فهرست کتاب


روزها و رویدادها (جلد دوم)

علی بری دیزجی , علی اصغر کریمی شرفشاده , مجید صفائی , محمد نبی ابراهیمی , وحید صفائی

پذیرش کامل قطعنامه از طرف جمهوری اسلامی ایران:

در مورد پذیرش کامل قطعنامه 598، رهبر فقید انقلاب اسلامی، امام خمینی (ره) پیام مهمی به ملت ایران فرستادند. در قسمتی از این پیام آمده بود** کتاب صحیفه نور، جلد 20 - ص 241 - 238***:
(و اما در مورد قبول قطعنامه که حقیقتاً مسأله بسیار تلخ و ناگواری برای همه و خصوصاً برای من بود، این است که من تا چند روز قبل معتقد به همان شیوه دفاع و مواضع اعلام شده در جنگ بودم و مصلحت نظام و کشور و انقلاب را در اجرای آن می دیدم، ولی به واسطه حوادث و عواملی که از ذکر آن فعلاً خودداری می کنم، و به امید خداوند در آینده روشن خواهد شد، و با توجه به نظر تمامی کارشناسان سیاسی و نظامی سطح بالای کشور - که من به تعهد و دلسوزی و صداقت آنان اعتماد دارم - با قبول قطعنامه و آتش بس موافقت نمودم و در مقطع کنونی آن را به مصلحت انقلاب و نظام می دانم، و خدا می داند که اگر نبود انگیزه ای که همه ما و عزت و اعتبار ما باید در مسیر مصلحت اسلام و مسلمین قربانی شود، هرگز راضی به این عمل نمی بودم و مرگ و شهادت برایم گواراتر بود، اما چاره چیست؟ همه باید به رضایت حق تعالی گردن نهیم ... دیروز روز امتحان الهی بود که گذشت و فردا امتحان دیگری است که پیش می آید ... قبول قطعنامه از طرف جمهوری اسلامی ایران به معنای حل مسأله جنگ نیست. با اعلام این تصمیم حربه تبلیغات جهانخواران علیه ما کند شده است ... ملت ما هم نباید فعلاً مسأله را تمام شده بداند. البته ما رسماً اعلام می کنیم که هدف ما تاکتیک جدید در ادامه جنگ نیست ... در این روزها ممکن است بسیاری از افراد به خاطر احساسات و عواطف خود صحبت از چراها و باید و نبایدها کنند - که هر چند این مسأله به خودی خود یک ارزش بسیار زیباست - اما اکنون وقت پرداختن به آن نیست ... من باز می گویم قبول این مسأله برای من از زهر کشنده تر است، ولی راضی به رضای خدایم و برای رضایت او این جرعه را نوشیدم، و نکته ای که تذکر آن لازم است در قبول این قطعنامه فقط مسئولین کشور ایران با اتکای خود تصمیم گرفتند. تصمیم امروز فقط برای تشخیص مصلحت بود ... بدانید که پیروزی از آن شماست.)
سرانجام در تاریخ 17 ژوئیه 1988 (26/4/1367) سفیر و جانشین نماینده دائمی جمهوری اسلامی ایران در سازمان ملل متحد، عین مرقومه حضرت آیت الله خامنه ای رئیس جمهور وقت ایران را خطاب به دبیرکل سازمان ملل متحد برای وی ارسال، و درخواست کرد که به عنوان سند شورای امنیت منتشر گردد.
فرازهایی از نامه ریاست جمهوری وقت درباره پذیرش قطعنامه 598 به این شرح است** شورای امنیت و جنگ تحمیلی عراق علیه جمهوری اسلامی ایران - عباس هدایتی خمینی - ص 171***:
(درودهای گرم همراه با بهترین آرزوهای مرا برای موفقیت آن عالی جناب در تلاش برای برقراری صلح و عدالت بپذیرید. همان طور که بخوبی استحضار دارید، آتش جنگی که به وسیله رژیم عراق در 22 سپتامبر 1980 با تجاوز علیه تمامیت ارضی جمهوری اسلامی ایران آغاز گردید، اینک ابعاد غیر قابل تصوری به خود گرفته است که کشورهای دیگر و حتی غیر نظامیان بی گناه را نیز در شعله های خود گرفته است.
در چنین موقعیتی، تلاشهای جنابعالی برای اجرای قطعنامه 598 (1987) حائز اهمیت ویژه ای است. جمهوری اسلامی ایران پیوسته کمک و پشتیبانی خود را نسبت به شما در حصول به این هدف مبذول داشته است. در این زمینه ما مصمم گردیدیم که رسماً اعلام داریم جمهوری اسلامی ایران به خاطر اهمیت حفظ جان انسانها و برقراری عدالت و صلح و امنیت منطقه ای و بین المللی قطعنامه 598 (1987) شورای امنیت را می پذیرد. ما امیدواریم که اعلام رسمی این موضع جمهوری اسلامی ایران به شما در ادامه تلاشهایتان که همیشه مورد پشتیبانی و استقبال ما بوده است، کمک نماید.)
در همین مورد آقای هاشمی رفسنجانی رئیس وقت مجلس شورای اسلامی و سخنگوی شورای عالی دفاع اظهار داشتند** اطلاعات - 28 تیرماه 1367 - ص 2***:
(مصلحت انقلاب و ملتهای ایران و عراق و منطقه این است که قطعنامه مذکور پذیرفته شود ... ایران تا به حال خواستار آن بود که ابتدا کمیته تعیین متجاوز تشکیل شود، ولی با توجه به شرایط جدیدی که پیش آمده از آن شرط خود صرف نظر می کنیم ... متأسفانه تبلیغات جهانی، ما را جنگ افروز و جنگ طلب معرفی کرده، صدام و حزب بعث متجاوز که تمام قوانین را نقض کرده، ولی چون یک شعار مشخص دارد، یعنی قطعنامه را پذیرفته و حاضر به قضاوت بین المللی است، به صورت عوام فریبانه صلح طلب معرفی شده است، با این کار، یعنی قبول قطعنامه 598، ما نشان داده ایم که در این زمینه انعطاف پذیر هستیم ... ما قطعنامه را هرگز رد نکرده بودیم، بلکه شروطی روی آن گذاشتیم و این اواخر روشن شد که ممکن است حوادث تلخی در منطقه اتفاق افتد که نقطه عطف آن سقوط هواپیمای ایرانی توسط آمریکا بود.)

برقراری آتش بس:

پس از پذیرش رسمی قطعنامه 598 از طرف ایران و انجام مذاکرات با دبیرکل سازمان ملل متحد، آتش بس میان طرفین از تاریخ 29 مرداد 1367 (20 اوت 1988) برقرار شد. شورای امنیت سازمان ملل متحد در تاریخ 18 مرداد 1367 قطعنامه 619 را تصویب کرد که به موجب آن گروه ناظران نظامی ایران و عراق و سازمان ملل متحد (یونیماک) تشکیل و عازم مرزهای ایران و عراق شد. نیروهای یونیماک حدود 400 نفر بودند که از 25 ملیت مختلف تشکیل شده بود و در دو کشور مستقر شدند. وظایف نیروهای یونیماک عبارت بود از:
1 - تأیید، تحکیم و نظارت بر آتش بس
2 - نظارت بر عقب نشینی نیروها به مرزهای شناخته شده بین المللی
3 - کمک به طرفین برای حل مسائل محلی که احتمالاً در مورد تعیین دقیق خطوط مرزی و عقب نشینی به مرزهای بین المللی و یا تیراندازی اتفاقی پدید آید.
4 - کمک به طرفین برای ایجاد یک منطقه حائل در طول مرزهای دو کشور

آغاز مذاکرات صلح:

نخستین دور مذاکرات صلح بین ایران و عراق با نظارت سازمان ملل متحد، در سوم شهریور 1367 به طور رسمی در ژنو آغاز شد. در این مذاکرات دولت عراق دو پیش شرط را مطرح کرد:
1 - لایروبی اروند رود
2 - آزادی کشتیرانی در خلیج فارس
در مقابل ایران اعلام نمود که نه پیش شرطی را مطرح خواهد کرد و نه پیش شرطی را از طرف مقابل خواهد پذیرفت. عراق با در اختیار داشتن بخشی از خاک ایران، تصور می کرد که می تواند برای گرفتن امتیاز، ایران را تحت فشار قرار دهد. از طرف دیگر، طرح آزادی کشتیرانی در خلیج فارس مطابق با درخواست دولتهای غربی بود و به همین جهت از عراق حمایت می کردند.
به علت پافشاری عراق در مورد درخواستهایش و عدم پذیرش آن از طرف ایران پیشرفتی در مذاکرات صورت نگرفت. از این رو برای شکست بن بست مذاکرات، دبیرکل سازمان ملل متحد در 9 مهر 1367 طرحی مشتمل بر 4 ماده به دولتین ایران و عراق پیشنهاد کرد که رئوس آن عبارتند از:
1 - آزادی کشتیرانی در خلیج فارس
2 - دادن اولویت به حل و فصل مسأله شطالعرب (اروند رود)
3 - توافق در مورد مراحل مبادله اسرای جنگی
4 - عقب نشینی نیروهای دو کشور به مرزهای بین المللی
دبیرکل سازمان ملل در این طرح خواستهای عراق را مورد توجه قرار داده بود، اما این طرح نیز با شکست مواجه شد. به دنبال آن، دبیرکل، (یان الیاسون) نماینده ویژه خود را مأمور پیگیری اجرای قطعنامه 598 نمود. وی در سالهای 1367 و 1368 دوبار به تهران و بغداد سفر کرد، اما نتوانست موافقت دولتین ایران و عراق را برای آغاز مذاکرات صلح و اجرای قطعنامه 598 به دست آورد.
ایران در سال 1368 برای شکستن بن بست مذاکرات، پیشنهاد عقب نشینی همزمان نیروها و مبادله اسرا را مطرح کرد، اما دولت عراق بار دیگر پیشنهاد عقب نشینی نیروها را به مرزهای شناخته شده بین المللی موکول به حل مسأله اروند رود کرد. دولت عراق در این زمینه اعلام داشت:
تا زمانی که ایران حق حاکمیت عراق بر اروند رود را نپذیرد، عقب نشینی نیروها انجام نخواهد شد** کیهان، 30 مرداد 1369***.
دولت عراق در اتخاذ این مواضع غیر اصولی از حمایت کشورهای عربی نیز برخوردار بود. به عنوان مثال در قطعنامه کنفرانس سران عرب در مراکش در اواخر خرداد 1368 آمده است: کنفرانس همبستگی کامل خود را با عراق حفظ وحدت و یکپارچگی خاک خود و حاکمیت عراق بر شطالعرب (اروند رود) را مورد تأیید قرار می دهد** اصغر جعفری ولدانی، روابط عراق با کویت، تهران، دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی، 1369 ص 26.***. این مسأله در اجلاس کمیته دائمی همکاریهای عربی - آفریقایی در کویت نیز تکرار شد.
حمایتهای یک طرفه رهبران کشورهای عربی از عراق موجب پافشاری این کشور در مواضع غیر اصولی خود و در نتیجه ادامه بن بست مذاکرات صلح بین ایران و عراق شد. علاوه بر آن برخی از دولتهای غربی نیز منافع خود را در ادامه بن بست مذاکرات صلح می دیدند. دولتهای مذکور بویژه آمریکا خواستار ادامه حالت (نه جنگ نه صلح) تا زمانی که تغییری در سیاست خارجی ایران نسبت به غرب مشاهده نشود، بودند.
در این میان دولت اتحاد جماهیر شوروی سابق، از اجرای قطعنامه 598 حمایت می کرد و خواستار خروج نیروهای عراقی از اراضی اشغالی ایران بود. گنادی گراسیموف سخنگوی وزارت خارجه شوروی در خرداد ماه سال 1368 اظهار داشت: اتحاد جماهیر شوروی از قطعنامه 598 سازمان ملل متحد حمایت می کند و تأکید دارد که نیروهای ارتش عراق باید ضمن خروج از سرزمینهای ایران در نوار مرزی تعیین شده در قرارداد 1975 الجزایر استقرار یابند** کیهان، 30 مرداد 1369***.