فهرست کتاب


روزها و رویدادها (جلد دوم)

علی بری دیزجی , علی اصغر کریمی شرفشاده , مجید صفائی , محمد نبی ابراهیمی , وحید صفائی

اولین اثرات عملیات ربوی بانکها در قرن نوزدهم:

سنگ بنای اولین بانکهایی که بر پایه ربا در دوران سوداگری (صاحبان عقاید مبتنی بر کسب هر چه بیشتر فلزات گرانبها) گذارده شده بود در اوایل قرن نوزدهم میلادی یعنی در اوج اقتدار پیروان مکتب کلاسیک (عقاید مبتنی بر فرد) بیش از پیش نقش ویرانگر خود را نمایان ساخت.
آدام اسمیت بنیانگذار مکتب کلاسیک تحت این عنوان که محرک فعالیت اقتصادی هر فرد منفعت شخصی اوست، معتقد به آزادی کامل و بی چون و چرای فردی در تکوین و افزایش سرمایه ها بود. این نظریه که در اواخر قرن هیجدهم عنوان شده بود خیلی زود با پدید آمدن بحرانهای شدید اقتصادی در اوایل قرن نوزدهم میلادی رنگ و لعاب بظاهر فریبنده خود را از دست داد. بدین شکل که نفع شخصی سرمایه داران نه تنها کل جامعه را متنعم نکرد، بلکه این امر به رقابتهای بی رحمانه ای بین کارفرمایان تبدیل شد، که در این میان کارگران و افراد کم سرمایه بیش از هر زمان دیگر در زیر چرخهای ظالمانه صاحبان سرمایه خرد شدند. از سوی دیگر بانکها و مؤسسات اعتباری و به طور کلی مناسبات ربوی آنها نقش عمده ای از این روند استثماری را ایفا می کرد، تا حد امکان سعی در سود دهی به صاحبان سرمایه را داشته باشند. سرانجام با بالا گرفتن عملیات ربوی و شتاب صاحبان سرمایه در ازدیاد و توسعه ثروت، کارگران و افراد کم سرمایه را ناچار به قیامهای خونین کرد.

تاریخچه بانکداری در ایران:

سنگ بنای بانکداری در ایران نیز توسط صرافان و بر مبنای عملیات ربوی گذاشته شد. این صرافان که عموما یهودی بودند علی رغم تحریم مسلم و صریح ربا در دین مبین اسلام با سوء استفاده از توسعه تجارت در زمان صفویه عملیات صرافی خود را رونق بخشیدند.

بانکداری در دوران قاجاریه:

در اواسط قرن نوزدهم میلادی استعمار پیر انگلیس در پی رسیدن به اهداف شوم خود مبنی بر احاطه بر اقتصاد کشورهای زیر سلطه و گشودن درهای تجاری بر تولیدات خود در صدد گرفتن امتیاز تأسیس واحدهای بانکی و حق انحصاری نشر اسکناس در ایران بر آمد. با چنین هدفی برای اولین بار در سال 1266 شمسی بانکهای خارجی در ایران تأسیس شدند. بانکهایی که در دوران حکومت قاجاریه تا قبل از کودتای سوم اسفند 1299 و استقرار سلطنت پهلوی تأسیس شدند عبارتند از:
1 - بانک جدید شرق: این بانک که مرکز آن در لندن بود از سال 1266فعالیت خود در ایران آغاز کرد.
2 - بانک شاهی: در سال 1267 شمسی ناصرالدین شاه قاجار در قبال دریافت مبلغ ناچیزی امتیاز فعالیتهای صنعتی، تجاری و بانکی را با حق معافیت از مالیات صدور اسکناس و بروات به بارون جولیوس دورویتر مؤسس خبرگزاری رویتر داد. این بانک با داشتن امتیازات فراوان به غارت اموال مردم پرداخت و با وجود این که مدت امتیاز 60 ساله آن در سال 1327 منقضی شد اما تحت عنوان بانک انگلیس تا سال 1331 به فعالیت خود ادامه داد.
3 - بانک استقراضی ایران: امتیاز این بانک توسط ناصرالدین شاه و به سال 1270 شمسی به یکی از اتباع دولت روسیه (بنام ژاک پولیا) واگذار شد و پس از چندی با دخالت دولت روسیه در امور بانکی موجب انتقال کلیه سهام این بانک به بانک دولتی پطرزبورگ گردید و رسماً تحت اداره دولت روسیه تزاری در آمد.