تفسیر نمونه، جلد14

نویسنده : آیت الله مکارم شیرازی با همکاری جمعی از فضلاء و دانشمندان

سوره حج

مقدمه

این سوره در مدینه نازل شده و 78 آیه است

بسم الله الرحمن الرحیم

محتوای سوره حج

این سوره که به خاطر بخشی از آیاتش که پیرامون حج سخن می گوید به نام ((سوره حج )) نامیده شده است از سوره هائی است که در میان مفسران و نویسندگان تاریخ قرآن در ((مکی )) یا ((مدنی )) بودنش گفتگو است، جمعی آن را - جز چند آیه - ((مکی )) می دانند، در حالی که جمع دیگری معتقدند همه آن - جز چند آیه - در مدینه نازل شده است، بعضی نیز آن را ترکیبی از آیات ((مکی )) و ((مدنی )) می دانند.

ما با توجه به برداشتی که از سوره های مکی و مدنی و به تعبیر دیگر جو مدینه و مکه و نیازمندیهای مسلمانان و چگونگی تعلیمات پیامبر (صلی اللّه علیه و آله و سلّم ) نسبت به آنها در این دو منطقه داریم آیات این سوره از جهاتی شبیه سوره های مدنی است، چرا که دستور حج آنهم با ذکر قسمتی از جزئیات آن، و همچنین دستور جهاد، تناسب با وضع مسلمانان در مدینه دارد، هر چند تاءکید آیات این سوره روی مساءله مبدء و معاد بی تناسب به سوره های مکی نیست .

نویسنده تاریخ القرآن بر اساس تاریخ ((فهرست ابن ندیم )) و ((نظم الدرر)) می گوید: سوره حج مگر چند آیه در مدینه نازل شده، آن چند آیه نیز در میان مکه و مدینه نازل گردیده است، وی اضافه می کند این سوره صد و ششمین سوره ای است که بر پیامبر (صلی اللّه علیه و آله و سلّم ) نازل شده و بر حسب ترتیب، بعد از سوره نور و قبل از سوره ((منافقین )) است .
@@تفسیر نمونه جلد 14 صفحه 4@@@
به هر حال در مجموع، ((مدنی )) بودن سوره قویتر به نظر می رسد.

از نظر محتوا مطالب این سوره را به چند بخش می توان تقسیم کرد:

1 - آیات فراوانی که در زمینه ((معاد)) و دلائل منطقی آن، و انذار مردم غافل از صحنه های قیامت، و مانند آن است که از آغاز این سوره شروع می شود و بخش ‍ مهمی از آن را در بر می گیرد.

2 - بخش قابل ملاحظه ای نیز از مبارزه با شرک و مشرکان، سخن می گوید و با توجه دادن به آیات پروردگار در عالم هستی انسانها را متوجه عظمت آفریدگار می سازد.

3 - بخشی از این سوره نیز مردم را به بررسی سرنوشت عبرت انگیز گذشتگان و عذابهای دردناک الهی که بر آنها نازل شد دعوت کرده، از جمله سرنوشت قوم نوح و عاد و ثمود، و قوم ابراهیم و لوط، و قوم شعیب و موسی را یادآور می شود.

4 - بخش دیگری از آن پیرامون مساءله حج و سابقه تاریخی آن از زمان ابراهیم (علیه السلام ) و سپس مساءله قربانی و طواف و مانند آن است .

5 - بخشی از آن هم پیرامون مبارزه در برابر ظالمان و پیکار با دشمنان مهاجم، است .

6 - و سرانجام قسمتی از آن پند و اندرزهائی است در زمینه های مختلف زندگی و تشویق به نماز و زکات و امر به معروف و نهی از منکر و توکل و توجه به خداوند.