الگوی مصرف « برگزیده اسلام و الگوی مصرف»

نویسنده : دکتر علی اکبر کلانتری

سخن ناشر

کتاب اسلام و الگوی مصرف که با پژوهش روشمند و قلم روان به نگارش در آمده در نیمه اسفند 1387مؤسسه آن را را منتشر کرد. با اعلام سال 1388از طرف مقام معظم رهبری -مدظله- در پیام نوروزی خود به عنوان سال حرکت به سوی اصلاح الگوی مصرف طبیعی بود این اثر مورد اقبال بیشتر سازمان ها و سایر مخاطبان آن قرار گیرد که تقریبا در هر ماه سه چاپ نیاز داشت.
مؤلف دانشمند این اثر، حجه الاسلام والمسلمین دکتر علی اکبر کلانتری، که از حوزویان و دانشگاهیان متعهد و نکته سنج است با غور و بررسی در آیات قرآن کریم و احادیث پیشوایان معصوم (علیه السلام) شیوه مصرف صحیح را نمایانده است.
تکیه بر منابع اقتصادی و آماری معتبر و به دست دادن آمار و ارقام اطمینان آور و استناد به دیدگاههای کارشناسان از ویژگی های این کتاب است. تسلط نویسنده بر بحث های فقهی، پیوند وثیق این اثر را با فقه، برقرار کرده است.
گسترده تر شدن تعداد مخاطبان اثر و پرهیز از استدلال های مورد استفاده مخاطبان تخصصی، سبب تلخیص آن با عنوان الگوی مصرف شد.
امید که انتشار این اثر و استمرار انتشار اصل کتاب، گامی در جهت اصلاح الگوی مصرف و استفاده بهینه از سرمایه مادی ومعنوی باشد.

سر آغاز

گر چه از نگاه دینی، زندگی حقیقی، در سرای آخرت تحقق می یابد و به گفته قرآن زندگی دنیا جز سرگرمی و بازیچه نیست و بی تردید زندگی حقیقی تنها (در)سرای آخرت است ولی باز از نگاه قرآنی، چگونگی گذراندن زندگی انسان از جمله نحوه دخل و خرج او، تاثیری گریز ناپذیر وحتمی بر چگونگی حیات جاویدان او در سرای آخرت دارد: وهر کس در این (جهان) کور باشد، در آخرت (هم)کور و گمراه تر خواهد بود برهمین اساس است که می توان چگونگ ی مصرف و هزینه کردن اموال را از مباحث مهم دینی نیز محسوب داشت و آن را از موضوعات صرفا اقتصادی فرهنگی و... قلمداد نکرد. به دیگر سخن، گرچه این موضوع، از ابعاد و زوایای گوناگون مانند: جایگاه مصرف در دانش اقتصاد، پیوند مصرف با تولید، تاثیر فرهنگ، اخلاق و آداب اجتماعی بر مصرف و... قابل طرح وبررسی است، ولی با توجه به شکل پذیری رفتار فردی و اجتماعی مردم از دین و تاثیر ملموس و انکارناپذیر آموزه های دینی بر کم و کیف مصرف، بررسی و کاویدن آن از این نگاه نیز دارای اهمیت فراوان است.
اهمیت پرداختن به این موضوع با رویکرد یاد شده بدان جهت است که اگر در نگاهی کلی وفراگیر، مصرف آحاد جامعه را در سه بخش ضروریات، رفاهیات و تجملات، مطالعه کنیم، با تاسف، مقدار مصرف بسیاری از مردم در بخش اخیر، بیشترین ودر بخش نخست، کمترین است.
بدیهی است ریشه یابی این کاستی بزرگ وشناخت علل آن بدون مطالعات و کاوش های همه جانبه میسر نیست، ولی بی گمان عدم تبیین آموزه های دینی در این باب یا تبیین ناکافی بلکه تفسیر نادرست در برخی از آن ها، از مهمترین علل این امر است.
این پژوهش بر آن است موضوع یاد شده را بر اساس نصوص معتبر دینی و با نگاهی نو و فراگیر و منطبق برنیازها و واقعیات زمانه، تحلیل وبررسی کند و بدین ترتیب به تبیین یکی از نیازهای مهم جامعه یعنی الگوی مصرف در عرصه های مختلف و از نگاه دین کمک نماید. کار بس سنگین و دشواری که بدون استمداد از ذات اقدس ربوبی واستعانت از درگاه اوامکان پذیر نیست، به امید لطف وکرمش! گفتنی است تعیین دقیق الگوی مصرف از نگاه دین، ان هم در تمامی عرصه ها ودر جزیی ترین زوایای زندگی فراتر از توان یک نفر و به تحقیقات گسترده وتدوین چندین جلد کتاب نیازمند است. بنابراین باید کتاب حاضر را تنها به عنوان در آمدی بر این موضوع محسوب داشت که به توضیح چهار چوب ها و تبیین کلیات مربوط به آن می پردازد.

ضرورت بحث

بی تردید عدم تبیین الگوی مصرف مبتنی بر خواست ومذاق شارع، از عوامل رشد سرسام آور و تاسف بار ضایعات وهدر رفت ها در عرصه های گوناگون است.
بنا به گفته مدیر کل دفتر صنایع غذایی وزارت جهاد کشاورزی، سهم صادرات کالاهای غیر نفتی در سال 1381، حدود5/4میلیارد دلار بود، در حالی که رقم ضایعات بخش صنایع غذایی، با 200میلیون دلار ارزآوری، به 5میلیارد می رسد.
وی همچنین در تاریخ مزبور تصریح کرد: در حال حاضر ، از67 میلیون تن تولید محصولات کشاورزی، حدود 20میلیون تن، معادل 35 درصد، ضایع می شود، این در حالی است که با جلوگیری از ضایعات، می توان به همان اندازه، از واردات کاست و یا بر سهم صادرات و ارزش اقتصادی آن افزود. وی میزان ضایعات کشور را بسیار بالا عنوان کرد و گفت: ضایعات محصولات ایران نسبت به استانداردهای بین المللی حدود 30 درصد فاصله دارد**روزنامه اقتصادی آسیا، 24/12/1381.***
و بر اساس گفته یکی از متخصصان و مسئولان دانشگاه مشهد، ایران، در اسراف انرژی در میان کشورهای جهان صاحب رتبه نخست است. به گفته وی سالانه میانگین هدر رفت در ایران بالغ بر 8 میلیارد دلار است و در صورت ادامه روند فعلی، ایران تا سال 1379، به واردکننده فرآورده های نفتی تبدیل خواهد شد. او افزود: در سال 1380 مبلغ 6 میلیارد دلار انرژی کشور اتلاف شده که حین میزان، از متوسط صادرات غیر نفتی ما بیشتر است. **خبر جنوب (روزنامه) 18/12/1383. ***افزودن بر این که اسراف وتبذیر و نبود الگوی مصرف، دارای پی آمدهای فراوان زیان بار بهداشتی، زیست محیطی، اخلاقی و... است.
برای مثال به گفته معاون سلامت و بهداشت، درمان و آموزش پزشکی در سال 1383، مردم ایران 40 در صد بیشتر از مردم جهان روغن مصرف می کنند که این خود، زمینه ساز افزایش بیماری های قلبی و عروقی در کشور است. نیز مردم کشور3 برابر بیشتر از دیگر مردم جهان نوشیدنی مصرف می کنند و وجود شکر و فسفر در نوشیدنی های شیرین، عامل بروز پوکی استخوان است. **جمهوری اسلامی (روزنامه)20/11/1383،. ***
و بر اساس آنچه یکی از کارشناسان انرژی ابراز داشته است: به ازای مصرف هر کیلو وات ساعت انرژی، 200 گرم دی اکسید کربن در فضا ایجاد می شود **خبر جنوب (روزنامه)1/11/1383. ***
اگر پیش از آن که زندگی ماشینی شود و بحران های زیست محیطی، بشری را مورد تهدید قرار دهد، بسیاری این تلقی را داشتند که مصرف بیشتر یعنی رفاه بیشتر و کمتر کسی به اهمیت بهینه سازی بهره وری از طبیعت می اندیشید، امروزه هیچ کس، در ضرورت این امر تردید نمی کند، چرا که این امر، از سویی مرتبط با حفظ محیط زیست و از سوی دیگر، در پیوند با سهم آیندگان از طبیعت است.
اساساً بحران مصرف از معضلات بزرگ جهان امروز و از آثار روشن بی عدالتی در میان بشر معاصر است. برای نمونه:
-در وضعیت کنونی، روزانه 50 هزار نفر از مردم جهان، بر اثر گرسنگی و پی آمد های می میرند، در عین حال، بسیاری در کشورهای غنی و ثروتمند بر اثر مصرف زیاد، بیمار می شوند.
-هر امریکایی در سال 1998 به طور میانگین، چهارده کیلو وات ساعت انرژی مصرف کرده است که این رقم، دو برابر مصرف یک ژاپنی، چهار ده برابر مصرف یک اسپانیایی و صد و پنجاه برابر مصرف یم بنگلادشی بوده است.
بیش از 20 در صد جمعیت جهان که حدود یک میلیارد ودویست هزار نفرند، به دلیل سوء تغذیه، از انواع بیماری های مزمن رنج می برند.
طی دهه اخیر و از سال 1950 تا کنون در حدود 6/1 خاک زراعی، 5/1 جنگل های استوایی و ده ها هزار نوع گیاه نابود شده است.
-کشورهای صنعتی جهان، با داشتن کمتر از 20 درصد جمعیت جهان، نزدیک به 73 درصد از انرژی جهان، بالغ بر 85 درصد چوب، 65 درصد از مواد غذایی و 75 درصد از فلزات جهان را مصرف می کنند.**ر.ک: حسین واعظی، تروریسم، ص 34-35 وعلی اکبر کلانتر، تقدیر معیشت ضرورت جامعه اسلامی، ص 51-53. ***
-در دنیای به اصطلاح متمکدن امروزی، بیش از یک ونیم میلیاردنفر از مردم جهان ناگزیرند از آب های کاملاً آلوده استفاده بکنند. حدود دو ونیم میلیاردنفر، از امکانات بهداشتی استاندارد محروم اند و یک ونیم میلیارد نفر از جمعیت جهان، با کمبود سوخت برای پخت وپز و گرما روبه رو هستند.
این حقایق تلخ، ضرورت بحث وبررسی پیرامون الگوی مصرف با رویکرد دینی را نه تنها برای جوامع اسلامی، بلکه برای مردمان سرتاسر گیتی نشان می دهد و به اعتقاد ما، چون اسلام، دین جهانی و آیین همگانی است، می تواند برای حل این معضل نیز رهنمود دهد و ارائه طریق نماید.