرین بالاسحار و هم فرمود هر که در شب هفتاد آیه از قرآن تلاوت کند جزو غافلین محسوب نخواهد شد.**ارشاد قلوب، ج 2، ص 21. ***
امام صادق علیه السلام فرمود: ان من روح الله تعالی ثلاثة التهجد باللیل و افطار الصائم و لقاء الله سه چیز از عنایات مخصوص الهی است عبادت و نماز شب و افطار دادن به روزه داران و ملاقات برادران مسلمان.**تفسیر نمونه، ج 25، ص 173. *** در حدیث دیگری آمده که پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: الرکعتان فی جوف اللیل احب الی من الدنیا و ما فیها دو رکعت نماز در دل شب از دنیا و آنچه در آن است نزد من محبوب تر است.**تفسیر نمونه، ج 22، ص 327. ***
روایت شده از حضرت رسول صلی الله علیه و آله که شرافت مؤمن بخواندن نماز شب است و عزت او بی نیازی از مردم است (که طمع به اموال مردم نداشته باشد) و فرمود در قیامت پس از اینکه خداوند جمع فرماید اولین و آخرین را منادی کند و گوید پیش آیند کسانی که نیمه های شب از خواب گاه خود دور می شدند و پروردگار را می خواندند و از خشم و غضبش ترسناک و به رحمتش امیدوار بودند پس جمعی پیش روند و قبل از مردمان دیگر به جایگاه خود روند و بعد از آنها به حساب مردم رسیدگی نمایند.**ارشاد قلوب، مترجم، ج 2، ص 3. ***
و روایت شده از آن حضرت که جنات عدن اسبانی است دارای زین های یاقوت و زبرجد و یالهای بلند و نه سرگین می اندازند و نه بول می کنند.بر آنها سوار می شوند اولیاءالله و در بهشت می گردند پس اهل بهشت گویند ای برادران ما با انصاف با ما رفتار نکردید (که شفاعت کنید تا ما نیز به مقام قرب برسیم) سپس گویند پروردگارا چگونه شده است که اینها به این مقام قرب رسیده اند فرشته ای از وسط عرش جواب گوید که آنان شب ها نمی گرفتید و صدقه می دادند نمی دادید و بخیل بودید و بسیار یاد خدا می نمودند و شما سستی و کاهلی می کردید و همیشه از خوف خدا می گریستند و نسبت به دیگران مهربانی می کردند.**مدرک سابق. ***
منقول است حضرت رسول صلی الله علیه و آله هر خانه ای که در آن نماز شب خوانده شود و تلاوت قرآن گردد نوری از آن ساطع شود که روشنایی دهد اهل آسمان ها را هم چنان که ستارگان درخشنده نور می دهند برای اهل زمین بدانید هیچ چیزی مؤمن را به خدا نزدیک نمی کند مگر نماز شب و خواندن قرآن تا طلوع فجر و متصل نمودن نماز شب به نماز صبح. پس هر که چنین باشد او را بشارت می دهم برزق وسیع که بدون رنج و زحمت و زور بازو بدستش می آید و به صحت و سلامتی بدنش و بشارت می دهم او را هرگاه از دنیا رفت به نعمت در قبر و روشنی آن بنور نمازش تا روز محشر و بشارت می دهم که خداوند او را بپای حساب نکشاند و امر فرمایید بملائکه در اعلاء علین برندش در همسایگی حضرت رسول و اهلبیت طاهرینش صلوةالله علیهم اجمعین. پس خوشا بر کسانیکه فرصت را غنیمت شمارند و چقدر نیکو است عاقبت آن کسی که عبادتش سالم از ریا و عجب باشد و فرمود آن حضرت به امیرالمؤمنین علیه السلام وصیت می کنم تو را به نماز شب و این را سه مرتبه فرمود.**ارشاد القلوب، مترجم، ج 2، ص 17. ***
منقول است از عابدی که گفت شبی در خواب دیدم کنار کنار نهری بودم که آب آن از مشگ و اطراف آن درختانی از لؤلؤ بود و دختران بی شماری دیدم با لباس های عالی و صورت های همچون ماه و می گفتند: سبحان الله المسبح بکل لسان سبحانه سبحان الموجود فی کل مکان سبحانه سبحان الدائم فی کل الازمان سبحانه پس سؤال کردم از آنها شما چه کسانید در جواب این شعر را گفتند:
ذرأنا اله الناس رب محمد9 - لقوم علی الاطراف باللیل قوم
یناجون رب العالمین الههم - و تسری هموم القوم و الناس توم
یعنی خلق فرموده ما را خدای مردم پروردگار محمد صلی الله علیه و آله برای مردمی که شب ها را بیدارند و با خدای خود مناجات می کنند و از ترس او اشگ دیدگانش بر صورتشان جاری است در حالیکه مردم به خواب هستند گفتم خوشا به حال آنان کیانند ایشان گفتند آن کسانی هستند که شب ها را به تهجد و نماز شب مشغولند و تلاوت قرآن می نمایند و خدا را بسیار یاد می کنند در پنهانی و آشکارا و انفاق به فقراء و مساکین می کنند و سحرگاهان استغفار و طلب عفو می نمایند.**ارشاد القلوب، مترجم، ج 2. ***
در ضمن خبری مفصل که حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام به جماعتی فرمود قصه آن لشگری را که رسول خدا صلی الله علیه و آله به جهاد کفار فرستاده بود دشمنان شبیخون زدند آن شب تاریک و سخت ظلمانی بود و مسلمانان در خواب بودند و کسی از ایشان بیدار نبود جز زید بن حارثه و عبد الله بن رواحه و قتادة بن نعمان و قیس بن عاصم منقری که هر کدام در یک جانب ایشان بیدار و مشغول نماز و قرآن خواندن بودند دشمنان مسلمانان را تیرباران کردند و بواسطه تاریکی شب ندیدند مسلمانان دشمنان را تا از آنها احتراز کنند؛ نزدیک بود هلاک شوند که ناگاه از دهان این چند نفر نور ساطع شد که لشگرگاه مسلمانان را روشن کرده و سبب قوت و دلیری ایشان شده پس شمشیر کشیده و دشمنان را کشته و زخمدار و اسیر نمودند و چون مراجعت نمودند و برای شما است در غره ماه شعبان پس یک یک آن عمل را حضرت نقل کردند الخ مفاتیح الجنان **مفاتیح الجنان، ص 330. ***
حضرت رسول صلی الله علیه و آله فرمود: خدای تعالی بیان داشته که: بنده من با خواندن نمازهای نافله و مستحب در صورت خلوص نیت که قصدش فقط تقرب به من باشد تقربی به من پیدا می کند تا محبوب من می شود و او را دوست می دارم و هرگاه محبوب و دوست من شد از دریچه چشم و گوش خود که من می بینم و می شنوم، می بیند و می شنود و نیروی دست او نیروی خدایی را می گردد و چنین بنده هر چه بخواهد و در خواست کند به او عطا می کنم و اگر به من پناه آورد او را پناه می دهم و فرمود آن حضرت هر گاه بنده ای شب از خوابگاه خود برخواست در حالیکه سنگینی خواب در چشمان او باشد و برای رضای خداوند نماز شب بخواند پروردگار مباهات می کند به ملائکه خود برخواسته و خواب لذیذ را ترک نموده برای خواندن نماز که بر او واجب نکرده ام پس شاهد باشید که او را آمرزیدم.**ارشال القلوب، ج 1، ص 15. ***
مروی است از نبی اکرم صلی الله علیه و آله که فرمود عجب است از اولاد آدم اگر مالش زیاد شود خرسند می گردد و اگر کم شود سخت محزون می شود و لیکن شبانه روز که بر او می گذرد و عمرش را کوتاه می کند مهموم و مغموم نمی شود و بی نیاز و راحت نمی گردد کسی که مالش زیاد شود و عمرش کوتاه باشد.**ارشادالقلوب، ج 2، ص 6. ***
گفته شد به یکی از بزرگان که فلانی در اموالش استفاده شایانی نموده. گفت آیا ایامی غیر از عمرش استفاده کرده که در آن انفاق کند و صرف و خرج نماید و گفته شد ملکیست ندا می کند و می گوید ای پنجاه سالگان همانند کشت و زرعی هستید که وقت چیدن آن رسیده باشد و ای شصت سالگان برای خود چه عمل صالحی انجام داده اید پیش فرستاده اید چقدر اموال واگذارده اید برای کسانیکه برای شما رحم نمی کنند (صدقه و خیرات و مبرات و برای شما نمی دهند) و ای هفتاد سالگان خود را جزو مردگان بشمارید سپس گوید ای کاش مردم خلق نمی شدند و حال که خلق شده اند ایکاش می دانستند برای چه خلق شده اند.**همان مدرک. ***
13

بر تو باد صبر کردن

خداوند متعال مردم صابر و شکیبا را در قرآن کریم به اوصاف عدیده ستوده و تعریف فرموده و مکرراً از صبر یاد کرده و بسیاری از نیکی ها و درجات را بدان نسبت داده و آنها را نتیجه صبر شمرده.
الله تعالی و جعلنا هم ائمة یهدون بامرنا لما صبروا**آیه 24 سوره سجده. ***آنان را پیشوایانی قرار داده ایم که هموار0 در برابر ناروائی ها شکیبایند و صابرند و مردم را به راه ما و دستورات ما رهبری می کنند ایضاً و لنجزین الذین صبروا اجرهم باحسن ما کانوا یعملون **سوره نحل، آیه 96. *** ما کسانی را که در راه اطاعت فرمانمان (به خصوص ایستادگی در برابر سوگندها و عهدها) صبر و استقامت می کنند به بهترین اعمالشان پاداش خواهیم داد. ایضاً اولئک یوتون اجرهم مرتین بما صبروا**سوره قصص، آیه 54. *** آنها کسانی هستند که اجر و پاداششان را بخاطر صبر و شکیبائیشان دوبار دریافت می دارند.
الله تعالی: بلی تصبروا و تتقوا و یاتوکم من فورهم هذا یمددکم ربکم بخمسة الاف من الملائکة مسومین **سوره آل عمران، آیه 125. *** آری امروز هم اگر استقامت بخرج دهید و صبر کنید و به استقبال سپاه قریش بشتابید و تقوا و پرهیزکاری را پیشه کنید و مانند روز گذشته با فرمان پیغمبر مخالفت ننمائید اگر در این حال مشرکان به سرعت بسوی شما برگردند خداوند بوسیله پنج هزار نفر از فرشتگان که همگی دارای نشانه های مخصوص هستند شما را یاری خواهد کرد این آیه مبارکه اشاره به جنگ بدر است که پنج هزار فرشته با عمامه های سفید برای یاری مسلمانان آمدند حضرت صادق علیه السلام فرمود فرشتگان که روز بدر برای کمک مسلمانان آمدند پس از آن به آسمان صعود نکردند و همچنان صعود نمی کنند تا صاحب امر را یاری نمایند.**حقایق دراخلاق فیض، ص 307. ***
سید بن طاوس رضی الله عنه روایت کرده است که چون حضرت امیرالمؤمنین از جنگ احد مراجعت نمود هشتاد جراحت ببدن مبارک آن حضرت رسیده بود که فتیله داخل آنها می شد پس حضرت رسول به دیدن آن حضرت آمد و با آن حال بر روی نطعی خوابیده بود چون او را دید گریست و فرمود کسی که در راه خدا این طعب بکشد بر خدا لازم است که ثواب جزیل بی نهایت او را کرامت فرماید پس حضرت امیر گریست و فرمود خدا را شکر می کنم که از تو پشت نگردانیدم و نگریختم و لیکن محزونم که چرا به سعادت شهادت نرسیدم حضرت رسول صلی الله علیه و آله فرمود انشاء الله بعد از این به شهادت فائز خواهی گردید پس حضرت رسول صلی الله علیه و آله فرمود ابوسفیان عده ای به نبرد ما فرستاده است به تهدید و وعید؛ و گفته است وعده ما و شما در حمراءالاسد است. حضرت امیر علیه السلام فرمود پدر و مادرم فدای تو باد یا رسول الله از خدمت تو نمیمانم و سبقت می گیرم به این جنگ هر چند باید که مرا بر روی دست بگیرند و ببرند پس حق تعالی این آیه را در شأن حضرت فرستاد:
و کاین من نبی قاتل معه ربیون کثیر فما وهنوا لما اصابهم فی سبیل الله و ما ضعفوا و ما استکانوا و الله یحب الصابرین برین **سوره آل عمران، آیه 146. ***و چه بسیار پیامبرانی که مردان الهی فراوانی به همراه آنها جنگ کردند آنها هیچ گاه در برابر آنچه در راه خدا به آنها می رسید سست نشدند و ناتوان نگردیدند و تن به تسلیم ندادند و خداوند صبر و استقامت کنندگان را دوست دارد.**حیوة القلوب، ج 2، ص 382. ***
در کتاب معالم العبر از حلبی از حضرت صادق علیه السلام مأثور است که خداوند متعال به داود سلام الله علیه وحی فرستاد به درستی که خلاده دختر اویس را به بهشت بشارت بده و او را آگاه کن که در بهشت با تو پیوسته و زوجه خواهد بود حضرت داود علیه السلام بسرای او راه گرفت و در بروی بکوفت خلاده بیرون شد و عرض آیا درباره من آیتی و حکمی نازل شده است فرمود آری عرض کرد آن چیست حضرت داود فرمود یزدان ودود و خداوند متعال بسوی من وحی نمود و خبر به من داده که تو در بهشت قرینه و دقیق من باشی و اینکه تو را به بهشت بشارت دهم (خانم) خلاده عرض کرد آیا تواند بود که اسم دیگری بامن توافق کرده باشد فرمود مقصود تو باشی عرض کرد ای پیغمبر خدا من ترا تکذیب نمی کنم و سوگند به خدای در نفس خود این توصیف که فرمودی آشنا نیستم حضرت داود فرمود مرا از ضمیر و سریرت خود بازگوی (یعنی ببینم صاحب چه عملی و چه عمل صالحه انجام دادی که مستحق بهشت شدی با من) عرض کرد اما این را به تو خبر می دهم که هرگز دردی و المی هر چه خواهد باشد مرا در نیافته و زیانی و خسرانی در حاجت و رنجی از گرسنگی بهر طور که خواهد شد بر من چنگ نیانداخته جز اینکه بر آن صبر و شکیبائی گرفته ام و از حضرت یزدان کشف آن ضر و دفع آن بلیت را مسئلت ننموده ام تا خداوند به فضل خود به عافیت تبدیل داده و به وسعت محول ساخته و من بدلی برای آن طلب نکرده ام و شکر و حمد خدای را بر آن بگذاشته ام حضرت داود پیغمبر علیه السلام فرمود، به همین صبر و شکیبایی و رضای به قضای الهی و شکرگزاری رسیدی به آنجا که رسید آنگاه حضرت امام صادق علیه السلام فرمود این است آن دین و کیش و آئین خداوندی که برای صالحان پسندیده می دارد.**ناسخ التواریخ، ج 6، ص 395 دوران امام صادق علیه السلام.***
صبر عبارت است از ثبات و اطمینان نفس و مضطرب و پریشان نگشتن آن در بلایا و مصائب و شدائد. در این باره آیاتی از قرآن مجید دارد که خداوند متعال امر می کند انسان را به صبر کردن **تفسیر نمونه، ج 25، ص 181.***
1. واصبر علی ما یقولون و اهجرهم هجراً جمیلاً و در برابر آنچه آنها (دشمنان) می گویند شکیبا باش و بطرزی شایسته از آنها دوری نما مرحوم طبرسی در مجمع البیان در ذیل آیه شریفه می گوید: و فی هذا دلالة علی وجوب البصر علی الاذی لمن یدعو الدین و المعاشرة باحسن الاخلاق و استعمال الرفق لیکونوا اقرب الی الاجابة این آیه دلالت می کند که مبلغین اسلام و دعوت کنندگان بسوی قرآن باید در مقابل ناملایمات شکیبایی پیشه کنند و با حسن خلق و مدارا با مردم معاشرت نمایند تا سخنان آنها زودتر پذیرفته شود.**تفسیر نمونه، ج 25، ص 181.***
2. و ان عاقبتم فعاقبوا بمثل ما عوقبتم به و لئن صبرتم لهو خیر الصابرین و هر گاه خواستید مجازات کنید تنها به مقداری که به شما تعدی شده کیفر دهید و اگر شکیبایی پیشه کنید این کار برای شکیبایان بهتر است در بعضی از روایات می خوانیم که این آیه در جنگ احد نازل شده هنگامی که پیامبر صلی الله علیه و آله وضع دردناک شهادت عمویش حضرت حمزه بن عبدالمطلب را دید (که دشمن بکشتن او قناعت نکرده بلکه سینه و پهلوی او را با قساوت عجیبی دریده و کبد و قلب او را بیرون آورده است و گوش و بینی او را قطع نموده بسیار منقلب شد و فرمود: اللهم لک الحمد و الیک المشتکی و انت المستعان علی ما اری خدایا حمد از آن توست و شکایت بتو می آورم و تو در برابر آنچه می بینم یار و مددکار مایی. سپس فرمود: (لئن ظفرت لامثلن لامثلن) اگر من بر آنها چیره شوم آنها را مثله می کنم آنها را مثله می کنم (طبق روایت دیگر فرمود هفتاد نفر آنها را مثله خواهم کرد) و در این هنگام آیه نازل شد: و ان عاقبتم فعاقبوا بمثل ما عوقبتم به الخ بلافاصله پیامبر صلی الله علیه و آله عرض کرد (اصبر اصبر) خدایا صبر می کنم خدایا صبر می کنم**تفسیر نمونه، ج 11، ص 457. ***. اصبرو ما صبرک الا بالله و لاتحزن علیهم و لاتک و ضیق مما یمکرون شکیبایی پیشه کن و این شکیبایی تو جز برای خدا و به توفیق پروردگار نمی تواند باشد بر آنها اندوهگین مباش از توطئه های آنها نگران مباش و محدود نشو و در تنگنای قرار مگیر. ان الله مع الذین اتقوا و الذین هم محسنون خداوند با کسانی است که تقوی پیشه می کنند و کسانی که نیکوکارند.**سوره نحل، آیات 126- 128. ***
پیغمبر اسلام صلی الله علیه و آله در جنگ بدر گاهی از مقر فرماندهی پایین می آمد مسلمانان را برای نبرد در راه خدا و حمله بر دشمن تحریک و تحریص می نمود یک بار آمد در میان مسلمانان با صدای بلند فرمود: و الذی نفس محمد ببد لاتقاتلهم الیوم رجل فیقتل صابراً محتسباً مقبلاً غیر مدبر الا دخله الله الجنه فرمود بخدایی که جان محمد در دست او است هر کس امروز با بردباری نبرد کند نبرد او برای رضای خدا باشد و در راه خدا کشته شود خداوند او را وارد بهشت می کند سخنان فرمانده کل قوا نبی اکرم صلی الله علیه و آله آنچنان تأثیر می کرد که برخی برای اینکه زودتر شهید شوند زره از تن کنده و مشغول جنگ می شدند.**فروغ ابدیت، ج 1، ص 419. ***
حضرت امام سجاد علیه السلام فرمود روز عاشوراء که درگیری شدت یافت و آتش جنگ پیوسته فروزانتر می شد امام حسین علیه السلام اصحاب بزرگوار و با ایمان خود مخاطب ساخت و با آنان چنین فرمود صبراً بنی اکرم فما الموت الا قنطرة تعبر بکم عن البوس و الضراء الی الجنان الواسعة و النعیم الدائمه فایکم یکره ان یقتل من سبحن الی قصرای اولاد کرام و بزرگوار و ای فرزندان رشید اسلام شکیبا و صابر باشید که مرگ برای شما همانند پلی است که از محیط رنج و زحمت عبورتان می دهد و به بهشت وسیع و نعمتهای جاودان می رساند کدامیک از شما بی میل و ناراضی است که از تنگنای زندان به کاخ مرفهی منتقل گردد**گفتار فلسفی معاد، ج 1، ص 71. ***. عن النبی صلی الله علیه و آله انه سئل من اصحابه و ما انتم فقالوا مؤمنون فقال ما علامة فقالوا نصبر علی البلاء و نشکر عند الرخاء و ترضی بمواقع القضا فقال مؤمنون و رب الکعبه از حضرت رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت شده که آن بزرگوار از طائفه (جماعتی) از اصحاب خود پرسید که شما چه نوع کسانید عرضه کردند ما اهل ایمانیم فرمود علامت ایمان شما چیست گفتند صابریم در وقت بلا و شاکریم در هنگام نعمت و رخاء و راضی هستیم بموارد قضا حضرت فرمود مؤمنانید قسم به پروردگار کعبه **شرح دعای ابو حمزه ثمالی الجوهره العزیز، ص 99. ***(انما یوفی الصابرون اجرهم بغیر حساب) صابران و شکیبایان اجر و پاداش خود را بی حساب دریافت می دارند تعبیر به یوفی که از ماده وفی و به معنی اعطاء کامل است از یکسو و تعبیر بغیر حساب از سوی دیگر نشان می دهد که صابران با استقامت برترین اجر و پاداش را در پیشگاه خدا دارند و اهمیت هیچ عملی به پایه صبر و استقامت نمی رسد شاهد این سخن حدیث معروفی است که امام صادق علیه السلام از رسول الله صلی الله علیه و آله نقل می کند اذا نشرت الدواوین و نصبت الموازین ام ینصب لاهل البلاء میزان و لم ینشر لهم دیوان ثم تلاهذه الایه انما یوفی الصابرون اجرهم بغیر حساب هنگامی که نامه های اعمال گشوده می شود و ترازوهای عدالت پروردگار نصب می گردد برای کسانی که گرفتار بلاها و حوادث سخت شدند و استقامت ورزیدند نه میزان سنجش نصب می شود و نه نامه عملی گشوده خواهد شد سپس پیغمبر اسلام صلی الله علیه و آله به عنوان شاهد سخنش آیه فوق را تلاوت فرمود که خداوند اجر صابران را بی حساب می دهد.**التفسیر نمونه، ج 19،ص 403 به نقل مجمع البیان. ***صبر و شکیبائی رمز هر پیروزی است.
در حدیثی می خوانیم که حضرت امام صادق علیه السلام به یکی از دوستانش (که شاید در شرایط سخت آن زمان بی تابی می کرد) فرمود علیک بالصبر فی جمیع امورک بر تو لازم است که در تمام کارها صبر و مدارا دستور داد و او صبر کرد تا نسبتهای بسیار ناروا به او دادند تا آنجا که سینه اش تنگ شد خداوند این آیه را بر او نازل کرد و لقد نعلم انک یضیق صدرک بما یقولون فسبح بحمد ربک و کن من الساجدین ما می دانیم که به خاطر سخنان آنها ناراحت می گردی و سینه ات تنگ می شود تسبیح و حمد پروردگارت را بجا آور از سجده کنندگان باش باز او را تکذیب کردند و تیرهای تهمت از هر سو بطرفش پرتاپ نمودند و از این جهت محزون و غمگین شد باز خداوند برای دلداریش این آیه را نازل فرمود قد نعلم انه لیحزنک الذی یقولون فانهم لا و لکن الظالمین بایات الله یجحدون **سوره انعام، آیه 33. *** و لقد کذبت رسل من قبلک فصبروا علی ما کذبوا و اوذوا حتی اتاهم نصرنا**سوره انعام، آیه 34. ***ما می دانیم که سخنان آنها تو را اندوهگین می کند ولی آنها تو را تکذیب نمی کنند بلکه ستمگران آیات خدا را تکذیب کردند و آنها در برابر تکذیبها و آزارها صبر نمودند تا یاری ما به کمکشان آمد سپس حضرت امام صادق علیه السلام می افزاید پیامبر صلی الله علیه و آله خود را وادار به صبر و شکیبایی کرد اما در این هنگام آنها از حد گذراندند و نام خدا را بردند و نسبت به ساحت مقدسش تکذیب کردند پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود من در برابر ناملایمات خود و خانواده و حیثیتم صبر کردم ولی در برابر بدگوئی به پروردگارم شکیبائی ندارم در اینجا خداوند عزوجل این آیه (آیه مورد بحث) را نازل فرمود و لقد خلقنا السموات و الارض و ما بینهما... ما آسمان و زمین و آنچه در میان این دو است در شش روز آفریدیم (و در آفرینش جهان شتاب و عجله نکردیم) و تعب و رنج به ما نرسید بنابراین تو هم عجله مکن و در برابر سخنان آنان صابر باش اینجا بود که پیامبر صلی الله علیه و آله صبر و شکیبائی را در تمام حالات پیش گرفت (تا بر دشمنانش پیروز شد)**تفسیر نمونه، ج 22، ص 292 به نقل کافی، ج 3. ***
حضرت رسول صلی الله علیه و آله فرمود صبر بر سه قسم است صبر در مصیبت و صبر بر طاعت و صبر از گناه پس هر که بر مصیبت صبر کند تا آن را با تسلی خوبی رد کند خدا برایش 300 درجه نویسد که میان هر درجه تا درجه دیگر باندازه فاصله میان آسمان و زمین باشد و هر که بر طاعت صبر کند خدا برایش 600 درجه نویسد که میان هر درجه تا درجه دیگر باندازه قعر زمین تا عرش باشد و هر که از گناه صبر کند خدا برایش 900 درجه نویسد که میان هر درجه باندازه فاصله قعر زمین تا پایان عرش باشد.**کافی، ج 3، ص 145، خبر 15. ***
از حضرت صادق علیه السلام حضرت رسول صلی الله علیه و آله فرمود زمانی برای مردم پیش آید که سلطنت جز به وسیله کشتن و ستمگری بدست نیاید و ثروت جز با غصب و بخل پیدا نشود و دوستی جز به وسیله بیرون بردن دین و پیروی هوس به دست نیاید پس کسی که به آن زمان برسد و به فقر صبر کند با آنکه بر ثروت توانایی داشته باشد و دشمنی مردم صبر کند با آن که بر دوستی توانا باشد (یعنی بتواند از راه از دست دادن دین و پیروی هرس جلب دوستی کند ولی نکند) و بر ذلت صبر کند با آنکه بر عزت توانا باشد خدا ثواب پنجاه صدیق از تصدیق کنندگان مرا به او دهد.**کافی، ج 3، ص 144. ***
قال الباقر علیه السلام الکمال کل الکمال التفقه فی الدین و الصبر علی النائبه و تقدیر المعیشة فرمود کمال تمام کمال است تفقه و بصیرت پیداکردن در دین و صبر کردن در مصیبت و کار دشوار و اندازه آوردن امر معیشت یعنی بسنجد آنچه عاید او می شود در ماه مثلاً **منتهی الامال، ج 2، ص 105. *** امام زین العابدین پناه می برد به خدا از ضعف صبر اللهم انی اعوذبک من هیجان الحرص و سورة الغضب و غلبة الحسد و وضعف الصبر و قلة القناعة ای خداوند متعال من پناه می برم به تو از تحریک حرص و طمع و از حدة غضب و غلبة الحسد و ضعف صبر و کمی قناعت **صحیفه سجادیه. ***
حضرت باقر علیه السلام فرمود چون وفات پدرم علی بن الحسین علیهما السلام فرا رسید مرا به سینه خود چسبانید و فرمود پسر جان تو را به چیزی وصیت و سفارش می کنم که پدرم هنگام وفاتش به من سفارش کرد و گفت پدرش او را به آن وصیت فرموده است ای پسر جان بر حق صبر کن اگر چه تلخ باشد.**کافی، ج 3، ص 145. ***
حضرت امام صادق علیه السلام فرمود بردباریم و شیعیان ما از ما بردبارتر راوی گوید عرضه کردم چگونه شیعیان شما از شما بردبارترند فرمود زیرا ما بر آنچه می دانیم صبر می کنیم و شیعیان ما بر آنچه نمی دانند صبر می کنند.**مترجم، ص 148. *** مترجم کافی شرح می دهد یعنی ما بر بلا و مصیبتی را پیش از آمدنش می دانیم ولی بر سر شیعه ناگهان و ندانسته وارد می شود از این رو تحملش برای آنها دشوارتر است و با اینکه ما توانی را که خدا به صابران می دهد و حکمت مصیبت دیدن مردم و رفعت درجه و مقام را به سبب صبر به خوبی می دانیم بدین جهت صبر کردن بر ما گواراتر است تا بر شیعیان ما که این مطالب را چون ما نمی دانند.**منتهی الامال، ج 2، ص 105. ***
14
علیک بالصبر و انتظار الفرج قال النبی صلی الله علیه و آله افضل اعمال امتی انتظار الفرج لاتزال امتی و لایزال شیعتنا فی حزن حتی یظهر ولدی الذی بشریه النبی صلی الله علیه و آله انه یملاء الارض عدلاً و قسطاً کما ملئت ظلماً و جورا
زیرا که پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمود بهترین کارهای امت من انتظار فرج بودن او است همواره امت من و پیروان ما در اندوه هستند تا فرزندم که پیغمبر صلی الله علیه و آله به ظهور او خبر و نوید داده است آشکار گردد زمین را پر از عدل و داد کند چنانکه پر از ظلم و جور باشد.