فهرست کتاب


روزها و رویدادها (جلد دوم)

علی بری دیزجی , علی اصغر کریمی شرفشاده , مجید صفائی , محمد نبی ابراهیمی , وحید صفائی

برقراری آتش بس:

پس از پذیرش رسمی قطعنامه 598 از طرف ایران و انجام مذاکرات با دبیرکل سازمان ملل متحد، آتش بس میان طرفین از تاریخ 29 مرداد 1367 (20 اوت 1988) برقرار شد. شورای امنیت سازمان ملل متحد در تاریخ 18 مرداد 1367 قطعنامه 619 را تصویب کرد که به موجب آن گروه ناظران نظامی ایران و عراق و سازمان ملل متحد (یونیماک) تشکیل و عازم مرزهای ایران و عراق شد. نیروهای یونیماک حدود 400 نفر بودند که از 25 ملیت مختلف تشکیل شده بود و در دو کشور مستقر شدند. وظایف نیروهای یونیماک عبارت بود از:
1 - تأیید، تحکیم و نظارت بر آتش بس
2 - نظارت بر عقب نشینی نیروها به مرزهای شناخته شده بین المللی
3 - کمک به طرفین برای حل مسائل محلی که احتمالاً در مورد تعیین دقیق خطوط مرزی و عقب نشینی به مرزهای بین المللی و یا تیراندازی اتفاقی پدید آید.
4 - کمک به طرفین برای ایجاد یک منطقه حائل در طول مرزهای دو کشور

آغاز مذاکرات صلح:

نخستین دور مذاکرات صلح بین ایران و عراق با نظارت سازمان ملل متحد، در سوم شهریور 1367 به طور رسمی در ژنو آغاز شد. در این مذاکرات دولت عراق دو پیش شرط را مطرح کرد:
1 - لایروبی اروند رود
2 - آزادی کشتیرانی در خلیج فارس
در مقابل ایران اعلام نمود که نه پیش شرطی را مطرح خواهد کرد و نه پیش شرطی را از طرف مقابل خواهد پذیرفت. عراق با در اختیار داشتن بخشی از خاک ایران، تصور می کرد که می تواند برای گرفتن امتیاز، ایران را تحت فشار قرار دهد. از طرف دیگر، طرح آزادی کشتیرانی در خلیج فارس مطابق با درخواست دولتهای غربی بود و به همین جهت از عراق حمایت می کردند.
به علت پافشاری عراق در مورد درخواستهایش و عدم پذیرش آن از طرف ایران پیشرفتی در مذاکرات صورت نگرفت. از این رو برای شکست بن بست مذاکرات، دبیرکل سازمان ملل متحد در 9 مهر 1367 طرحی مشتمل بر 4 ماده به دولتین ایران و عراق پیشنهاد کرد که رئوس آن عبارتند از:
1 - آزادی کشتیرانی در خلیج فارس
2 - دادن اولویت به حل و فصل مسأله شطالعرب (اروند رود)
3 - توافق در مورد مراحل مبادله اسرای جنگی
4 - عقب نشینی نیروهای دو کشور به مرزهای بین المللی
دبیرکل سازمان ملل در این طرح خواستهای عراق را مورد توجه قرار داده بود، اما این طرح نیز با شکست مواجه شد. به دنبال آن، دبیرکل، (یان الیاسون) نماینده ویژه خود را مأمور پیگیری اجرای قطعنامه 598 نمود. وی در سالهای 1367 و 1368 دوبار به تهران و بغداد سفر کرد، اما نتوانست موافقت دولتین ایران و عراق را برای آغاز مذاکرات صلح و اجرای قطعنامه 598 به دست آورد.
ایران در سال 1368 برای شکستن بن بست مذاکرات، پیشنهاد عقب نشینی همزمان نیروها و مبادله اسرا را مطرح کرد، اما دولت عراق بار دیگر پیشنهاد عقب نشینی نیروها را به مرزهای شناخته شده بین المللی موکول به حل مسأله اروند رود کرد. دولت عراق در این زمینه اعلام داشت:
تا زمانی که ایران حق حاکمیت عراق بر اروند رود را نپذیرد، عقب نشینی نیروها انجام نخواهد شد** کیهان، 30 مرداد 1369***.
دولت عراق در اتخاذ این مواضع غیر اصولی از حمایت کشورهای عربی نیز برخوردار بود. به عنوان مثال در قطعنامه کنفرانس سران عرب در مراکش در اواخر خرداد 1368 آمده است: کنفرانس همبستگی کامل خود را با عراق حفظ وحدت و یکپارچگی خاک خود و حاکمیت عراق بر شطالعرب (اروند رود) را مورد تأیید قرار می دهد** اصغر جعفری ولدانی، روابط عراق با کویت، تهران، دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی، 1369 ص 26.***. این مسأله در اجلاس کمیته دائمی همکاریهای عربی - آفریقایی در کویت نیز تکرار شد.
حمایتهای یک طرفه رهبران کشورهای عربی از عراق موجب پافشاری این کشور در مواضع غیر اصولی خود و در نتیجه ادامه بن بست مذاکرات صلح بین ایران و عراق شد. علاوه بر آن برخی از دولتهای غربی نیز منافع خود را در ادامه بن بست مذاکرات صلح می دیدند. دولتهای مذکور بویژه آمریکا خواستار ادامه حالت (نه جنگ نه صلح) تا زمانی که تغییری در سیاست خارجی ایران نسبت به غرب مشاهده نشود، بودند.
در این میان دولت اتحاد جماهیر شوروی سابق، از اجرای قطعنامه 598 حمایت می کرد و خواستار خروج نیروهای عراقی از اراضی اشغالی ایران بود. گنادی گراسیموف سخنگوی وزارت خارجه شوروی در خرداد ماه سال 1368 اظهار داشت: اتحاد جماهیر شوروی از قطعنامه 598 سازمان ملل متحد حمایت می کند و تأکید دارد که نیروهای ارتش عراق باید ضمن خروج از سرزمینهای ایران در نوار مرزی تعیین شده در قرارداد 1975 الجزایر استقرار یابند** کیهان، 30 مرداد 1369***.

پذیرش مجدد عهدنامه 1975 الجزایر:

12 روز بعد از اشغال کویت، یعنی در 24 مرداد 1369 (14 اوت 1990) رادیو بغداد برنامه های عادی خود را قطع و نامه رئیس جمهوری عراق مبتنی بر پذیرفتن عهدنامه 1975 توسط دولت عراق را قرائت کرد. در این نامه خطاب به رئیس جمهور ایران آمده است:
(با این تصمیم ما، دیگر همه چیز روشن شده و به این ترتیب همه آنچه را که می خواستید و بر آن تکیه می کردید، تحقق می یابد و دیگر اقدامی جز مبادله اسرا باقی نمی ماند.)
به دنبال آن عقب نشینی نیروهای عراقی از خاک ایران آغاز شد به طوری که بعد از مدت 5 روز به مرزهای بین المللی عقب نشینی کردند. عراق 2363 کیلومتر مربع از اراضی ایران را در اشغال خود داشت. شهرهای مهران، قصرشیرین، خسروی، نفت شهر، سومار، مناطق باویسی، موسیان، کوشک، شلمچه، ارتفاعات کله قندی، کنجان چم، ارتفاعات قلاویزان، طلایه، فکه و شرهانی از جمله شهرها و مناطق تحت اشغال نیروهای عراقی بود. با این حال عراقیها برخی از مناطق را همچنان در اشغال خود نگاه داشتند. وسعت این مناطق حدود 600 کیلومتر مربع بود! آنها مدعی بودند که: به موجب معاهده 1975 ایران باید مناطق میمک، زین القدس و سیف سعد را به عراق واگذار می کرد، و شاه از واگذاری این مناطق به عراق خودداری کرده بود.
یکی از بهانه های عراق برای لغو عهدنامه 1975 و تجاوز به ایران در سپتامبر 1980 نیز همین مسأله بود. این مناطق در ابتدای جنگ به اشغال نیروهای عراقی درآمد. وسعت این مناطق بر اساس ادعای مقامات عراقی حدود 300 کیلومتر مربع می شود. در حالی که آنچه در اشغال عراقیها باقی مانده بود، دو برابر این رقم می باشد** دکتر اصغر جعفری ولدانی، بررسی تاریخی اختلافات مرزی ایران و عراق (تهران، دفتر مطالعات سیاسی بین المللی 1370) چاپ دوم ص 55 - 54***. به دنبال اعلام عقب نشینی نیروهای عراقی از اراضی ایران، هیأتی تحت عنوان (هیأت نظارت بر عقب نشینی و نصب علائم مرزی) تشکیل شد. وظیفه این هیأت نظارت بر عقب نشینی کامل نیروهای عراقی، پاکسازی میادین مین، تعیین محل و نصب میله های مرزی جدید بر اساس عهدنامه 1975 بود. به موجب عهدنامه مذکور 750 میله مرزی در طول 1250 کیلومتر مرزهای دو کشور نصب شده بود. در طول جنگ حدود 450 میله مرزی جابجا و یا تخریب شد و فقط 250 میله مرزی سالم بر جا ماند. مختصات این میله ها در ضمیمه پروتکل مربوط به علامت گذاری مجدد مرز زمینی بین ایران و عراق 1975 آورده شده است** وزارت دادگستری، مجموعه قوانین سال 1355، ص 150 - 103***.
به همین جهت بر اساس اسناد مذکور و نقشه های موجود، محل نصب این میله ها مشخص می باشد.