فهرست کتاب


شرح دفتر دل علامه حسن زاده آملی(جلد دوم)

داود صمدی آملی

روایات باب طینت:

1- بحارالانوار ج 25 از امالی شیخ مفید نقل کرده است: المفید عن ابن قولویه عن أبیه عن سعد عن ابن عیسی عن محمد البرقی عن فضالة عن أبی بصیر عن أبی جعفر (علیه السلام) قال: انا وشیعتنا خلقنا من طینة من علیین و خلق عدونا من طینة خبال من حمأ مسنون.
2- بحار از ابصائر الدرجات: ابن عیسی عن ابن محبوب عن بشر بن أبی جعفر و أبی عبدالله علیهاالسلام قال ان الله خلق محمدا (صلی الله علیه و آله و سلم) من طینة من جوهرة تحت العرش، و انه کان لطینته نضج فجبل طینة امیر المؤمنین (علیه السلام) من نضج طینة رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) و کان لطینة امیر المؤمنین (علیه السلام) نضج فجبل طینتنا من فضل طینة امیر المؤمنین (علیه السلام)، و کانت لطینتنا نضج فجبل طینة شیعتنا من نضج طینتنا، فقلوبهم تحن الینا، و قلوبنا تعطف علیهم تعطف الوالد علی الولد و نحن خیر لهم وهم خیر لنا، و رسول الله لناخیر و نحن له خیر.
3- بحار از بصائر الدرجات: محمد بن عیسی عن أبی الحجاج قال: قال لی أبو جعفر (علیه السلام) یا أبا الحجاج ان الله خلق محمد و آل محمد (صلی الله علیه و آله و سلم) من طینة علیین، و خلق قلوبهم من طینة فوق ذلک، و خلق شیعتنا من طینة دون علیین، و خلق قلوبهم من طینة علیین، فقلوب شیعتنا من أبدان آل محمد، و ان الله خلق عدو آل محمد (صلی الله علیه و آله و سلم) من طین سجین و خلق قلوبهم من طین أخبث من ذلک، و خلق شیعتهم من طین دون طین سجین، و خلق قلوبهم من طین سجین فقلوبهم من أبدان أولئک، و کل قلب یحن الی بدنه.
4- اصول کافی - باب طینة المومن و الکافر حدیث 2 - محمد بن یحیی و غیره، عن أحمد بن محمد و غیره، عن محمد بن خلف، عن أی نهشل قال: حدثنی محمد بن اسماعیل عن أبی حمزة الثمالی قال: سمعت أبا جعفر (علیه السلام) یقول: ان الله عزوجل خلقنا من أعلی علیین، و خلق قلوب شیعتنا مما خلقنا منه و خلق أبدانهم من دون ذلک، و قلوبهم تهوی الینا لانها خلقت مما خلقنا منه، ثم تلا هذه الایة: کلا ان کتاب الابرار لفی علیین و ما أدراک ما علیون کتاب مرقوم یشهده المقربون و خلق عدونا من سجین و خلق قلوب شیعتهم مما خلقهم منه و أبدانهم من دون ذلک، فقلوبهم تهوی الیهم، لانها خلقت مما خلقوا منه، ثم تلا هذه الایة: کلا ان کتاب الفجار لفی سجین و ما أدراک ما سجین کتاب مرقوم ویل یومئذ للمکذبین.
5- بحار از بصائر الدرجات: عمران بن موسی عن ابراهیم بن مهزیار عن علی عن الحسین بن سعید عن الحسن بن محبوب الهاشمی عن حنان بن سدیر عن أبی عبدالله (علیه السلام) قال: ان الله عجن طینتنا و طینة شعیتنا فخلطنابهم و خلطهم بنا، فمن کان فی خلقه شی ء من طینتنا حن الینا فأنتم و الله منا.
6- وایضا: بهذا الاسناد عن الحسین بن سعید عن الحسن بن میمون عمن أخبره عن أبی عبدالله (علیه السلام) قال: ان الله عزوجل خلقنا من علیین و خلق محبینا من دون ما خلقنا منه و خلق عدونا من سجین، و خلق محبیهم ممن خلقهم منه، فلذلک یهوی کل الی کل.
7- باب طینت اصول کافی حدیث 1- علی بن ابراهیم عن أبیه، عن حماد بن عیسی عن ربعی بن عبدالله عن رجل عن علی بن الحسین علیهماالسلام قال: ان الله عزوجل خلق النبیین من طینة علیین: قلوبهم و أبدانهم، و خلق قلوب المومنین من تلک الطینة و (جعل) خلق أبدان المومنین من دون ذلک و خلق الکفار من طینة سجین: قلوبهم و أبدانهم، فخلط بین الطینتین، فمن هذا یلد المومن الکافر و یلد الکافر المومن و من ههنا یصیب المومن السیئة و من ههنا یصیب الکافر الحسنة فقلوب المومنین تحن الی ما خلقوا منه و قلوب الکافرین تحن الی ما خلقوا منه.
8- حدیث 29 از باب طینت از کتاب العدل و المعاد بحار ج 5.
29 - ع: أبی، عن محمد العطار، عن جعفر بن محمد بن مالک، قال: حدثنا أحمد ابن مدین من ولد مالک بن الحارث الأشتر، عن محمد بن عمار، عن أبیه، عن ابی بصیر قال: دخلت علی أبی عبدالله و معی رجل من اصحابنا فقلت له: جعلت فداک یابن رسول الله ان لأغتم و أحزن من غیر أن أعرف لذلک سببا؛ فقال أبو عبدالله (علیه السلام): ان ذلک الحزن و الفرح یصل الیکم منا اذا دخل علینا حزن أو سرور کان ذلک داخلا علیکم، لانا و ایاکم من نور الله عزوجل، فجعلنا و طینتنا و طینتکم واحدة، ولو ترکت طینتکم کما أخذت لکنا و انتم سواء، ولکن مزجت طینتکم بطینة أعدائکم، فلو لا ذلک ما أذنبتم ذنبا ابدا، قال: قلت: جعلت فداک فتعود طینتنا و نور ناکما بدأ؟ فقال ای و الله یا عبدالله أخبرنی عن هذا الشعاع الزاجر من القرص اذا طلع، أهو متصل به أو بائن منه؟ فقلت له: جعلت فداک بل هو بائن منه، فقال: أفلیس اذا غابت الشمس و سقط القرص عاد الیه فاتصل به ما بدأ منه؟ فقلت له: نعم، فقال: کذلک و الله شیعتنا من نور الله خلقوا و الیه یعودون، و الله انکم لملحقون بنا یوم القیامة، و انا لنشفع فتشفع و والله انکم لتشفعون فتشفعون، و ما من رجل منکم الا و سترفع له نارعن شماله، و جنة عن یمینه، فیدخل أحباءه الجنة، و اعدائه النار.
9- حدیث هفتم از باب طینت مومن و خروج او از کافر از کتاب الایمان و الکفر بحار ج 67 ص 82 کا: عن محمد بن یحیی، عن محمد بن الحسن، عن النضربن شعیب، عن عبدالغفار الجازی، عن ابی عبدالله (علیه السلام) قال ان الله عزوجل خلق المومن من طینة الجنة و خلق الکافر من طینة النار، و قال: اذا اراد الله بعبد خیرا طیب روحه و جسده فلا یسمع شیئا من الخیر الا عرفه، و لا یسمع شیئا من المنکر الا انکره.
قال: وسمعته یقول: الطینات ثلاث، طینة الانبیاء و المومن من تلک الطینة الا ان الانبیاءهم من صفوتها هم الاصل و لهم فضلهم، و المومنون الفرع من طین لازب کذلک، لا یفرق الله عزوجل بینهم و بین شیعتهم، و قال: طینة الناصب من حمأ مسنون، و اما المستضعفون فمن تراب، لا یتحول مومن عن ایمانه، و لا ناصب عن نصبه، و لله المشیة فیهم.
10- در حدیث 12 آمده است: کا: عن علی، عن أبیه، عن ابن محبوب عن صالح بن سهل قال قلت لابی عبدالله (علیه السلام): جعلت فداک من أی شی ء خلق الله عزوجل طینة المومن؟ فقال: من طینة الانبیاء فلم تنجس أبدا.
11- باب طینت کتاب العدل بحار ج 5 حدیث 43: - سن: ابن محبوب، عن ابن رئاب، عن بکیر قال: کان ابو جعفر (علیه السلام) یقول: ان الله تبارک و تعالی أخذ میثاق شیعتنا بالولایة لنار و هم ذر یوم أخذ المیثاق علی الذر بالاقرار له بالربوبیة، و لمحمد بالنبوة، و عرض علی محمد (صلی الله علیه و آله و سلم) أمته فی الضل و هم أظله، و خلقهم من الطینة التی خلق منها آدم و خلق أرواح شیعتنا قبل أبدانهم بألفی عام، و عرضهم علیه، و عرفهم رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) و علی بن أبی طالب (علیه السلام) و نحن نعرفهم فی لحن القول.
13- حدیث 38- یر: عبدالله بن محمد، عن ابراهیم بن محمد، عن مسعود بن یوسف بن کلیب عن الحسن بن حماد، عن فضیل بن الزبیر، عن أبی جعفر (علیه السلام) قال: یا فضیل أما علمت أن رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) قال: انا اهل بیت خلقنا من علیین تو خلق قلوبنا من الذی خلقنا منه، و خلق شیعتنا من أسفل من ذلک، و خلق قلوب شیعتنا منه؛ و ان عدونا خلقوا من سجین، و خلق قلوبهم من الذی خلقوا منه، و خلق شیعتهم من أسفل من ذلک، و خلق قلوب شیعتهم من الذی خلقوا منه، فهل یستطیع أحد من أهل علیین أن یکون من أهل سجین؟ و هل یستطیع أهل سجین أن یکونوا من أهل علیین.
13- در باب طینت مومن از کتاب الایمان و الکفر بحار ج 67 روایتی از امام حسن نقل شده است: رواه الشیخ فی مجالسه باسناده، عن عبید بن یحیی، عن یحیی بن عبدالله بن الحسن، عن جده الحسن بن علی (علیه السلام) قال: قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): ان فی الفردوس لعینا أحلی من الشهد، و ألین من الزبد، و أبرد من الثلج، و اطیب من المسک، فیها طینة خلقنا الله عزوجل منها، و خلق شیعتنا منها، فمن لم یکن من تلک الطینة فلیس منا و لا من شیعتنا، و هی المیثاق الذی أخذه الله عزوجل ولایة امیر المؤمنین علی بن ابیطالب (علیه السلام).
روایات باب طینت در جوامع روایی ما از کافی و وافی و بحارالانوار و غیرها فراوان است که به مأخذ داده شده در صورت احتیاج می شود مراجعه نمود. اما مهم شرح و تفسیر و تأویل آنها است که نظر همه محققان را به خود جلب کرده است. اگر چه به سر آنها رسیدن صعب مستصعب است، ولی آب دریا را اگر نتوان کشید که به قدر تشنگی می تواند از آن چشید و بهره برد.
جناب فیض در کتاب الایمان و الکفر ابواب الطینات و بدء الخلایق، باب طینت مومن و کافر بعد از نقل روایتی که گوید خداوند انبیاء را از طینت علیین خلق نمود و قلوب مومنین را نیز از همان طینت آفرید و کافران را از طینت سجینی آفرید و بین دو طینت مخلوط نمود می فرماید: الطینة الخلقة و الجبلة و علیین جمع علی او هو مفرد و یعرب بالحروف و الحرکات یقال للجنة و السماء السابعة و الملائکة الحفظة الرافعین لاعمال عباد الله الصالحین الی الله سبحانه و المراد به أعلی الامکنة و اشرف المراتب و اقربها من الله و له درجات... فیشبه ان یراد به عالم الجبروت و الملکوت جمیعا اللذین فوق عالم الملک اعنی عالم العقل و النفس... و سجین فعیل من السجن بمعنی الحبس و یقال للنار والارض السفلی و المراد به اسفل الامکنة و أخس المراتب و ابعدها من الله سبحانه فیشبه ان یراد به حقیقة الدنیا و باطنها التی هی مخبوءه تحت عالم الملک اعنی هذا العالم العنصری فان الارواح مسجونة فیه... و الخلط بین الطینتین اشارة الی تعلق الارواح الملکوتیة بالابدان العنصریة بل نشؤها منها شیئا فشیئا فکل من النشأتین غلبت علیه صار من اهلها فیصیر مومنا حقیقیا او کافرا حقیقیا او بین الامرین علی حسب مراتب الایمان و الکفر. و الحنین الشوق و توقان النفس.
بیان فوق از جناب فیض برگرفته شده از کلام حضرت صدرالمتألهین قدس سرهما است که استاد جناب فیض بوده اند که مرحوم علامه مجلسی در جلد 67 بحار همین بیان را از جناب ملا صدرا به عنوان بعض ارباب التأویل من المحققین نقل می کند و در پایان گوید:
أقول: هو مبنی علی اصول و اصطلاحات لم تثبت حقیتها، ولم تعرف حقیقتها، و لا ضرورة فی الخوض فیها.

بحث طینت از دیدگاه عرفان

مرحوم درود آبادی - که از تربیت یافتگان محضر مبارک مولی حسینقلی همدانی رضوان الله تعالی علیه است - در امر پنجم مقدمه رساله شریفش به نام شرح الاسماء الحسنی در بیان اسماء حسنی بدین مضمون می گوید: اینکه در قرآن فرمود: ولله الاسماء الحسنی فادعوه بها یا فرمود: قل ادعوا الله او ادعوا الرحمن أیاما تدعو فله الاسماء الحسنی ظاهر آن است که این کلمه الحسنی برای تقیید است، و نهی کرده است از دعوت حق تعالی به اسماء غیر حسنی، و این دو آیه دلالت می کند که برای حق تعالی اسمای غیر حسنی هم هست. سپس در مقام بیان آن فرمود: بر اساس صراحت ادعیه مأثوره همانند دعاء شبهای جمعه و شب عرفه و امثال آن روشن می شود که اسماء الله وسائط فیوضات حق اند و در اخبار نیز آمده که ملائکه ها موکل أمطار و ریاح و آبها و امثال آنها هستند که از آن ها به ارباب انواع موجودات نام برده می شود. سپس می فرماید:
و الموجودات قسمان: اما طینتهم من علیین لقبولهم الولایة فی عالم الطینة و اما طینتهم من سجین لعدم قبول الولایة هناک، فولی اللذین آمنوا هناک اسم الله و توابعه، و ولی الذی کفروا هناک الطاغوت و توابعه کما هو صریح قوله تعالی: الله ولی اللذین آمنوا یخرجهم من الظلمات الی النور و اللذین کفروا أولیاؤهم الطاغوت یخرجونهم من النور الی الظلمات. و قال تعالی: انا جعلنا الشیاطین اولیاء الذین لا یومنون، و قال: و اذا قرأت القرآن فاستعذ بالله من الشیطان الرجیم انه لیس له سلطان علی اللذین آمنوا و علی ربهم یتوکلون...
فاسمائه تعالی هم حجابه و وسائطه بینه و بین خلقه اما نوری و هم اللذین جعلهم اولیاء المومنین و هم اسم الله و توابعه، و اما ظلمانی و هم اللذین جعلهم اولیاء الکافین و هم الطاغوت و توابعه من الشیاطین، و هو تعالی جاعل الظلمات و النور، منزه عنهما لانور و لا ظلمة، و احاط بهما جمیعا علمه؛ ولو کان علمه و قدرته وسائر صفاته لا تتعلق الا بالنورانیات وحدها لکانت محدودة ناقصة، و من حده فهو اولی بالالوهیة، ولکنه تعالی مع احاطته بهما جمیعا أمر عباده أن یدعوه بأسمائه الحسنی و نهی عن دعوته بغیرها فقال ولله الاسماء الحسنی فادعوه بها فالاسماء الغیر الحسنی و ان کان نفیها و انکارها انکارا لکمال مسماها و لکنه لا یجوز و صفه تعالی بها، و دعوته بها تفخیما و اعظاما... و لذا ورد النهی فی الاخبار عن وصفه تعالی الا بما وصف به نفسه فالظاهر ان المراد بالصفات السلبیه هو ما لا یجوز تسمیته تعالی و دعائه بها، لا خصوص التجسم و الترکیب و الاشتراک و غیرها فانه من صفات الخلق المنزه عنها الحق تعالی و تقدس. انتهی کلامه رفع الله تعالی مقامه.
حضرت مولی روحی فداه را در ذیل شرح خطبه 232 نهج در تکمله شرح نهج البلاغه ج 1 (ج 15) ص 65 بیانی است که در سر اختلاف استعدادات و تنوع حقایق مطرح فرموده است. بعد از بیان اینکه در باب اختلاف ناس و ابواب طینات روایاتی است که صعب مستصعب است که جز نبی مرسل یا ملک مقرب یا مومنی که قلبش را برای ایمان امتحان کرده اند کسی را یارای تحمل آن روایات نیست فرمود:
و کذا فی المقام لعرفائنا الشامخین کلاما کأنه سر ما فی تلک الأخبار و هو علی سبیل الاجمال ان سر اختلاف الاستعدادات و تنوع الحقایق فهو تقابل صفات الله تعالی و اسمائه الحسنی التی من أوصاف الکمال و نعوت الجلال و ضرورة تباین مظاهرها التی بها یظهر أثر تلک الاسماء فکل من الاسماء یوجب تعلق ارادته سبحانه و قدرته الی ایجاد مخلوق یدل علیه من حیث اتصافه بتلک الصفة فلابد من ایجاد المخلوقات کلها اختلافها و تباین أنوآنهالتکون مظاهر لاسمائه الحسنی جمیعا و مجالی لصفاته العلیا قاطبة فلکل اسم من اسمائه الحسنی و صفة من صفاته العلیا مظهر فی الوجود العلمی و العینی.
قال القیصری فی شرح الفصوص: و کل واحد من الاقسام الاسمائیة یستدعی مظهرا به یظهر أحکامها و هو الاعیان فان کانت قابلة لظهور الاحکام الاسمائیة کلها کالاعیان الانسانیة کانت فی کل آن مظهرا لشأن من شئونها و ان لم یکن قابلة لظهور أحکامها کلها کانت مختصة ببعض الاسماء دون البعض کالاعیان الملائکة و دوام الاعیان فی الخارج و عدم دوامها فیها دنیا و آخرة یراجع الی دوام الاسماء و عدم دوامها.
و لنعم ما قال العارف الرومی فی المثنوی:
آدم اسطرلاب گردون علوست - وصف آدم مظهر آیات اوست
هر چه در وی می نماید عکس اوست - همچو عکس ماه اندر آب جوست
خلق را چون آب دادن صاف و زلال - اندر او تابان صفات ذوالجلال
علمشان و عدلشان و لطفشان - چون ستاره چرخ بر آب روان
پادشاهان مظهر شاهی حق - عارفان مرآت آگاهی حق
خوبرویان آینه خوبی او - عشق ایشان عکس مطلوبی او
جمله تصویرات عکس آب جوست - چون بمالی چشم خود خود جمله اوست
در حدیث شریف دلالت بر همین معنی آمده است که اگر شما گناه نکنید گروه دیگری را به جای شما خواهیم آورد تا گناه کنند تا به اسم غفور آنها را ببخشیم. در شرح فص آدمی فصوص الحکم جناب شارح قیصری آورده است:
الا تری ان التواب و الغفار و العفو و الرؤف و الرحیم و المنتقم و القهار و امثالها یتقضی المخالفة و الذنب کاقتضاء الرب المربوب و الرزق المرزوق فالحکمة الالهیة اقتضت ظهور المخالفة من انسان لیظهر منه الرحمة و الغفران کما جاء فی الحدیث القدسی: لو لم تذنبوا لذهب بکم و خلقت خلقا یذنبون و یستغفرون فاغفر لهم و ایضا المخالفة للامر فی الظاهر انما هی للانقیاد بمقتضی الارادة فی الباطن اذکل یعمل بمقتضی الاسم الذی هو ربه فهو فی عین الطاعة لربه عند الاتیان بالمعصیة و ان کان مخلفا للامر فی الصورة و ایضا الذنب یقتضی الانکسار و الافتقار الی الرحمة و الرجاء فی المغفرة و عدمه غالبا یقتضی العجب و الانانیة و هو اشد الذنوب کقوله (علیه السلام): لو لم تذنبوا لخشیت علیکم ما هو اشد من الذنب الا و هو العجب العجب العجب و لهذه الحکمة خلق آدم بیدیه ای بصفاته الجلالیة و الجمالیة و لذلک ظهر فی ابنی قابیل و هابیل ما کان مستورا فیه من الطاعة و المخالفة فظهرت الطاعة فی احدهما و المخالفة فی آخر.
نظام اصلح و احسن اقتضای وجود نفوس شریره را دارد و اصلح بودن نظام بدون نفوس جافیه و قلوب غلاظ شداد قاسیه راه ندارد زیرا اگر همه مردم اهل سعادت باشند و از عذاب ترسان، و قلب خاضع و خاشع داشته باشند نظام مختل می گردد چون در حدیث قدسی آمده است که: انی جعلت معصیة آدم سبب عمارة الدنیا، و قال تعالی: ولو شئنا لاتینا کل نفس هداها ولکن حق القول منی لأملئن جهنم من الجنة و الناس اجمعین.
و این نفوس به یک طبقه هم نیستند زیرا منافی حکمت است و لازمه اش آن است که در سایر طبقاتی که در مکمن امکان اند اهمال شود و آنان از قوه به فعلیت نرسند و اکثر مراتب این عالم از اربابشان خالی باشند پس نظام متمشی نمی شود مگر به وجو امور خسیسه و دنیه ای که اهل ظلمت و حجاب در این نشأه به آن نیازمندند، و اهل ذلت و قسوت که از دار کرامت و نور و محبت دورند بدان متنعم اند.
پس در حکمت حقه لازم است که در استعدادات از نظر مراتب قوه و ضعف و صفاء و کدورت تفاوت تحقق داشته باشد و بر اساس قضای حتمی الهی که در قدر او نیز نافذ است وجود سعداء و اشقیاء ثابت است و چون وجود هر طائفه ای به حسب قضای الهی و ظهور اسم ربانی لازم است پس به طرف غایت خود می روند.
جناب صدر المتألهین بعد از طرح مطالب فوق در فصل 28 از باب یازدهم نفس اسفار فرماید: ثم ان الله تعالی یتجلی بجمیع الاسماء و الصفات فی جمیع المراتب و المقامات کما حققناه فی مباحث العلم و غیره فهو الرحمن الرحیم و هو العزیز القهار، و فی الحدیث القدسی: لو لا أن تذنبون لذهب و جاء بقوم آخر یذنبون.
سپس از جناب قیصری نقل می کند که اگر کسی چشمش به نور حق روشن باشد می داند که عالم به تمامه عباد الله است و برای آنها از وجود و صفت و فعل چیزی نیست مگر به خداوند و حول و قوه او، و همه محتاج به رحمت الهی اند و از شأن موصوف به صفات رحمان و رحیم آن است که احدی را برای ابد عذاب نکند و آن مقدار عذابی که دارد جهت رساندن آنان به کمال مقدر آنان است. همانند اینکه طلا و نقره را در آتش ذوب می کند، تا از کدورت و نقص برهند. غرض آن است که اسماء الله را مظاهر باید که تعطیلی در اسماء الهی راه ندارد و اگر اسمای حق متقابل اند قهرا در مظاهر آنها نیز این تقابل سریان پیدا می نماید. لذا بر اساس دسته دسته بود اسمای الهی و طبقات مختلف در آنها باعث شد که طینات مردم در نشأه عنصری که نشأه افتراق و کثرت است گوناگون شود که قلب ها مختلف می گردد، چه اینکه چهره ها و بافت صورتهای ظاهری آنان گوناگون است.
از الهی نامه مولایم بشنو:
الهی حسن زاده چگونه دعوی بی گناهی کند که آدم و حوا زاده است نه ملک، و چگونه از آمرزش تو ناامید باشد که ربنا ظلمنا گوست نه بما اغویتنی.
الهی حسن زاده آدم زاده است، چگونه دعوی بی گناهی کند.
الهی اگر مذنب نباشد غفار کیست، و اگر قبیح نباشد ستار کیست.
از مولی الموالی در مناجات شعبانیه بشنو که الهی نامه حضرت است:
الهی ان اخذتنی بجرمی اخذتک بعفوک و ان اخذتنی بذنوبی اخذتک بمغفرتک و ان أدخلتنی النار أعلمت أهلها أنی أحبک.
16- عجب احوال دلها گونه گون است - بیا بنگر که دلها چند و چون است
17- دلی چون آفتاب پشت ابر است - دلی مرده است و تن او را چو قبر است
18- دلی روشنتر از آب زلال است - دلی تیره تر از روی ذغال است
19- دلی استاره و ماه است و خورشید - دلی خورشید او را همچو ناهید
20- دلی عرش است و دیگر فوق عرشست - که فوق عرش را عرشت چو فرشست
21- دلی همراه با آه و انین است - دلی همچو تنور آتشین است
انین ناله را گویند.
22- دلی چون کوره آهنگران است - دلی چون قله آتش فشان است
ز غزل کوره عشق دیوان بشنو:
دل بریان شده ام حاصل عرفان من است - ارمغانیست که از جانب جانان من است
بسکه در کوره عشقش به فغان آمده ام - مشت من سینه من چکش و سندان من است
در غزل عشق فرمود:
زنبور خانه است مگر سینه حسن - از داغ عشق این همه در وی نشانه چیست
در غزل بیدل فرمود:
بیدلی اندر دل شب دیده بیدار داشت - آرزوی دیدن رخساره دلدار داشت
گاه آه آتشین از کوره دل می کشید - گاه بر سندان سینه مشت چکش وار داشت
در غزل رشک خلد برین آمده است:
ندانم چرا جان من آتشین است - مگر هر که عاشق بود حالش این است
چه گویم ز بی تابی مرغ جانم - کجا مرغک نیم بسمل چنین است
در غزل شاخه طوبی بشنو
از سینه سوزانم پیوسته فروزانم - سرسبز شده جانم از چشمه چشمانم
در غزل منای قرب فرمود:
شعله تنور آسا آه آتشین دارم - با که می توان گفتن حالتی چنین دارم
شمس عالم آرا یا احتراق نجمت بین - سر به زانوی حیرت از دل غمین دارم
از الهی نامه حضرت مولی بشنو: الهی دلی همدم با آه و انین است، و دلی همچون تنور آتشین است، و دلی چون کوره آهنگران است، و دلی چون قله آتش فشان است؛ وای بر حسن اگر دلش افسرده و سرد چون یخ باشد و پابند به مبرز و مطبخ.
23- دلی افسرده و سرد است چو یخ - سفر از مزبله دارد به مطبخ
24- ز مطبخ باز آید تا به مبرز - جز این راهی نپیموده است یک گز
در غزل بزم طرب فرمود:
آندل که به کوی عشق محرم نیست - دیو است و دد است پور آدم نیست
آن را که عروج آسمانی نیست - جز عبد و اسیر فرج و اشکم نیست
ای بی خبر از سحرگه عاشق - عاشق چو سحر رسد در عالم نیست
این ره که تو می روی بدین خواری - این سیرت مرد حق مسلم نیست
سر ار ننهی به خاک درگاهش - سر نیست بجز کدو و شلغم نیست
در قصیده قدریه فرمود:
تا که اصطبل شکم معمور است - کاخ دل را نتوان کرد آباد
25- غرض ای همدل پاکیزه خویم - که اینک با تو باشد گفتگویم
مراد از همدل همان دلنواز نکته پرداز در بیت بیست و پنجم باب اول است که این نامه دفتر دل برای ایشان به نظم در آمده است.
26- چو دلها را خدا از گل سرشته است - بدلها مهر یکدیگر نوشته است
27- دلت را با دل من آشنا کرد - نه تو کردی نه من کردم خدا کرد
28- درون سینه ام در هیچ حالی - نبینم باشد از مهر تو خالی
29- دل از دوران نزدیکش ببالد - ز نزدیکان دور خود بنالد
در سفرهای روحانی و ارتباطات معنوی و ملکوتی دوری منزل، بُعد به حساب نیاید که بُعد منزل نبود در سفر روحانی. چه بسا نزدیکانی که به ظاهر قرب دارند ولی در حقیقت جان، دورند، و چه دورانی که به ظاهر بعد دارند اما نزدیکند، و چه بسا با هم هم حجره و همکار و همدرس اند ولی وقتی دنیا روی آورده است می بینی چه جور از هم دورند که گویا اصلا همدیگر را نمی شناختند و به وقتش که ظهور قیامت جان و سرائر وجودی است از هم فرار می کنند که یوم یفر المرء من أخیه و امّه و أبیه و صاحبته و بنیه لکل امری ء منهم یومئذ شان یغنیه سوره عبس 37 - 34 آن که علت تجمع دلهاست ولایت است و تا دوستی بر محور ولایت نباشد همچنان زمینه تفرقه دلهای به ظاهر به هم پیوسته وجود دارد. و اگر گاهی مشاهده گردد که عده ای در کفرشان باهم متحدند در حقیقت چون محور وحدت حقانی ندارند گمان می شود که در ظاهر به هم نزدیکند ولی در باطن از همه گسیخته اند تحسبهم جمیعا و قلوبهم شتی چون کفر از توحّد برخوردار نیست که در کثرت ظلمانی است و لذا وحدت حقیقی ندارند یعنی تفرقه شان حقیقی و وحدتشان صوری است. اما اگر محور دوستی ولایت الهی باشد وحدت حقیقی است و تفرقه اگر به وجود آید بالعرض است. الله ولی الذین آمنوا یخرجهم من الظلمات الی النور در دوستی بر محور ولایت چون حق محور است و حق وحدت دارد که حق وجود است و حق و وجود مساوق با وحدت اند لذا دوستانش را از ظلمات که همان کثرت ظلمانی است به نور که واحد است می رساند که مخرج نفوس از نقص به کمال است.
ولی در و الذین کفروا أولیائهم الطاغوت یخرجونهم من النور الی الظلمات چون محور دوستی شان والیان طاغوتی اند که در کثرت ظلمانی اند، بر اساس الناس علی دین ملوکهم از نور به کثرات ظلمانی سوق داده می شوند و لذا در باطن متفرق اند اگر چه در ظاهر به هم پیوسته می نمایند.
پس ای رفیق بکوش تا به ولایت اولیاء الهی دست یابی که اولیاء الله چون ریشه ای دارند که خداست تو را به سوی او می برند و تنها راه رسیدن به توحید تام همان راه ولایت است که ولایت بر محور توحید است؛ و لذا ولایت و توحید حصن حصین الهی است که کلمة لا اله الا الله حصنی فمن دخل حصنی أمن من عذابی و ولایة علی بن ابیطالب حصنی فمن دخل حصنی أمن من عذابی. از انا لله در قوس نزول از توحید آمده ای و در انا الیه راجعون نیز باید با ولایت بدان برسی که:
دو سر خط حلقه هستی - در حقیقت به هم تو پیوستی
آن که فرمود:
دلت را با دل من آشنا کرد - نه تو کردی نه من کردم خدا کرد
یعنی دوستی بر محور ولایت و توحید است.
عزیزم باید دل به ولایت مولایت بدهی و به عرض اقدسش همان را تقدیم کنی که مولایم در ابیات تبری به آن اشارت فرمود:
من کی هسمه که بؤوم ته خوامه - من چی هسمه که بؤوم ته فدامه
شه خّوده که اشمه أتا گدامه - ته سایه که م سعر دره پادشامه
و نیز فرمود:
ته تیر که به دل هنیشته چنّه خواره - زخمی که تو بزوئی چی مزه دارد
دشمن گرمی نرمی چی ناگواره - آمی که تُنّی کُنّه و نِه بُلاره
30- چو روح ما بود نور مجرد - درین ظرف زمان نبود مقیّد
این بیت به منزله تعلیل برای بیت قبلی است که انسان را به غیر از این بدن ظاهری نفس ناطقه و روح مجردی است که از زمان و مکان بیرون است و قرب و بعد از آن را با قرب و بُعد جسمانی باید فرق نهاد.
در مورد نفس ناطقه انسانی در دروس معرفت نفس حضرت مولی در چند مرحله بحث به میان آمده است:
1- آیا به جز بدن حقیقت دیگری به نام نفس داریم یا نه؟ بعد از اثبات نفس،
2- آیا نفس هم همانند بدن مادی است یا مجرد؟ که در صورت اثبات تجرد،
3- آیا نفس تجرد برزخی دارد یا نه؟ و در صورت اثبات آن،
4- آیا به مرحله تجرد عقلی راه می یابد یا نه؟ که در صورت اثبات آن، 5- در مرحله پنجم این بحث به میان می آید که آیا نفس را شأنیت برای رسیدن به مقام فوق تجرد هست یا نه؟
علت بحث از اصل تجرد نفس و یا تجرد برزخی و تجرد عقلانی و مقام فوق تجرد آن باری این است که مطالب عرشی فراوانی در اصول عقائد حقه الهیه همانند وحی و نزول آن، مقامات معنوی و روحی که برای سفرای الهی و اولیاء الله است، معراجهای نبی مکرم، نزول صحف نوریه انبیاء اولوالعزم و قرآن کریم، اخبار به غیب و اطلاع بر مغیبات، خوابها و منامات و مکاشفات و معجزات و کرامات و خوارق عادات و آیات و کارهای عجیب نفسانی، مسائل قبر و برزخ و سوال نکیر و منکر و عذاب و نعمات در قبر، و همه مسائل پر عریض و طویلی که در قیامت مطرح است و... به بحث اثبات امور پنجگانه مذکور وابسته است لذا حضرت مولی را در سیر معرفت نفس کتابهای ذی قیمتی است از دروس معرفت نفس، اتحاد عاقل به معقول، الحجج البالغة علی تجرد النفس الناطقة، عیون مسائل نفس و سرح العیون فی شرح العیون، گنجینه گوهر روان، نصوص الحکم بر فصوص الحکم، مدارج قرآن و معارج انسان، و... که در حقیقت صحف نوریه اند که از تفاسیر انفسی قرآن کریم و روایات آل البیت به حساب می آیند رزقنا الله و ایاکم انشاء الله.
ابیات بعدی به عنوان مطالب مترتب بر این بیت است لذا فرمود:
31- نه از طی مراحل در عذابست - نه از بُعد منازل در حجابست
زیرا که نفس مجرد است.
32- یکی عنقای عرشی آشیانست - رسد جایی که بی نام و نشانست
یعنی در قوس صعود یک روح است که به مقام عنقا می رسد که او را نام و نشانی نیست.
مراد از عنقا صادر اول است که از آن به نفس رحمانی و هباء و اسامی دیگر تعبیر می گردد.
جناب صدر المتألهین را در فصل ششم از باب دهم سفر نفس اسفار ج 9 ص 144 عنوانی است که گوید: فصل 6 فی اظهار نبذ من احوال هذا الملک الروحانی عند العرفاء بالعنقاء علی سبیل الرمز و الاشارة. العنقاء محقق الوجود عند العارفین لا یشکون فی وجوده کما لا یشکون فی البیضاء، و هو طائر قدسی مکانه جبل قاف صفیره یوقظ الراقدین فی مراقد الظلمات وصوته ینبه الغافلین عن تذکر الایات، نداؤه ینتهی الی سماع الهابطین فی مهوی الجهالات المترددین کالحیاری فی تیه الظلمات...
جناب حاجی سبزواری در تعلیقه بر مقام گوید آنچه که گفته شد که برای عنقا هزار بال و هزار منقار و مثل آن است پس بیش از این است چون که فیض حق منقطع نمی شود و اگر به هزار معین کردند به اعتبار مظهریت او مر هزار اسم از اسماء الله را است، چگونه بیش از این نباشد که دو بال عقل نظری و عملی یا علم و قدرت برای هر نبی و ولی و حکیم و به طور کلی انسان کامل به فعلیت رسیده، بال اویند و زبان هر صاحب لسانی زبان اوست چه اینکه او زبان خداست.
این همه آوازها زان شه بود - گر چه از حلقوم عبدالله بود
گفت او را من زبان و چشم تو - من حواس و من رضا و خشم تو
نقل به ترجمه گفتار جناب حاجی.
در ادامه جناب ملا صدرا گوید که هر کس زبان او را بفهمد زبان همه پرندگان را می فهمد و کل حقایق و اسرار را می شناسد. اگر شرقی مسکن باشد ذره ای در غرب از او خالی نیست و همه به او مشغولند و همه جا از او پر شده است ولی او از همه فارغ و از همه جا خالی است، علوم و صنایع از صفیر او بیرون می آیند و نغمه های لذت بخش و آوازهای عجیب و سازها و موسیقی های مطربه و غیر اینها از اصول این پرنده شریف الذات که دارای اسم مبارک است استنباط می شود.
چون ندیدی شبی سلیمان را - تو چه دانی زبان مرغان را
استکمال همه مخلوقات با انحاء کمالاتشان و وصول سالکنان به مقاصد و حاجاتشان به تأیید این پرنده قدسی است. هر کس به پری از پرهای او پناه برد از آتش عبور نماید و از سوختن مصون باشد، و بر روی آب راه می رود در حالیکه از غرق شدن مصون است.
جناب حاجی در تعلیقه ای بر مقام نیز گوید:
از بیان مرحوم ملا صدرا در این فصل و فصل قبل روشن می شود که وی عنقا را ملکی می داند که از آن به عقل فعال و روح القدس تعبیر می فرماید که در لسان شرح روح القدس و جبرئیلش گویند و در ملت فرس به روان بخش که علوم و معارف از او متمشی می شود نه اینکه عنقا را صادر اول و هباء نام می برد. و ظاهر عبارت حضرت مولی در بیت مذکور عنقا به معنی صادر اول است که او را نام و نشان نیست.
و مراد از این عنقا انسان کامل می تواند باشد که یافت ناشدنی است و اشاره به بی نشانی صرف نیز هست که حافظ گوید:
عنقا شکار کس نشود دام بازچین - کانجا همیشه باد به دستست دام را
در بزم وصل دوست یک دو قدح برکش و برو - یعنی طمع مدار وصال مدام را
ببر ز خلق وز عنقا قیاس کار بگیر - که صیت گوشه نشینان ز قاف تا قاف است
عراقی گوید:
در صومعه نگنجد رند شرابخانه - عنقا چگونه گنجد در کنج آشیانه
بیرون شود چو عنقا از خانه سوی صحرا - پرواز گیرد از خود بگذارد آشیانه
عشقم که در دو کون و کانم پدید نیست - عنقای مغربم که نشانم پدید نیست
33- یکی سیمرغ رضوان جایگاهست - که صد سیمرغ او را پر کاهست
سیمرغ فارسی عنقا است و مراد از سیمرغ اول همان عنقای عرشی است و مراد از سیمرغ دوم سیمرغ و پرنده مادی است.
در تعلیقه ای بر فصل ششم از باب دهم اسفار جناب حاجی سبزواری در مورد سیمرغ گوید: و أما سیمرغ الذی هو سلطان الطیور السماویة فهو العقل الکلی أو الوجود المنبسط الذی هو نور الله فقال الشیخ فرید الدین العطار فیه:
ابتدای کار سیمرغ ای عجب - جلوه گر بگذشت در چین نیمشب
در میان چین فتاد از وی پری - لاجرم پرشور شد هر کشوری
هر کسی نقشی از آن پر برگرفت - هر که دید آن نقش شوری درگرفت
این همه آثار صنع از فر اوست - جمله نقشی از نقوش پر اوست
گر نگشتی نقش بر او عیان - این همه غوغا نبودی در میان
آن پر اکنون در نگارستان چینست - اطلبوا العلم ولو بالصین ازینست
فأراد بذلک الطیر المتجلی فی الصین العقل الکلی و بالصین النفس الکلیة الفلکیة التی هی أقصی بلاد مشرق عالم الملکوت و باللیل السلسلة النزولیة التی هی حقیقة لیلةالقدر، و بالریش الملقی منه عکسه و ظله، و بالممالک الافلاک الدوارة، و بالنقش الذی أخذه کل احد العقل الجزئی. و اما قول ذلک الشیخ:
هست ما را پادشاهی بی خلاف - در پس کوهی که هست آن کوه قاف
نام آن سیمرغ و سلطان طیور - او به ما نزدیک و ما ز او دور دور
فهو ظاهر فی الوجود المنبسط.
عراقی گوید:
عشق سیمرغ است کو را دام نیست - در دو عالم زو نشان و نام نیست
پس به کوی او همانا کس نبرد - کاندران صحرا نشان گام نیست
در بهشت وصل جان افزای او - جز لب او کس رحیق آشام نیست
تا ز آشیان کون چو سیمرغ بر پرم - پرواز گیرم از خود و از جمله بگذرم
بگذارم این قفس که پر و بال من شکست - زان سوی کاینات یکی بال گسترم
در بوستان بی خبری جلوه می کنم - وز آشیان هفت دری جان برون برم
مولانا گوید:
سیمرغ کوه قاف رسیدن گرفت باز - مرغ دلم ز سینه پریدن گرفت باز
وصل تو سیمرغ گفت بر سر کوی عدم - خاطر بی خاطران مسکن و مأوای تست
با او دلم به مهر و محبت یگانه بود - سیمرغ عشق را دل من آشیانه بود
بودم معلم ملکوت اندر آسمان - امید من به خلد برین جاودانه بود
در عرفان عمدتا از سیمرغ همان معنای انسان کامل را اراده نمایند. غرض آن است که چون نفس مجرد است در قوس می تواند به مقام انسان کامل واصل شود که همه موجودات نظام هستی را سرور و مولاست لذا در بیت بعدی فرمود:
34- ببین این گوهری کو خاک زاد است - بسیط است و مبّری از فساد است
مراد از گوهری همان نفس ناطقه و روح مجرد است که بر اساس جسمانیه الحدوث از ماده و نشئه طبیعت برمی خیزد و لذا فرمود که خاک زاد است و به اشتداد جوهری به سر حد تجرد برزخی و عقلی راه می یابد که جوهر عقلی مجرد از ماده و بسیط می گردد و مبرای از فساد و تباهی می شود، چه تباهی و فساد در جسم و جسمانیات راه دارد نه در مجردات نوریه عقلیه. لذا روحانیةالبقاء می شود. (به ادله تجرد نفس در دفتر دوم دروس معرفت نفس و حجج بالغه حضرت مولی مراجعه گردد زیرا ورود به این بحث موجب خروج از طور مقام می شود.)
35- مرکب را که چندین آخشیج است - تباهی در کمین او بسیج است
بسیط گاهی در مقابل مرکب است. و مرکب موجود تشکیل یافته از عناصر را گویند و آخشیج همان آخشیگ فارسی است که به عربی عنصر، نامیده می شود و آخشیگ با گاف را با جیم هم خوانند که آخشیج گویند.
قدماء جسم را مرکب و بسیط، و بسیط را عنصری و فلکی یافته اند. مرکب آن است که از اجسام مختلفةالطبایع فراهم آمده باشد. عنصری خاک و آب و هوا و آتش است. و جسم مرکب اگر مدتی معتد به، حفظ صورت خود کند آن را تام خوانند چون معدنیات و حیوانات و نباتات. والا غیر
تام چون کائنات الجو از قبیل هاله و داره و قوس و قزح و ابر و میغ، هاله را به فارسی خرمن ماه گویند، و داره خرمن آفتاب است. (درس دوم دروس هیئت ج 1)
بسیط و مرکب را اطلاقاتی است. بسیط گاهی بر سطح اطلاق می شود و گاهی بسیط در مقابل مرکب گفته می شود، چنان که عناصر اولیه را، که مرکبات از امتزاج و ترکیب آنها صورت می گیرند، بسائط می نامند، و بسیط و مرکب به زبان و قلم می آورند. و گاهی بسیط می گویند و از آن موجود مقابل طبیعت را می خوانند؛ یعنی گوهری را که از ماده و احکام آن عاری و مجرد است، بسیط می نامند.
و مراد از بسیط در بیت قبلی همین معنی اخیر است. و مراد از مرکب در این بیت همین مرکبات از امتزاج و ترکیب از عناصر اولیه است.
مرکبات در عالم تکوین (به اصطلاح مشاء) یعنی مادون فلک قمر، که دستخوش حادثه تباهی و فساد است که از آن به مکونات یاد می کنند که عالم کون و فسادی است.
36- که بتواند ز خاک مرده بیرون - نماید زنده ای بی چند و بیچون
37- که بتواند ز خاک مرده خارج - نماید زنده ای را ذوالمعارج
آن که در بیت سی و چهارم فرمود گوهری خاک زاد در این دو بیت به دنبال بیان علت فاعلی می روند که چه کسی آن قدرت و توان را دارد که از خاک مرده، زنده ای که جوهر مجرد بسیط است بیرون آورد!. و مراد از ذوالمعارج یعنی نفس ناطقه یعنی همان جوهر بسیط است که در قوس صعود بر اساس مدارج قرآن در قوس نزول، عروج می یابد و درجات وجودی را یکی پس از دیگری طی می نماید. و انسانی قرآنی می گردد که لا یمسه الا المطهرون است. هو الذی یصورکم فی الارحام کیف یشاء در صورتگری آن نقاش چیره دست همه مانی ماهر در حیرانند تا چه رسد به تصویر موجودی مجرد و جوهر بسیط از یک امر مادر و عنصری در تحت تدبیر ملکوت نظام هستی؛ لذا در اینگونه امور ضمیر مفرد می آورد که غیر را دخیل نمی داند هو الذی یصورکم و نیز در آیه 79 سوره نحل فرمود: والله أخرجکم من بطون أمهاتکم لا تعلمون شیئا و جعل لکم السمع و الابصار و الافئذة لعلکم تشکرون.
چون سخن از ذوالمعارج بودن نفس به میان آمد لذا به نهایت معارج نفس در قوس صعود اشاره فرمود که آن مقام لا یقفی نفس است. لذا در بیت بعدی آمد:
38- بیابد رتبت فوق تجرد - رسد تا فیض اول در توحّد
نفس ناطقه به اشتداد جوهری ذاتی به مقام لا یقفی می رسد که مقام فوق تجردش خوانند یعنی مجرد از ماهیت می گردد.
در فلسفه موجودات را به مادی ذاتا و صفة و مجرد در مقام ذات ولی محتاج به ماده در مقام فعل همانند نفس و موجودی که ذاتا و صفة مجرد است، تقسیم می کنند، و لذا موجود مجرد را به تجرد از ماده تنزیه می کنند و حق سبحانه و تعالی را به تجرد از ماهیت تنزیه می نماید که تا او را از موجودات عقلی مبری دانند ولی تنزیه حکیم مر حق تعالی را در نزد عارف عین تشبیه است زیرا که حکیم موجود مادی را هم مادی می داند و هم دارای ماهیت و موجودات مجرد عقلی را مبرای از ماده می داند ولی دارای ماهیت و حد وجودی، و خدای متعال را هم مجرد از ماده می داند و هم مجرد از ماهیت و حد وجودی و لذا حق را در تجرد از ماهیت تنزیه می کند.
اما عارف در نفس ناطقه انسانی قائل است که در قوس صعود به حرکت استکمالی جوهری و اشتداد ذاتی که این امر در موجودات عقلی که حالت منتظره ندارند متصور نیست به تجرد از ماهیت می رسد و از حد مبری می گردد که از آن به مقام فوق تجرد و لا یقفی تعبیر می گردد و در این صورت نفس را وحدت حقه حقیقیه ظلیه است به عنوان مظهر وحدت حقه حقیقیه ذاتیه صمدیه. در این صورت به رتبه فیض اول می رسد که مراد از فیض اول همان صادر اول است که فوق عقل اول می باشد.
کلمه 110 هزار و یک کلمه ج 1 در شرح حدیث شریف امام امیر المؤمنین (علیه السلام) است که حضرت فرمود: کل وعاء یضیق بما جعل فیه الا وعاء العلم فانه یتسع به هر آوند به آنچه در او نهاده شود گنجایش آن تنگ می گردد، جز آوند دانش که گنجایش آن فزونتر می گردد.
نفس موجودی ورای عالم طبیعت است که هر چه مظروف او - یعنی علم - در او نهاده شود، سعه وجودی او بیشتر می گردد، که در نتیجه نفس را مقام فوق تجرد است، که مجرد از ماهیت است چنان که مجرد از ماده و احکام ماده در مقام تعقل است.
نفس را در مقام فوق تجرد مقام معلوم نیست تا در آن مقام توقف نماید زیرا که محدود به حدی نیست.
بدان که مشاء فقط تجرد نفس را از ماده ثابت کرده اند، و تجرد از ماهیت را فقط در واجب تعالی گفته اند، اما در حکت متعالیه - یعنی کتاب اسفار - و صحف نوری اهل عرفان که صاحب اسفار نیز از مشرب و مشرع آنان ارتواء می کند، فوق تجرد نفس از ماده یعنی تجرد از ماهیت نیز مبرهن شده است.
نفس در این مقام در حدی نمی ایستد تا بگوید من دیگر گنجایش علوم و معارف را ندارم، چنین نیست، بلکه نه کلمات وجودیه را نفاد است، و نه نفس را حد یقف، بلکه اعتلای وجودی می یابد که به مقام وحدت حقه حقیقیه ظلیه می رسد و خلیفة الله می گردد، بلکه به فوق مقام خلافت نائل می آید. و اگر نفسی از تحصیل معارف و علوم اشمئزاز دارد، بی شک عائقی بدو روی آورده است که باید در علاج آن بکوشد.
جناب صدرالمتألهین در اول فصل سوم باب هفتم نفس اسفار در بیان لا یقفی نفس فرموده است:
ان النفس الانسانیه لیس لها مقام معلوم فی الهویة، و لا درجة معینة فی الوجود کسایر الموجودات الطبیعیة و النفسیة و العقلیة التی کل له مقام معلوم، بل النفس الانسانیة ذات مقامات و درجات متفاوتة، و لها نشئات سابقة و لا حقة، و لها فی کل مقام و عالم صورة أخری. لازمه این سخن آن است که نفس مجرد از ماهیت است، چنان که مجرد از ماده و احکام ماده در مقام تعقل است.
در عین 24 عیون مسائل نفس و سرح العیون در رتبه فوق تجرد عقلانی بحث شده است چه در الحجج البالغة علی تجرد النفس الناطقة نیز در این مقام بحث به میان آمده است.
جناب حاجی سبزواری نیز در غرر فرموده است:
و انها بحت وجود ظل حق - عندی و ذا فوق التجرد انطلق
در اسرار الحکم نیز فرمود:
نفس نطقیه قدسیه آدمی از ماهیت مجرد است، چه جای از ماده، چنان که سبقت گرفته اند ما را از معروفین حکماء حکیمین متألهین شیخ مقتول شهاب الدین سهروردی، و حکیم محقق صدرالدین شیرازی قدس سرهما.
بیان این مطلب آن است که نفس قدسیه انسیه وجود بسیطی است و بس، و نور بسیط است دون انوار قاهره و نورالانوار، ولی شوب ماهیت و ظلمت در هیچیک نیست، چه ظلمت عدم نور است و ما بحذایی ندارد...
روایات نیز دلالت بر رتبه فوق تجرد یعنی لا یقفی نفس دارند:
جناب صدوق در من لا یحضره الفقیه روایت فرموده است که حضرت وصی امام امیر المؤمنین علی (علیه السلام) در وصیتش به فرزندش محمد بن حنفیه فرمود: و اعلم أن درجات الجنة علی عدد آیات القرآن فاذا کان یوم القیامة یقال لقاری ء القرآن اقرأ و ارق... و نیز جناب کلینی در کتاب فضل القرآن کافی به اسنادش از حفص از امام هفتم موسی الکاظم (علیه السلام) روایت کرده است که امام به حفص فرمود:
یا حفص من مات أولیائنا و شیعتنا ولم یحسن القرآن علم فی قبره لیرفع به من درجته فان درجات الجنة علی قدر آیات القرآن یقال له اقرأ وارق، فیقرأ ثم یرقی.
در فصل اسحاقی فصوص الحکم از عارف بسطامی نقل کرده است که: لو أن العرش و ما حواه مأة الف الف مرة زاویة من زوایا قلب العارف ما احسن به.
پس از آن صاحب فصوص الحکم فرمود:
بل اقول لو أن ما لا یتناهی وجوده یقدر انتهاء وجوده مع العین الموجدة له فی زاویة من زوایا قلب العارف ما أحسن بذلک فی علمه فانه قد ثبت أن القلب وسع الحق و مع ذلک ما اتصف بالری فلو امتلی ارتوی.
و در حدیث قدسی آمده است که: ما وسعنی أرضی و لا سمائی، ولکن و سعنی قلب عبدی المومن التقی النقی.
و در حدیث دیگر آمده است که: ان للقرآن ظهرا و بطنا و لبطنه بطنا الی سبعة أبطن - و در حدیث دیگر - الی سبعین بطنا پس قرآن را حد یقف نیست و لذا انسان و نفس ناطقه را که خواننده این کتاب است حد یقف نباشد که فرمودند: اقرأ وارق.
39- پس آنگه ماسوی گردد شجونش - چنانکه حق تعالی و شئونش
نفس در رتبه فوق تجردش به مقام شامخ خلیفة الله، و بلکه به فوق خلافت می رسد و بدیهی است که باید خلیفه نیز به صفات مستخلف باشد و همه اسما و صفات الهی را دارا باشد؛ در این صورت همه کلمات وجودی از شجون و شاخه های وجودی او می شوند چون که با صادر اول و نفس رحمانی اتحاد وجودی می یابد که فیض اول و رق منشور کلمات دار هستی است. لذا همانگونه که کلمات الله شئون حق تعالی اند، همینگونه از شجون و شئون انسان کامل متحد با رق منشورند. (در شرح ابیات پایانی باب دوم مطالب سودمندی در رابطه با مقام مطرح شده است که اگر خواستی مراجعه بفرما.)
40- حدیث من رآنی قد رأی الله - ترا در این معانی می برد راه
حدیث از جناب رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) است که فرمود: من رآنی فقد رأی الله و همه حرفها زیر سر همین کلمه است که حضرتش فرمود. و این لطیفه در لسان حکمای متأله به قاعده الواحد تعبیر می گردد چه اینکه در روایتی به المومن مرآة المومن بیان شده است. زیرا که او اسم اعظم حق تعالی است.
41- بلی انسان بالفعل است و کامل - که او را این توحد گشت حاصل
مراد از توحد همان وحدت حقه حقیقیه ظلیه است که در بیت سی و هشتم نیز آمده بود.
زیرا انسان کامل با صادر اول متحد است که او را وحدت حقه ظلیه است که در لسان حکیم و عارف به قاعده الواحد لا یصدر منه الا الواحد و صادر اول نام برده می شود.
انسان کامل خلیفه الله است که جامع جمیع اسماء است که و لذا نماینده حضرت اله می باشد و وی در همه اسمای الهی معلم به تعلیم الهی است که و علم آدم الاسماء کلها و لذا او اسم اعظم الهی و مظهر اتم اسم اعظم الله و مجلای اتم و کعبه همه است فظهر جمیع ما فی الصورة الالهیة من الاسماء فی هذه النشأة الانسانیة فحازت رتبة الاحاطة و الجمع بهذا الوجود و به قامت الحجة علی الملائکة.
جناب ابن فناری در مصباح الانس فرمود: ان للانسان ان یجمع بین الأخذ الأتم عن الله تعالی بواسطة العقول و النفوس بموجب حکم امکانه الباقی، و بین الأخذ عن الله تعالی بلا واسطة، بحکم وجوبه فیحل مقام الانسانیة الحقیقیة التی فوق الخلافة الکبری.
خلافت مرتبه ای است جامع جمیع مراتب عالم، لاجرم آدم را آینه مرتبه الهیه گردانیده تا قابل ظهور جمیع اسما باشد و این مرتبه انسان کامل را بالفعل بود و غیر کامل را ظهور اسما بقدر قابلیت و استعدادش از قوه به فعل رسد. علاوه این که انسان را فوق مقام خلافت کبری است.
42- چو بیند را نور مر شوش - سلونی گوید از سرها رود هوش
چون انسان کاملی همانند مولی الموالی علی وصی ولی (علیه السلام) خود را با صادر اول که از اسامی او نور مرشوش است، متحد می یابد سخن از سلونی قبل أن تفقدونی دارد. مراد از نور مرشوش همان صادر اول و نفس رحمانی است که همان هباء است و در باب ششم فتوحات بعد از بیان مقام هباء جناب ابن عربی حضرت خاتم (صلی الله علیه و آله و سلم) و جناب امیر المؤمنین (علیه السلام) را حائز آن مقام می داند.
در نهج البلاغه گوید: ان هیهنا لعلما جمالو أصبت له حملة. و در آیه مبارکه از سوره یس در شأن حضرتش آمده است که: کل شی ء أحصیناه فی امام مبین در مجالس باسنادش از أبی الجارود از أبی جعفر محمد بن علی الباقر (علیه السلام) قال: لما نزلت هذه الایة: و کل شی ء أحصیناه فی امام مبین قام رجلان من مجلسها فقالا یا رسول الله هو التوریة؟ قال: لا، قالا: فالانجیل؟ قال: لا، قالا: فالقرآن؟ قال: لا، قیل امیر المؤمنین علی (علیه السلام)؟ فقال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): هذا الامام الذی أحصی الله فیه علم کل شی ء.
این انسان کامل را که نور مرشوش است، جام جهان نما و آیینه گیتی نما نیز گویند که در موجودات داناتر و بزرگوارتر از او موجودی نیست که زبده و خلاصه موجودات است و تمام عمال کارخانه وجود از اعلی تا به اسفل از ملائکه کروبی تا قوی منطبع در طبایع، از عقل نخستین تا هیولی اولی خادمان اویند و گرد او طواف می کنند. و این انسان کامل عقل مستفاد است که در شأن او اذا شاءوا أن علموا، علموا، یا أعلموا یا علموا صادق است نه فقط مرتبط با عقل بسیط است که عقل کل است، بلکه متصل، بلکه متحد با آن است.
کشاف حقایق امام به حق ناطق صادق آل محمد علیهم السلام فرمود: لنا مع الله حالات هو نحن و نحن هو و هو هو و نحن نحن. و هم آن جناب فرمود: ان روح المومن لأشد اتصالا بروح الله من اتصال شعاع الشمس بها (اصول کافی معرب ج 2 ص 133) لذا علم همه موجودات در او احصا شده است بلکه به براهین قطعیه اتحاد عاقل به معقول به حسب وجود یک هویت و حقیقت اند. لذا همه موجودات عینی بمنزله اعضا و جوارح انسان کامل اند.
از این مقام شامخ انسان کامل به سریان ولایت و وجود منبسط در کلمات وجودی نام می برند و وجود و حیات جمیع موجودات به مقتضای قوله تعالی: و من الماء کل شی ء حی به سریان ماء ولایت یعنی نفس رحمانی است. در این صورت عالم را صورت حقیقت انسانیت گفته اند.
جناب مولی صدرا در مفاتیح گوید: النفس الانسانیة من شأنها أن تبلغ الی درجة یکون جمیع الموجودات اجزاء ذاتها و تکون قوتها ساریة فی الجمیع و یکون وجودها غایة الکون و الخلیفة.
و در موضع دیگر گوید: و اعلم ان الباری تعالی وحدانی فی اول الاولین و خلیفة الله مرآتی الذات فی آخر الاخرین کنا بدأکم تعودون فالله سبحانه رب الارض و السماء و خلیفة الله مرآة یظهر فیها الاسماء و یری بها صور جمیع الاشیاء.
چنانکه در خطب منتسبه به حضرت امیر المؤمنین و سید الموحدین آمده است که:
أنا آدم الاول، أنا نوح الاول، أنا آیة الجبار، أنا حقیقة الاسرار، أنا صاحب الصور، أنا ذلک النور الذی اقتبس موسی منه الهدی، أنا صاحب نوح و منجیه، أنا صاحب أیوب المبتلی و شافیه.
در اول شرح فص اسحاقی فصوص الحکم آمده است: العارف المطلع علی مقامه هو علی بینة من ربه یخبر عن الامر کما هو علیه کاخبار الرسل عن کونهم رسلا و انبیاء لا أنهم ظاهرون بأنفسهم، مفتخرون بما یخبرون عنه. به انسان کامل از دیدگاه نهج البلاغه حضرت مولی مراجعه شود. لذا امیر المؤمنین در شأنیت مقام ولایت و انسان کامل فرمود:
43- بپرسید هر چه می پرسید فی الحال - منم جبرئیل و اسرافیل و میکال
44- منم اسحق و ابراهیم و یعقوب - منم موسی و هود و نوح و ایّوب
45- بصورت هم نشین با شمایم - به معنی انبیاء و اولیایم
46- به تن فرشی بدل عرشی منم من - حجاب عرش دل شد پرده تن
47- بظاهر اندرین منزل مقیمم - بباطن حامل عرش عظیمم
48- قلم می باشم و لوح الهی - ازین لوح و قلم هر چه که خواهی
ابیات فوق اشاره به حدث شریف حضرت امیر (علیه السلام) که در ذیل بیت قبلی نقل نموده ایم که به خطبه البیان معروف است.
اهل تحقیق بر مبنای رصین وحدت شخصی وجود بر این عقیدت راسخ اند که مراتب تمامی موجودات در قوس نزول تعینات نفس رحمانی و حقیقت ولایت است و در قوس صعود حقیقت انسان کامل دارای جمیع مظاهر و جامع جمیع مراتب است. پس تمامی حقایق عقلانیه رقایق برزخیه آنها نفس حقیقت انسان کامل و از اجزاء ذات او هستند؛ و در واقع حقیقت انسان کامل است که بر حسب هر درجه ای از درجات، تعین خاص و اسم مخصوص حاصل نموده و بدین جهت حقیقت انسان کامل را حائز است که آثار تمامی آن تعینات را به حقیقت خود اسناد دهد چنانکه در خطب منتسبه به حضرت امیر المؤمنین آمده است که:
أنا آدم الاول، أنا نوح الاول، أنا آیة الجبار...
این حقیقت گر چه به ظاهر در نشأه طبیعت با بدن عنصری که حجاب است حضور دار دولی در باطن در همه عوالم وجودی حضور دارد که همه موجودات بمنزله اعضا و جوارح اویند و او برزخ بین وجوب و امکان است. و او حقیقت واحده ای است که برای او اطوار و مقامات و درجا کثیره ای است و به حسب هر طور و مقام او را اسمی خاص است.
حضرت مولی در کلمه 211 هزار و یک کلمه ص 9 ص 10 گوید: قلبی که جامع همه اسمای حسنی و مظهر جمیع صفات علیاست آن قلب انسان کامل... و زبان دانای وی را به اسامی مختلف خوانند:
من جمله جبرئیلش می گویند که از عالم حقایق و دقایق خبر می دهد.
میکائیلش می گویند که از معارف و مکارم به طالبان رزق بخش است.
اسرافیلش می گویند که از معاد و بازگشت مریدان را آگاه می فرماید.
عزرائیلش می گویند که قتل نفس اماره مریدان می نماید.
آدمش می گویند زیرا که معلم طالبان راه هدایت است.
نوحش می گویند برای آنکه نجات دهنده از طوفان بلاست.
ابراهیمش می گویند زیرا که از نار هستی گذشته و نمرود خواش را کشته و خلیل حضرت حق جل شانه گشته است.
موسایش می گویند برای اینکه فرعون هستی را به نیل نیستی غرق نموده در طور قرب اله مناجات می کند.
خضرش می گویند به جهت آنکه از آب حیوان علم لدنی خورده و به حیات جاودانی پی برده.
لقمانش نیز می گویند زیرا که حکیم الهی است و به حقیقت اشیاء او را آگاهی است.
و در ادامه فرمود که به جهات مختلف او را افلاطون، سلیمان، عیسی، مهدی و هادی، اسکندر، سیمرغش، سواد اعظم و بحر محیط، یوسف، آفتاب، ابر و سحاب، ترسا، مرآت و آینه گویند. فتدبر. (از ریاض السیاحة جناب شیروانی.)
جناب صدر قونوی در فکوک در واسطه فیض بودن انسان کامل سخنی به کمال دارد که: الانسان الکامل الحقیقی هو البرزخ بین الوجوب و الامکان و المرآة الجامعة بین صفات القدم و أحکامه، و بین صفات الحدثان و هو الواسطة بین الحق و الخلق و به و من مرتبته یصل فیض الحق و المدد الذی هو سبب بقاء ماسوی الحق فی العالم کله علووا و سفلا؛ ولولاه من حیث برزخیته التی لا تغایر الطرفین لم یقبل شی ء من العالم المدد الالهی الواحدانی لعدم المناسبة و الارتباط ولم یصل المدد الیه.
انسان کامل بزرگترین جدول وجودی و معجون از غیب و شهود و صاحب روح قدسی و موید به روح القدس و بزرگترین مرآت وجودی حق و محل مشیة الله و مظهر مقام کن، و ظرف همه حقایق و خزائن اسما الله و عالم عقلی مضاهی با عالم عینی و صاحب مرتبه قلب و سر الله و قلب عالم و قلب قرآن و لیلةالقدر است. او دائما در عرش و بلکه فوق آن است که دائم الصعود و دائم النزول است. او به لحاظ روحش ربوبیت تامه دارد و با صادر اول اتحاد وجودی دارد لذا عرش، کرسی، قلم، و لوح محفوظ از شئون وجودی اویند و او مظهر همه اسماء الله و مظهر اتم اسم شریف الله است که عبدالله است و عبودیت تامه را حائز است و مظهر هو الاول و الاخر و الظاهر و الباطن است بلکه عبدالهو است. فتدبر.
49- ندارد باورش نادان بی نور - چه بیند کور از چشمه هور
آنانکه نه در سیر آفاقی گامی برداشته اند و نه در سیر انفسی کامی، و همیشه به ظاهر انسان کامل که قل انما أنا بشر مثلکم است را می بینند را در مورد مقام مذکور انسان کامل اشمئزاز و استیحاش است که نادان بی نورند که چشم کور دارند و آفتاب وجودی انسان کامل را نمی بینند و لذا می پندارند که خطبه البیان و روایات دیگر صادره از بطنان عرش انسان کامل، ناروا و بی سند و بی اساس اند و حال آنکه اینان با جهل خود و کوری و نادانی خویش در ستیز هستند که باید به معالجه مریضی جهل خودشان بپردازند.
50- قلم از صنع تصویر معانی - به لوح دل دهد نقش جهانی
آن که در بیت سی و نهم گفته آمد که انسان تا به فیض اول صعود می یابد که همه ماسوی الله از شجون و شئون وجودی می شوند؛ چه اینکه او را وحدت حقه حقیقیه ظلیه است و به ظاهر در عالم ماده است ولی در باطن در فوق عرش است که عرش عظیم الهی را حمل می نماید که أنا عرضنا الامانة علی السموات والارض فأبین أن یحملنها و حمله الانسان. و او هم قلم اعلای حق است و هم لوح محفوظ است که چون مظهر عقل کل است قلم است و چون مظهر نفس کل است لوح محفوظ و لذا در این بیت فرمود که آن قلم اعلای حق که عقل کل است در لوح محفظ و قلب انسان کامل همه نظام هستی را که معانی اند یعنی حقایق عینیه اند به تصویر می کشاند و لذا انسان را عالم صغیر نامند و نظام هستی را عالم کبیر و چه بسا انسان را عالم کبیر گویند و عالم را انسان صغیر. باید در صنعت آن صانع چیره دست که ید جبروتی حق است درست دقت کرد که او چگونه نطفه انسانی را دارای قوه و منه ای نمود که می تواند در قوس نزول عصاره و زبده کل عوالم وجودی یعنی ماسوی الله باشد و در قوس صعود نیز با اشتداد جوهری که علم و عمل جوهرند و انسان سازند او را با قلم أعلای خودش آنچنان کتابت نماید که همه ماسوایش را بر لوح جان انسان کامل و بر صفحه قلب او که صفحه آفاقی اسطرلاب است منقوش نماید و او را پرده آویخته و رق منشور کلمات نوریه عوالم گرداند و همه اشیاء را در او تصویر نماید.
قوه خیال انسان کامل که دستگاه عکاسی نفس اوست همه معانی و حقایق موجودات را در صقع ذات او تمثل می دهد که جهان انسان شد و انسان جهانی، و لذا همه ملائکه را به عنوان صور تمثلی در لوح وجود انسان کامل به تصویر می کشاند و لهذا اکل عوالم در او پیاده می شوند و بر اساس اتحاد بلکه عینیت عاقل به معقول همه او می شوند و همه چیزشان از دستشان می رود و انسان کامل می شود که پس همه یکی و یکی همه باقی می ماند که و ما أمرنا الا واحدة و این یکی که همه است یعنی مظهر بسیط الحقیقة کل الاشیاء است عبدالله است و همه رب او را طالبند که ان الی ربک المنتهی.
پس وسعت قلب انسان کامل را نهایت نبود.
51- ز تصویرش اگر آید به تقریر - که را یارای تسوید است و تحریر
یارای یعنی قدرت و توانایی. تسوید نگاشتن و سیاه کردن کاغذ است.
تقریر بیان کردن و تحریر نوشتن.
یعنی اگر آنچه از حقایق دار وجود که در قلب انسان کامل از صنع الهی به تصویر درآمد بخواهد به بیان در آید چه کسی را قدرت نگاشتن و بیان کردن است؟!
52- آسمانهاست در ولایت جان - کار فرمای آسمان جهان
آنچه را که چشم انسان در ظاهر می بیند، هزاران برابر را دل در مقام تمثلات با چشم بصیرت می یابد و لذا در ولایت جان او کهکشانها و آفتاب و ستارگان و آسمانهای بی نهایت است و خودش آسمانها و آفتابهای مجرد می شود زیرا آنچه را که در خارج با چشم ظاهری و دیگر حواس پنجگانه می یابد همه مادی اند و ماده را حیات و شعور نیست ولی آنچه که در حال تمثلات در جان انسان ظهور می یابد به جهت آنکه قائم به نفس اند لذا در همه حالات دارای حیات و شعورند و چون جان انسان مجرداست همه آن صور و حقایق نیز مجرد خواهند بود لذا در جان انسان آفتاب و زمین و آسمانها، مجردند و خود انسان آفتاب مجرد و کهکشانهای مجرد می شود که صور منتشی از او قیام صدوری به فاعل و مبدع خود دارند.
مخفی نماند که همه حقایقی که در جان هر انسانی ظهور می کند به علت ارتباط او با مقام شامخ ولایت است که باید دل مرید با دل مراد یعنی صاحب ولایت مرتبط گردد تا اینکه ملکوت عالم خود را به او بنمایانند. مقام شامخ ولایت است که انسان را عنقای عرش آشیان، و رضوان جایگاه می نماید و او را به مقام فوق تجرد و فیض اول می رساند که ماسوی الله از شجون وجودی او می شوند و لذا به این شأنیت می رسد که سخن از من رآنی فقد رأی الله و سلونی قبل أن تفقدونی دارد و خویش را همه انبیاء و اولیاء و حامل عرش عظیم و قلم و لوح و قرآن ناطق می داند. و قهرا دلهای اینگونه را جمعیت و وحدت است.
تبصره: بیت پایانی این باب نیز همانند ابواب دیگر، واسطه ربط بین باب نهم و باب دهم می باشد و لذا در این بیت و بیت اول باب دهم سخن از تمثل به میان آمده است.

باب دهم : شرح باب دهم دفتر دل

باب دهم دفتر دل حاوی پنجاه و دو بیت شعر عرفانی است که محور آن را تمثلات قلب سلیم تشکیل می دهد که از ناحیه بسم الله الرحمن الرحیم برای صاحبان دل سالم حاصل می گردد.
1- به بسم الله الرحمن الرحیم - تمثلها که در قلب سلیم است
در قرآن کریم در دو سوره سخن از قلب سلیم به میان آمد، یکی در آیه 89 سوره مبارکه شعرا و دیگری در آیه 84 سوره صافات. در اولی آمده است: یوم لا ینفع مال و لا بنون الا من اتی الله بقلب سلیم و در دومی آمده است: و ان من شیعته لابراهیم اذ جاء ربه بقلب سلیم. قلب یعنی قلبی که از شرک و شک سالم باشد و گفته شده است: قلبی که از فساد و معاصی سالم باشد و سلامتی نفس در قلب موجب می شود که همه اعضا و جوارح سالم باشند زیرا فساد از ناحیه اعضا و جوارح از قلب فاسد سرچشمه می گیرد.
در روایتی از امام صادق (علیه السلام) آمده است که قلب سلیم قلبی است که از دوستی دنیا مصونیت دارد. هو القلب الذی سلم من حب الدنیا.
جناب طبرسی در مجمع ضمن معنای فوق در قلب سلیم در ذیل آیه صافات فرماید: قلب سلیم قلب خالص از شرک، و بری از معاصی و غل و غش است و گفته شده که قلب سلیم قلبی است که از همه ماسوی الله سالم باشد که تعلق به غیر حق تعالی نداشته باشد. چه اینکه در حدیث شریفی که جناب طبرسی در ذیل آیه و سقیهم ربهم شرابا طهورا در معنای طهارت آورد، آمده است: ای یطهرهم عن کل شی سوی الله. و لذا قلب سلیم همان قلب تطهیر شده است که از همه تعلقات به غیر حق، قطع کرده است و برای او کمال انقطاع الی الله حاصل شده است و به همین وزان حدیثی در اصول کافی نقل گردید:
و فی الکافی باسنادة عن سفیان بن عیینة قال: سألته عن قول الله عزوجل:
الا من أتی الله بقلب سلیم قال: السلیم الذی یلقی ربه و لیس فیه أحد سواه.
قلب انسان منبع انواع مکاشفات است زیرا که قلب مقام سان یافتن حقایق مندمج در روح است یعنی مقام تفصیل آن اجمال است لذا در فصل هفتم از مقدمات محقق قیصری بر فصوص الحکم بعد از بیان مراتب کشف و انواع آن از معنوی و صوری می فرماید:
و منبع هذه الانواع من المکاشفات هو القلب الانسان بذاته و عقله المنور العملی المستعمل لحواسه الروحانیة فان للقلب عینا و سمعا و غیر ذلک من الحواس کما أشار الیه سبحانه بقوله: فانها لا تعمی الابصار ولکن تعمی القلوب التی فی الصدور و ختم الله علی قلوبهم و علی سمعهم و علی ابصارهم غشاوة.
حواس پنجگانه باطنی محل احساس، یافته ها و تجلیات قلبی است.
جناب شارح محقق در شرح دیباچه فصوص الحکم نیز گوید:
فان الانسان انما یکون صاحب القلب اذا تجلی له الغیب و انکشف له السر و ظهر عنده حقیقة الامر و تحقق بأنوار الالهیة و تقلب فی الاطوار الربوبیة لان المرتبة القلبیة هی الولادة الثانیه المشار الیها بقوله عیسی (علیه السلام): لن یلج ملکوت السموات والارض من لم یولد مرتین.
مرتبه قلبیه مرتبه ولادت ثانیه است که صاحب قلب را مقامی منیع است زیرا که غیب بر او متجلی می شود و سر بر او مکشوف می گردد و حقیقت أمر بر او ظاهر می شود و به انوار الهیه متحقق می گردد و در اطوار ربوبی در تقلب است. و تاکسی بدین مرتبه قلبیه و تولد ثانی نرسد و از رحم عادات زائیده نشود در ملکوت آسمانها و زمین داخل نمی شود.
قلب انسانی دائما بین دو وجهه حقی و نفسی در تحول و تقلب است و چون مساوق با انقلاب است او را قلب گفته اند که همیشه از یلی الحقی مستفیض است و در یلی النفسی آنها را سان می دهد.
جناب قیصری در شرح فص شعیبی که معنون به عنوان فص حکمة فی کلمة شعیبیة است گوید: ان القلب یطلق علی النفس الناطقة اذا کانت مشاهدة للمعانی الکلیة و الجزئیة متی شاءت و انما تسمی بالقلب لتقلبها بین العالم العقلی المحض و عالم النفس المنطبعة و تقلبها فی وجوهها الخمسة التی لها الی العوالم الکلیة الخمسة و له احدیة الجمع بین الاسماء الالهیة و الظهور یحکم کل منها علی سبیل العدالة و هو برزخ بین الظاهر و الباطن و منه یتشعب القوی الروحانیة و الجسمانیة و منه الفیض علی کل منها و هو صورة المرتبة الالهیة.
آن که فرمود: مشاهدة للمعانی الکلیة الخ یعنی در مقام تفصیل که قلب، مقام سان یافتن و تفصیل آن حقایق مندمج در مرتبه روح است. و این قلب بین عالم عقل محض و عالم نفس منطبعه، در انقلاب است چه اینکه با وجوه پنجگانه اش بین عوالم کلیه خمسه که همان حضرات خمس است که در فص پنجم از مقدمات قیصری بیان شده است؛ در انقلاب است و مراد از این تقلب قلب همان تطورات او است که هرگز او را آرامش نیست و دائما با تمثلات الهی در حال شدن و گردیدن است.
قلب مقام سان دادن علوم و معارف الهیه است و چون علم و عمل جوهرند و انسان سازند پس قلب انسانی دائما در حال رسیدن به جواهر مجرده نوریه است که از آن به شدن و گردیدن تعبیر کرده ایم.
لذا قلب اینچنینی را با تمثلات و تجلیات اسمائی و افعالی مناسب است و بر همین اساس محل ظهور مکاشفات و تمثلات است، یعنی اگر قلبی از عادات به درآید و خروج از عادت پیدا کند و در دژ تعلق به حق متعال قرار گیرد و متحقق به انوار الهیه و متقلب به اطوار ربوبی گردد با کلید بسم الله الرحمن الرحیم بر او تمثلها روی می آورد. شرح تمثلات در همین باب و باب نوزدهم خواهد آمد.
2- چو در عالم زمین و آسمانی - مر آدم را عیانی و نهانی است
3- نهان تو مثال آسمان است - عیان تو زمین زیر آن است
4- عیان تو نمودی از نهان است - نهان تو جهان بیکران است
مراد از عیان اسنان بدن اوست و مراد از نهان وی نفس ناطقه و روح اوست. و بدن مرتبه نازله نفس است و نشانه و نمودی از نفس است و نفس دریایی است بی ساحل. چون بدن مرتبه دانی است و نفس مرتبه عالی، لذا این دانی آیتی از برای آن عالی است زیرا که مراتب یک هویت از همدیگر حکایت می کنند و هر مرتبه ای مثال مرتبه دیگر است.
5- عیان تو یکی نقش نهان است - نهان تو نهانی لامکان است
ظاهر مثال باطن است. و آن که فرمود: لا مکان برای آن است که نفس مجرد است و مجردات را زمان و مکان نیست.
6- عیانت کارگاهی چند دارد - که در این نشأه ات پابند دارد
کارگاههای بدن بسیار است مثل این که کارگاه چشم دارد، کارگاه گوش، کارگاه شامه، کارگاه ذائقه و لامسه دارد که با اولی می بیند و با دومی می شنود، و با سومی می بوید، و با چهارمی و پنجمی می چشد و لمس می کند؛ چه اینکه با کارگاه زبان حرف می زند و با قواهای منطبع در بدن از قوای هاضمه، جاذبه غاذیه و منمیه و مولده و مصوره که قوای نباتی و حیوانی بدن اند، هضم می کند و جذب و دفع دارد و غذا می رساند و رشد می کند و تصویر و تولید مثل می نماید. این کارگاهها موجب پابندی نفس در این نشأه اند که اگر بخواهد ببیند باید با این چشم مادی باشد و اگر خواست بشنود باید با گوش باشد و هکذا. لذا در بیت بعدی فرمود:
7- چو در این نشأه رو آورد کاری - یکایک را بکار خود گماری
برای بوئیدن شامه را و برای چشیدن ذائقه را و برای دیدن باصره را و... به کار می گیرد.
8- نهانت را بود هم کارگاهی - تمثل می دهد هر چه که خواهی
کارگاه نهان که کارش تمثل دادن صور و اشکال اینسویی و نیز تجسد دادن معانی و حقایق عقلانی است همان قوه شریف خیال است که مظهر اسم شریف المصور حق تعالی است. همانند اینکه می خوابد و معانی عقلی را قوه خیال برای او صورت می دهد و بیدار می شود و چون خودش آن قدرت را ندارد که از این صور به سوی آن معانی سفر کند لذا به نزد معبر می رود که معبر وی را از صورت به سوی معانی عبور دهد، زیرا که قوه خیال دستگاه عکاسی نفس ناطقه است که معانی را صورت می دهد. لذا در بیت بعدی به نحوه کار این کارگاه نهان، اشاره فرمود:
9- چنان معنی به صورت می کشاند - که صدمانی در آن حیران بماند
مانی بر وزن دانی. به معنی نادر باشد که از ندرت است که بی همتا و بی مثل و یکه و تنها باشد، و نام نقاشی بوده مشهور در زمان اردشیر، و بعضی گویند در زمان بهرام شاه بود، و بعد از عیسی (علیه السلام) ظاهر شد و دعوای پیغمبری کرد و بهرام شاه بن هرمزشاه او را به قتل آورد.
(فرهنگ برهان قاطع.)
در کارگاه قلب همه حقایق ملکوتی، سان پیدا می کنند، و کارگاه عقل معانی کلی مرسل را به ادراک در می آورد که مراد از کلی بودن این معانی وسعت وجودی آن است و مراد از مرسل یعنی از قید ماده و عوارض اینسویی آن رها شده است. و نیز قوه عاقله در انسان، ذوات نوریه مجرده یعنی مفارقات نوری عقلی را ادارک می کند. و در کارگاه قوه خیال، آن معانی کلی مرسل به صورت عبارات شیرین و شیوا صورتگری می گردد چه اینکه این قوه آن ذوات نوریه را به صورت شیوای صورت انسانی به تجسم می کشاند و تحویل حس مشترک می دهد که آن را دوخت و دوز می کند و به بهترین عبارات و بصورت بهترین شکل انسانی در مقابل خود شخص حرف می زند و ظاهر می شود که گویا از بیرون باشد.
آنچنان دستگاه عکاسی نفس یعنی کارگاه قوه خیال در صورتگری آن معانی مرسل و ذوات نوریه، چیره دستی بکار می برد که همه معبرین زبردست در کار او در حیرت بسر می برند و همه نقاشان ماهر جهان را به حیران درآورده است.
تا حال آنچه از دستگاههای تصویری که اختراع گردید همه آنها صور و اشکال را صورتگری می کنند نه معانی را، اما قوه خیال در قوس صعود آنچه که از راه حواس پنجگانه به صورت اشکال می گیرد را برای قوه عقل به صورت اشکال تصویر می نماید ولی در قوس نزول آنچه از عقل می گیرد از معانی را به تصویر می کشاند و این تصویر معانی و تمثل ذوات نوریه مجرده عقلی، کاری است حیرت آور که صدها مانی چیره دست در مقابل او خضوع می کنند. (حیرت اندر حیرت) در این رابطه حضرت مولی روحی فداه فرمود: آقا جان من در کار نفس اسیر این یک کار (تصویر معانی) قوه خیال که شأنی از شئون نفس است هستم و این کلمه مرا می گیرد و لذا خیلی در نوشته هایم آورده ام بخصوص در رساله انسان در عرف عرفان خیلی این یک نکته یعنی صورت دادن معانی را دنبال کردم.
نکته: همه تمثّلات زیر سر صورتگری کارگاه قوه خیال است. چون در بیت اول این باب سخن از تمثلات در قلب سلیم پیش آمد لذا سخن از کارگاههای نفس از جمله کارگاه قوه خیال به میان آمد تا زمینه آماده شود برای ابیات بعدی که در مورد صعود برزخی و تمثلات و ادراکات آن است.
10- صعود برزخی چون گشت حاصل - بیابی بس تمثلهای کامل