فهرست کتاب


روزها و رویدادها (جلد دوم)

علی بری دیزجی , علی اصغر کریمی شرفشاده , مجید صفائی , محمد نبی ابراهیمی , وحید صفائی

صدور قعطنامه 479:

شورای امنیت پس از بیانیه 23 سپتامبر متوجه عدم کارایی آن شد و مبادرت به صدور قطعنامه 479 کرد.
این قطعنامه که در 5 بند تنظیم شده بود، آغازگر جنگ را معرفی و اعلام نکرده بود، و در آن از (تجاوز)، (تعیین متجاوز) و (تنبیه متجاوز) سخنی به میان نیامده بود و فاقد سه عنصر اساسی و اصلی مذکور بود، در صورتی که اگر شورا در نظر داشت تجاوز را احراز و متجاوز را تعیین کند، در این زمینه دستورالعمل مشخص و معین (که از سوی جامعه جهانی پذیرفته شده بود) را داشت. و قطعنامه 479 بیشتر حالت (توصیه) داشت.
پس از صدور قطعنامه 479، دولت عراق طی نامه ای خطاب به دبیرکل اعلام داشت:
(موضع ما دقیقاً بر اساس روح قطعنامه 479 که طی جلسه شماره 2248 مورخه 28 سپتامبر 1980 (6 مهر 1359) تصویب شده است می باشد. در نتیجه ما طبعاً قطعنامه فوق الذکر شورای امنیت را می پذیریم و آمادگی و انتظار خود را برای اجرای آن در صورتی که طرف ایرانی نیز چنین کند، اعلام می داریم.)
جمهوری اسلامی ایران در اظهارنظر راجع به قطعنامه 479 اعلام داشت:
(تا زمانی که تجاوز عراق علیه جمهوری اسلامی ایران ادامه دارد و نیروهای عراقی در داخل خاک ایران به اقدامات تجاوزکارانه و خرابکارانه ادامه می دهند، قطعنامه نمی تواند مورد قبول ایران واقع شود.)
در نیمه دوم اکتبر 1980 شورای امنیت 5 جلسه دیگر بدون صدور قطعنامه یا بیانیه تشکیل داد. در جلسات 15 و 17 اکتبر، شهید محمد علی رجایی نخست وزیر جمهوری اسلامی ایران شرکت کرد، اما این جلسات نیز نتیجه خاصی دربرنداشت. پس از صدور قعطنامه 479، شورای امنیت در سکوتی سنگین فرو رفت. این سکوت همزمان با پیشروی نیروهای عراقی در داخل خاک ایران و تحکیم مواضع آنها در مناطق اشغالی بود. در 19 اکتبر 1980 (17 مهر 1359) عراق با موشکهای زمین به زمین به شهرهای ایران حمله کرد. مقاومتهای مردمی در نقاط مورد هجوم و تحت اشغال بروز کرد، اما شورا همچنان در خواب سنگین خود بود. حتی عملیات ثامن الائمه که منجر به شکست محاصره آبادان شد (5/7/1360) نتوانست شورای امنیت را از سکوت بیرون آورد؛ اما عواملی به شرح ذیل موجب شکسته شدن سکوت شورای امنیت پس از 22 ماه و صدور قطعنامه 514 در 12 ژوئیه 1982 (21/4/1361) شد:
1 - عملیات ثامن الائمه که به شکست محاصره آبادان انجامید** این عملیات به فرمان امام (ره) در ساعت یک بامداد 5/7/60 با رمز نصر من الله و فتح قریب آغاز شد.***.
2 - عملیات طریق القدس که در 8 آذر 1360 انجام شد و بخشهای مهمی از جنوب ایران آزاد گردید** این عملیات منجر به آزادسازی شهر بستان گردید.***.
3 - عملیات فتح المبین که از 2/1/1361 شروع شد و قسمتهای مهمی از خاک ایران اسلامی در مناطق غرب شوش و دزفول آزاد شد و نیروهای عراقی از منطقه رانده شدند.
4 - عملیات بیت المقدس که از نهم اردیبهشت 61 با برتری کامل قوای ایران شروع و با فتح و آزادسازی خرمشهر در سوم خرداد 1361 پایان پذیرفت.
این عملیات ضربه سیاسی و روانی مهمی بر دشمنان ایران وارد کرد، زیرا تمامی تصورات آنان در مورد ناتوانی ایران در هم ریخت.
پیروزیهای درخشان جمهوری اسلامی ایران در مناطق مختلف جنگ و نمایش قدرت نظامی ایران باعث گردید که شورای امنیت به درخواست اردن و حمایت آمریکا تشکیل جلسه دهد و در جلسه 2383 خود، قطعنامه شماره 514 را در 12 ژوئیه 1982 (21/4/1361) به اتفاق آرا تصویب کند.
این قطعنامه علاوه بر مقدمه، در 6 بند تنظیم، که اشاره به بعضی از بندهای آن به وضوح تغییر موضع شورا نسبت به جمهوری اسلامی را نشان می دهد.
1 - شورای امنیت خواستار آتش بس و خاتمه فوری کلیه عملیات نظامی است.
2 - خواستار عقب کشیدن نیروها به مرزهای شناخته شده بین المللی است.
3 - لذا از دبیرکل تقاضا می نماید که ظرف مدت 3 ماه در مورد اجرای این قعطنامه گزارش خود را تسلیم نماید.
در قطعنامه 514 مواد زیر قابل تأمل است:
1 - در این قطعنامه برای نخستین بار از برقراری آتش بس، عقب نشینی نیروها و تشکیل نیروی پاسدار صلح و استقرار آنها سخن می رود.
2 - در حالی که در قعطنامه 479 از دبیرکل خواسته شده بود ظرف 48 ساعت به شورای امنیت گزارش دهد، این مهلت در قطعنامه 514 سه ماه تعیین شده بود که نشان از این داشت که این بار شورای امنیت متوجه شده که مسأله تجاوز عراق به ایران اسلامی به راحتی قابل حل نیست.
3 - عقب نشینی نیروها به مرزهای شناخته شده بین المللی که در بند 2 قطعنامه مطرح گردید، هنگامی مورد گفتگو قرار گرفت که قوای عراق از اکثر نقاط مهم و استراتژیک ایران بیرون رانده شده بود. به بیان دیگر زمانی صحبت از عقب نشینی نیروها به میان آمد که در مناطق جنوبی جبهه، نیروهای ایران به مرزهای بین المللی رسیده بودند.
به دلایلی که ذکر شد، قبول قطعنامه از طرف عراق و رد آن از طرف ایران قابل پیش بینی بود و این امر تحقق یافت. نهایت آن که جمهوری اسلامی ایران پس از تصویب قطعنامه 514 شورای امنیت دست به تحریم شورا زد و در جلسات آن شرکت نکرد.

قعطنامه 522:

در فاصله قعطنامه شماره 514 تا قطعنامه بعدی (قطعنامه 522) دو عملیات عمده در جبهه های جنگ از طرف قوای ایران صورت گرفت. یکی عملیات رمضان که دو روز پس از قطعنامه 514 (یعنی در 23 تیر 61) در محور جنوب و جنوب غربی اهواز انجام شد دیگری عملیات مسلم بن عقیل که از تاریخ 9/7/61 در منطقه سومار غرب انجام پذیرفت و موجب آزادسازی مناطق زیادی از خاک ایران و نیز تسلط بر شهر مندلی عراق گردید. در نتیجه موجب نگرانی عمیق شورای امنیت شد که در نهایت منجر به صدور قطعنامه 522 (در تاریخ 4 اکتبر 1982 / 12/7/1361) گردید.
این قطعنامه نیز مانند قطعنامه های قبلی جنبه (توصیه) داشت. با توجه به فاصله زمانی اندک بین این دو قطعنامه و با در نظر گرفتن این که در شکل، متن و محتوا، قطعنامه 522 تفاوت چندانی با قطعنامه 514 نداشت، و با عنایت به این که تحولات عمده و مهمی نیز در جبهه های جنگ رخ نداده بود، این نتیجه حاصل می شود که صدور قطعنامه 522 فقط پاسخی به فشار عراق و طرفدارانش در شورای امنیت بوده است، شورا تحت تأثیر آنها ناگزیر از صدور قطعنامه جدیدی شده که تکرار قطعنامه های پیشین بوده است. البته، این قطعنامه نیز پذیرفته نشد. می توان گفت که اگر در میان قطعنامه های شورای امنیت قطعنامه 479 را ظالمانه ترین و غیر منصفانه ترین آنها بدانیم، قطعنامه 522 را نیز باید کم ارزش ترین و کم اهمیت ترین آن باید به حساب آورد.

قطعنامه 540:

در فاصله قطعنامه 522 تا قطعنامه 540 شش** شش عملیات مهمی که توسط رزمندگان اسلام انجام گرفت عبارتند از: عملیات محرم، والفجر مقدماتی، والفجرهای 1، 2، 3 و 4.*** عملیات توسط نیروهای جمهوری اسلامی ایران انجام شد که موفق ترین آنها عملیات والفجر 4 بود و شاید به همین دلیل شورا باز هم به فکر صدور قطعنامه ای دیگر افتاد و این بار قطعنامه 540 در جلسه 2493 شورا در تاریخ 31 اکتبر 1983 (9/8/1362) با 12 رأی موافق، سه رأی ممتنع (پاکستان، نیکاراگوئه و مالت) و بدون رأی مخالف تصویب شد.
فاصله زمانی این قطعنامه با قطعنامه قبلی یک سال و بیست و هفت روز است و اگر بگوئیم که قطعنامه 540 بیشتر متعاقب عملیات والفجر 4 بوده، و از آن متأثر شده است سخنی بگزاف نیست. در آخرین پاراگراف بخش مقدماتی این قطعنامه شورا بررسی علل جنگ را پذیرفته بود.
هر چند این اعلام با سه اشکال عمده مواجه بود:
1 - این مسأله مهم (بررسی علل جنگ) در قسمت مقدماتی مطرح و در قسمت اجرایی برای آن مکانیسمی اختصاص داده نشده بود.
2 - با این که شورا پذیرفته بود که جنگی واقع شده، اما از تجاوز و متجاوز سخنی به میان نیاورده بود.
3 - به مسئله ای با این اهمیت (تجاوز)، بسیار مبهم و گذرا اشاره شده بود.
با این وجود نمی توان منکر شد که همین مقدار پیشرفت نیز چرخش مهم و امیدبخشی را در سلسله حرکات شورا پدید آورده بود.
و قطعنامه 540 از یک جهت بی سابقه بود که در میان قعطنامه های شورای امنیت در مورد جنگ ایران و عراق به اتفاق آرا به تصویب نرسید و 3 کشور به آن رأی ممتنع داده بودند.
امام جمعه وقت تهران، حضرت آیت الله العظمی خامنه ای در خطبه نماز جمعه تهران رد قطعنامه 540 را اعلام نمودند و توجه دادند که اصولاً سیاست جمهوری اسلامی ایران در قبال شورای امنیت تغییری نکرده است، مگر آن که شورا سیاستهای خود را تغییر دهد. البته عراق ضمن طرح ایرادات جزئی قطعنامه 540 را پذیرفت.