فهرست کتاب


روزها و رویدادها (جلد دوم)

علی بری دیزجی , علی اصغر کریمی شرفشاده , مجید صفائی , محمد نبی ابراهیمی , وحید صفائی

بانکداری در دوران قاجاریه:

در اواسط قرن نوزدهم میلادی استعمار پیر انگلیس در پی رسیدن به اهداف شوم خود مبنی بر احاطه بر اقتصاد کشورهای زیر سلطه و گشودن درهای تجاری بر تولیدات خود در صدد گرفتن امتیاز تأسیس واحدهای بانکی و حق انحصاری نشر اسکناس در ایران بر آمد. با چنین هدفی برای اولین بار در سال 1266 شمسی بانکهای خارجی در ایران تأسیس شدند. بانکهایی که در دوران حکومت قاجاریه تا قبل از کودتای سوم اسفند 1299 و استقرار سلطنت پهلوی تأسیس شدند عبارتند از:
1 - بانک جدید شرق: این بانک که مرکز آن در لندن بود از سال 1266فعالیت خود در ایران آغاز کرد.
2 - بانک شاهی: در سال 1267 شمسی ناصرالدین شاه قاجار در قبال دریافت مبلغ ناچیزی امتیاز فعالیتهای صنعتی، تجاری و بانکی را با حق معافیت از مالیات صدور اسکناس و بروات به بارون جولیوس دورویتر مؤسس خبرگزاری رویتر داد. این بانک با داشتن امتیازات فراوان به غارت اموال مردم پرداخت و با وجود این که مدت امتیاز 60 ساله آن در سال 1327 منقضی شد اما تحت عنوان بانک انگلیس تا سال 1331 به فعالیت خود ادامه داد.
3 - بانک استقراضی ایران: امتیاز این بانک توسط ناصرالدین شاه و به سال 1270 شمسی به یکی از اتباع دولت روسیه (بنام ژاک پولیا) واگذار شد و پس از چندی با دخالت دولت روسیه در امور بانکی موجب انتقال کلیه سهام این بانک به بانک دولتی پطرزبورگ گردید و رسماً تحت اداره دولت روسیه تزاری در آمد.

چهره بانکها پس از کودتای 1299

پس از استقرار مشروطیت و آگاهی نسبی مردم نسبت به مسائل سیاسی روز دولت انگلیس با شناخت این احساسات بلافاصله پس از کودتای 1299 و آغاز مأموریت رضاخان به منظور انحراف افکار عمومی و ملی جلوه دادن وی تشکیل بانک ایرانی و واگذاری نشر اسکناس را توصیه کرد. بانکداری در ایران از این تاریخ به بعد به چهار دوره قابل تقسیم است:
الف: از سال 1299 تا شهریور 1320:
سر سلسله بانکهای بظاهر ایرانی که با سرمایه ایرانی تشکیل شد، بانک پهلوی قشون بود که با موجودی صندوق بازنشستگی ارتش در سال 1304 هجری تأسیس شد. این بانک بعدها به بانک سپه تغییر نام یافت.
بانکهای دیگر این دوره عبارتند از:
1 - بانک ملی که در سال 1307 تأسیس شد. قابل ذکر است که این بانک در سال 1310 در اثر فعالیت نمایندگان دوره اول مجلس شورای ملی دارای حق انحصاری انتشار اسکناس گردید که تا آن سال در اختیار بانک شاهی بود.
2 - تأسیس بانک کشاورزی در سال 1312
3 - تأسیس بانک رهنی ایران در سال 1317
ب: از شهریور 1320 تا کودتای 1332
در این دوره که باصطلاح شروع برنامه های هفت ساله اول (1328) در آن قرار داشت زمینه ورود بخش خصوصی به صحنه بانکداری فراهم شد. این دوره را می توان دوران حاکمیت صرافان و رباخواران بر بانکداری ایران نامید.
بانکهای این دوره عبارتند از:
1 - بانک بازرگانی ایران (1328)، 2 - بانک بیمه بازرگانان (1331)، 3 - بانک پارس (1331)، 4 - بانک صادرات و معادن (1331)، 5 - بانک تهران (1331)، 6 - بانک عمران (1331)
ج: از سال 1332 تا 1342
در پی کودتای ننگین 28 مرداد 1332 به کارگردانی آمریکا و انعقاد قراردادهای فروش نفت به استعمارگران بتدریج درآمدهای نفتی به اقتصاد کشور وارد گردید. هجوم رباخواران بین المللی یکی از مشخصه های اصلی این دوره بانکداری ایران است. استعمارگران در شاخه پولی به منظور چپاول ثروتهای ملی، مقدمات تأسیس بانکهای مختلط با سرمایه های خارجی و سرمایه داران بخش خصوصی ایرانی را فراهم کردند که این امر نشاندهنده وابسته تر شدن هر چه بیشتر صنایع، اتکاء صد در صد به نفت و بالاخره آسوده خاطر بودن سرمایه داران جهانی از اوضاع سیاسی کشور بود.
بانکهای تأسیس شده در این دوره عبارتند از:
1 - بانک اعتبارات صنعتی (1335)،
2 - بانک اعتبارات ایران (1327)،
3 - بانک اصناف ایرانشهر (1337)،
4 - بانک بانک ایران و انگلیس (1337)،
5 - بانک بیمه ایران (1337)،
6 - بانک تجارت خارجی ایران (1337)،
7 - بانک تجارتی ایران و هلند (1337)،
8 - بانک کار (1337)،
9- بانک اعتبارات تعاونی و توزیع (1338)،
10 - بانک ایران و خاورمیانه (1338)،
11 - بانک ایرانیان (1338)،
12 - بانک بین المللی ایران و ژاپن (1338)،
13 - بانک توسعه صنعتی و معدنی ایران (1338)،
14 - بانک رفاه کارگران (1340)

تأسیس بانک مرکزی:

تأسیس بانک مرکزی نیز در این دوره و در سال 1339 صورت گرفت. اصولا بانک مرکزی سالها قبل از آغاز بانکداری در ایران در اثر گسترش و رقابت بیش از حد بانکها در کشورهای اروپایی و آمریکایی ایجاد گردید، که عمده ترین هدف آن جلوگیری از ورشکستگی بانکها و کنترل عملیات بانکی بود.
در ایران نیز با توجه به اعمال سیاستهای درهای باز و با رشد بی رویه بانکها و با توجه به رقابتی که بین آنها به وجود آمد و از سوی دیگر بروز بحران اقتصادی سال 1338 تأسیس بانک مرکزی ضروری به نظر می رسید. این بانک موظف شد که بدون رقابت با سایر بانکها ضمن اشراف بر سیستم بانکی وظایفی از قبیل: انجام خدمات بانکی برای دولت، انتشار اسکناس و کنترل اعتبارات و حجم پول را به عهده گیرد؛ به همین جهت وظایف بانک مرکزی از بانک ملی جدا شد و این بانک در سال 1339 رسما شروع به کار کرد.
د: وضعیت بانکداری از سال 1342 تا پیروزی انقلاب اسلامی:
در این دوره دوازده بانک جدید تأسیس شد.
1 - بانک توسعه کشاورزی ایران (1347)،
2 - بانک داریوش (1352)،
3 - بانک شهریار (1352)،
4 - بانک صنایع ایران (1352)،
5 - بانک توسعه و سرمایه گذاری ایران (1352)
6 - بانک ساختمان (1352)،
7 - بانک ایران و عرب (1354)،
8 - بانک بین المللی ایران (1354)،
9- بانک گسترش آذربایجان (1354)،
10 - بانک گسترش خزر (1354)،
11 - بانک گسترش خوزستان (1354)،
12 - بانک فرهنگیان (1356).
از سال 1352 به بعد که در فروش و قیمت نفت جهش تازه ای ایجاد گردید و با توجه به رشد صنایع مونثاژ و رونق تجارت رها شده و بی بند و بار بخش خصوصی و سرمایه داران را بیش از گذشته به سمت ایجاد بانکهای متعدد کشاند.