فهرست کتاب


روزها و رویدادها (جلد دوم)

علی بری دیزجی , علی اصغر کریمی شرفشاده , مجید صفائی , محمد نبی ابراهیمی , وحید صفائی

اشغال ایران توسط قوای متفقین و اخراج رضا شاه

3 شهریور 1320 / 25 اوت 1941

جنگ جهانی دوم، در اول سپتامبر 1939 (دهم شهریور 1318) با حمله آلمان به لهستان آغاز شد. هیتلر، با اطمینان از پیمانی که در تاریخ 23 اوت 1939 (اول شهریور 1318) بین آلمان و اتحاد جماهیر شوروی منعقد شده و عملا بی طرفی شوروی را موجب شده بود به لهستان حلمه کرد و در اندک مدتی آن سرزمین را متصرف، و ضمیمه خاک آلمان کرد؛ شوروی نیز از این فرصت بهره جست و ضمن ضمیمه کردن ایالتهای لهستان که در همسایگی اش قرار داشتند، کشورهای منطقه بالتیک را نیز به شناسایی تقسیم لهستان و عقد قرار دادهای دوستی با آلمان و پیمان عدم تجاوز با شوروی واداشت. انگلیس و فرانسه زیر بار این تحولات نرفتند و در سوم سپتامبر (دوازدهم شهریور) رسما علیه آلمان وارد جنگ شدند. از آن پس کشورهای دیگر بتدریج به سود کشورهای محور و یا متفقین وارد جنگ خانمانسوزی شدند که نزدیک شش سال تداوم یافت و طی آن صرف نظر از هزینه ها و ویرانیها و تنگناها و پاره ای دشواریهای دیگر، نزدیک به 39 میلیون انسان جان باختند. هیتلر پس از تصرف لهستان متوجه کشورهای حوزه بالتیک شد و در اندک مدتی دانمارک و نروژ را تصرف کرد و سپس ارتش او راهی بلژیک، لوکزامبورگ و هلند گردید و خیلی زود به پیروزیهای سریع در شمال غربی اروپا دست یافت و فرانسه را به اشغال خود در آورد و در هشتم اوت 1940 نیروی هوایی آلمان شروع به بمباران لندن و سایر شهرهای صنعتی انگلستان کرد. لیکن این حملات هوایی نتوانست انگلستان را به زانو در آورد، اما در جبهه شرق اروپا، دست اندازی هیتلر بر سرزمینهای اطراف رود دانوب سرانجام استالین را از خواب غفلت بیدار کرد و وضعیت عدم تجاوز میان دو کشور، جای خود را به کشمکش و جنگی داد که در ابتدای آن نیروهای هیتلر با حمله های برق آسا شکستهای سخت برقوای اتحاد جماهیر شوروی وارد آوردند و تا نزدیکی مسکو پیش رفتند.

اعلام بیطرفی ایران:

ورود اتحاد جماهیر شوروی، همسایه شمالی ایران، به جنگ علیه آلمان و قرار گرفتن آن در کنار فرانسه و انگلیس دگرگونیهای نظامی، سیاسی، اقتصادی و اجتماعی بسیار در همه جهان و مخصوصا در ایران به دنبال داشت. رژیم پهلوی که ساخته و پرداخته استعمار انگلیس بود و سنواتی پیش برای این که وانمود کند که دولت انگلستان در کودتای سوم اسفند 1299 نقشی نداشته است، ابتدا به لغو قرار داد 1919 وثوق الدوله اقدام کرد، دولت انگلیس نیز این امر را پذیرفت. از همان زمان، ایران در جهت تأمین منافع بیگانگان به سرعت به سمت بلوک غرب پیش می رفت و به همین منظور تعداد فراوانی از متخصصان غربی مخصوصا آلمانی را - البته با تأیید انگلیس - در امر تأسیس و ایجاد کارخانه ها، راه آهن و امور اداری به استخدام در آورد.
دولت ایران، از همان لحظه که جنگ در اروپا در گرفت، آشکارا و رسما اعلام بی طرفی کرد، اما بی طرف ماندن عملا غیر ممکن بود. شوروی که در جبهه جنگ شکست خورده بود، در جبهه تبلیغات بسیار نیرومند ظاهر شد و با برخورداری از بیش از دو هزار کیلومتر مرز مشترک با ایران و نیز سابقه ارتباطات بازرگانی، قومی و مشترکات زبانی، همواره در کار تحریک و توطئه بود. ترکیه نیز که هنوز خاطره شکست در جنگ جهانی اول و تجزیه امپراتوری عثمانی را از یاد نبرده بود اعلام بی طرفی کرد. عراق که از جنگ جهانی اول تحت قیمومت انگلیس قرار گرفته بود به پایگاه عملیاتی و تحرکات و تحریکات انگلیس در خاورمیانه تبدیل شده و خلیج فارس و سرزمینهای جنوبی آن نیز به طور دربست در حیطه فعالیت و نفوذ انگلیس قرار گرفت. هند که هنوز یکپارچگی خود را حفظ کرده بود، همچون معدن عظیمی از ذخایر انسانی و مالی یکسره در چنگ انگلیس قرار گرفته بود و در افغانستان نیز حکومت دست نشانده انگلیس بر سر کار بود. بنابراین کشور ایران گرفتار و محصور کشورهای همسایه بود و کمترین مفری نداشت.