فهرست کتاب


روزها و رویدادها (جلد دوم)

علی بری دیزجی , علی اصغر کریمی شرفشاده , مجید صفائی , محمد نبی ابراهیمی , وحید صفائی

آغاز جنگ جهانی اول

10 مرداد 1293 / اول اوت 1914

در 28 ژوئیه 1914 اعلان جنگ اتریش و هنگری به صربستان باعث بروز یک جنگ عمومی شد که در 11 نوامبر 1918 به موجب متارکه نامه منعقده بین آلمان و متفقین، خاتمه یافت. این جنگ را جنگ بزرگ نامیده اند و منشاء آن رقابت میان دولت های بزرگ بر سر مستعمره ها و مسائل نظامی و ملی در قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم بود.
بهانه شروع جنگ جهانی اول قتل (فرانسوا فردیناند) ولیعهد اتریش در 28 ژوئن 1914 در (سارایوو) ایالت بوسنی به دست گاوریلو پرنزیپ اهل صربستان بود. مردم ایالت بوسنی مایل بودند که به صربستان ملحق شوند، اما دولت اتریش از این کار جلوگیری می کرد. مقامات اتریش دولت صربستان را مسئول این قتل دانستند. و آن را بهانه اعلام یک اولتیماتوم (در 23 ژوئیه) و بعد اعلان جنگ به آن کشور در 28 ژوئیه قرار دادند. اعلان تجهیز عمومی دولت روس (31 ژوئیه) بهانه مداخله آلمان شد که به دولتین روس (اول اوت) و فرانسه (3 اوت) اعلان جنگ بدهد. سرانجام نیز نقض بیطرفی بلژیک از طرف قوای آلمان، دولت انگلیس را مصمم به اعلان جنگ به آلمان کرد.
در جریان جنگ (امپراتوری های مرکزی) (آلمان، اتریش و هنگری) مورد کمک ترکیه و بلغارستان واقع شدند. متفقین (بلژیک، انگلیس، فرانسه، مونته نگرو، روسیه و صربستان) نیز مورد کمک ژاپن، ایتالیا، پرتغال، رومانی، ممالک متحده آمریکا، یونان و برزیل قرار گرفتند. و به عبارت دیگر اعضای اتفاق مثلث (انگلیس، فرانسه و روسیه) و اتحاد مثلث (آلمان، اتریش و ایتالیا) به یکدیگر اعلان جنگ کردند.
ایتالیا از اتحاد مثلث خارج شد و تا سال 1915 بی طرف ماند و در این تاریخ به متفقین پیوست. علت آن بود که می خواست سرزمین های ایتالیایی زبان را که در تصرف اتریش بود به انضمام چند مستعمره در آفریقا به دست آورد. ترکیه عثمانی به طرفداری از آلمان ها برخاست تا مانع از تسلط روسیه بر تنگه های دریای سیاه شود. آمریکا در سال 1917 با قدرت نظامی، ثروت و تجهیزات فراوان هنگامی به یاری متفقین آمد و این در حالی بود که نیروهای مرکزی پس از سه سال جنگ تقریبا نابود شده بودند.
مهمترین صحنه جنگ قاره اروپا در فرانسه بود، آلمانیها از خاک بلژیک عبور و به فرانسه حمله بردند. نقشه جنگی ارتش آلمان بر آن بود که (برق آسا) به فرانسه هجوم ببرد و پاریس را اشغال کند و آن گاه برای نابود ساختن روسیه بدان کشور حمله ور شود. آلمان سه مرتبه تلاش کرد تا فرانسه را تصرف نماید: یکی در (مارن)** Marne *** (6 - 14 سپتامبر 1914) و دیگری در (وردن)** Verdun *** (فوریه 1916)، و مجددا در مارن در ژوئیه 1918.
در جبهه شرق، روسها از آلمانیها به سختی شکست خوردند و هنگامی که در سال 1917 بلشویکها بر روسیه مسلط شدند، با آلمان در شهر (برست لیتوفسک) عهدنامه ای بستند و از جنگ کناره گرفتند.
متفقین تمام مستعمرات آلمان را در آفریقا و خاور دور به تصرف در آوردند و مستملکات عثمانی در خاورمیانه یعنی سوریه و عربستان را متصرف شدند. شکست نهایی آلمانیها در نتیجه حملات متفقین در سال 1918 و به رهبری (مارشال فوش)** Foch *** فرانسوی صورت گرفت و آلمان ناچار ترک مخاصمه را خواهان شد و هنگامی که این کشور در 11 نوامبر 1918 شرایط متفقین را پذیرفت جنگ جهانی اول به پایان رسید.
عهدنامه ورسای** Versailles ***، در 28 ژوئن 1919 بر آلمان مغلوب تحمیل، و به پیروزی دولتهای متفق مهر تائید زد. این عهدنامه با عهدنامه های (سن ژرمن)** Saint - Germain *** با اتریش (1919)، (نویی)** Neuilly *** با بلغارستان، (تریانون** Trianon ***) با هنگری تکمیل شد. این جنگ خسارات بسیار زیاد جانی و مالی بر جای نهاد و مدت 1565 روز طول کشید. در طول این مدت در حدود 65 میلیون نفر بسیج شده بودند. از این عده در حدود 9 میلیون نفر کشته شدند. در حدود 22 میلیون نفر (به نسبت یک سوم) معلول و از کار افتاده و 7 میلیون نفر برای همیشه معلول و ناقص شدند. و حدود 5 میلیون نفر نیز مفقود بر جای گذاشت.
از دیگر آثار جنگ اول جهانی تغییرات ارضی سیاسی، اجتماعی و اقتصادی بود که اهم آنها عبارتند از:
انقلاب روسیه (1917)، انحلال امپراتوری روس (1918 - 1917)، انقلاب آلمان (1918) و انحلال امپراتوری اتریش و هنگری (اکتبر - نوامبر 1918) و سقوط امپراتوری ترکیه، امضای اساسنامه جامعه ملل.
از این دوره انحطاط، دو طرز تفکر جدید پدید آمد، نخست این که (پرزیدنت ویلسن) رئیس جمهوری وقت امریکا اعلام داشت: (اکنون وظیفه مقدس ما آن خواهد بود که در راه برقرار ساختن یک دموکراسی واقعی در تمام جهان، خود سرمشق دیگران قرار گیریم و با پندها و اندرزهای دوستانه و معقول و با مساعدتهای مادی، آنها را یاری کنیم و در همین زمان صدای نیکلالنین بزرگترین مرد انقلابی بلشویک، از روسیه برخاست و وقوع یک انقلاب جهانی را اعلام کرد و با اصرار، پیروان خود را به آن داشت که تمام جهان را به صورت یک جامعه زیر سلطه کارگران متشکل سازند. هدف ویلسون جهانی نوبنیاد بود، بر مبنای دموکراسی، اما عقیده لنین آن بود که (یا همه چیز یا هیچ چیز). البته میان این دو نظریه راه سازشی وجود نداشت.

شهادت آیت الله شیخ فضل الله نوری رهبر نهضت مشروطه مشروعه