فهرست کتاب


روزها و رویدادها (جلد دوم)

علی بری دیزجی , علی اصغر کریمی شرفشاده , مجید صفائی , محمد نبی ابراهیمی , وحید صفائی

بروز نقش آیت الله شیرازی به عنوان رهبر دینی:

پس از آمدن و استقرار یافتن آیت الله شیرازی، بار دیگر فعالیتهای سیاسی - اسلامی آغاز شد که هماهنگی بین تلاشهای علمای کربلا و نجف، ارتباط با عشایر و توجه به تلاشهای سازماندهی شده مخفی و آمادگی برای مقابله با اشغالگران از بارزترین نمودهای فعالیت دوباره این حرکت بود. تأسیس جمعیت سری به نام (جمعیت ملی اسلامی) نیز اولین موفقیت در این جهت به حساب می آید که هدف اصلی آن فعالیت علیه انگلستان بود. آیت الله شیرازی کار نظارت و هدایت جمعیت را عهده دار بودند، اما ریاست مستقیم آن به عهده فرزند ایشان شیخ محمدرضا بود. آیت الله شیرازی، خود جمعیت سری دیگری را تحت همان عنوان سرپرستی می کرد که عده ای از علما و ادبای اسلامی نیز جزو آن بودند. این جمعیت علاوه بر تبلیغ و ترغیب اهالی علیه انگلستان، در جهت ایجاد توافق و از بین بردن اختلاف میان رؤسای عشایر فرات مرکزی نیز تلاش می کرد، به طوری که در گسترش حرکت علیه انگلستان بسیار تأثیر گذاشت. بعد از صدور فتوای معروف** لیس لاحد من المسلمین ان ینتخب و یختار غیر المسلم للامارة و السلطنة علی المسلمین*** آیت الله محمد تقی حائری **آیت الله شیرازی پس از نقل مکان از سامرا به کربلا در پایان سال 1917 ملقب به حائری شد. (حائر) زمینهای پستی است که قبر امام حسین (علیه السلام) را در بر دارد و پستی زمینها همه به سوی قبر است. ***شیرازی مبنی بر این که (هیچ احدی از مسلمانان نمی تواند غیر مسلمان را برای امارت و سلطنت بر مسلمانان انتخاب کند) نتایج قابل توجهی در روند انقلاب عراق به دست آمد. یکی ایجاد عوامل جدیدی که اجرای نتایج همه پرسی را در تحمیل یک نماینده بلند مرتبه یا حاکم انگلیسی برای عراق دشوار ساخت. دوم بروز نقش آیت الله شیرازی به عنوان زعیم دینی - سیاسی موازی و همطراز با مرجع اعلا سید کاظم یزدی، بعضی از آثار این تحول، در وقایعی که پس از صدور فتوای آیت الله شیرازی به وقوع پیوست و در حمایت علمای کربلا از این فتوا و پیروی از آیت الله شیرازی در صدور فتواهای مشابه ظهور کرد. همچنین علمای کاظمین تحت تأثیر این فتوا، دادن رأی مثبت به غیر از تشکیلات حکومت اسلامی در عراق را برای مسلمانان حرام ساختند. آنچه باعث افزایش اهمیت فتوای آیت الله شیرازی و تأثیر آن شد، انتشار سریع این فتوا در بیشتر شهرها و مناطق عراق بود. حمایتی که آیت الله شیرازی به دست آورد در پاسخ مثبت وسیعی که به صدور فتوای او داده شد، در گسترش نفوذ و نقش وی برای عهده دار شدن زعامت مطلق دینی - سیاسی پس از وفات مرجع اعلا سید کاظم یزدی در 30 آوریل 1919 سهم بسزایی داشت.
نقش زعامت آیت الله شیرازی را به دو مرحله متمایز از هم می توان تقسیم کرد: مرحله اول با عهده دار شدن مقام مرجعیت در ماه مه 1919 آغاز و تا مارس 1920 ادامه می یابد و مرحله دوم از این تاریخ تا هنگام درگذشت وی در 17 اوت 1920 میلادی ادامه دارد.
ویژگی مرحله اول، اقدام آیت الله شیرازی در جهت تقویت نقش رهبری دینی در مبارزه با طرحهای انگلیس، مقابله با اشغال و حل بعضی از مسائلی که نهضت اسلامی با آن مواجه بود، می شد.

ثورةالعشرین و نقش رهبری علمای مسلمان شیعه:

با آغاز سال 1920، در مسیر مبارزه و گسترش محدوده آن علیه حکومت اشغالگر تحولات مهمی رخ داد. در حالیکه علمای شهرهای مقدس شیعه نشین و رؤسای عشایر و زعمای فرات مرکزی برای یک درگیری همه جانبه و مسلحانه علیه نیروهای اشغالگر آماده می شدند، عده ای از علما و رهبران سیاسی بغداد نیز برای گسترش مبارزات سیاسی مسالمت آمیز علیه انگلستان، خود را آماده می کردند. در نتیجه این تحولات بالاخره در 30 ژوئن 1920 یک سلسله عملیات و تهاجمات نظامی علیه نیروهای اشغالگر و مواضع آنها در فرات مرکزی آغاز شد که به سرعت به انقلابی فراگیر مبدل، و بیشتر مناطق عراق را فرا گرفت و مدت پنچ ماه نیز ادامه یافت. از نظر تاریخی، 30 ژوئن 1920/9 تیر 1299 آغاز این انقلاب به حساب می آید و قیام مذکور به (ثورةالعشرین) یا (ثورةالعراقیة الکبری) معروف شد.
از آنجا که این انقلاب در سال 1920 واقع شد به ثورةالعشرین (انقلاب بیست) معروف شد. گروه کثیری از علمای نجف، کربلا و کاظمین در گسترش چهارچوبه مبارزه علیه دولت اشغالگر و ایجاد آمادگی برای (ثورةالعشرین) سهیم بودند، اما نقش اساسی با آیت الله شیرازی بود که هم از مقام و موقعیت مرجعیت برخوردار بود، هم کفایت و شایستگی این امر را داشت و هم سایر علما رهبری وی را به رسمیت می شناختند. ایشان به عنوان اولین گام در اول ماه مارس 1920 فتوایی صادر کرد که طی آن اشتغال به کار در اداره اشتغال انگلیس را برای مسلمانان حرام نمود و فتوی او باعث شد که عده زیادی از کار در اداره مذکور استعفا دهند. در ادامه مبارزه، تصمیمات و کارهای زیادی انجام گرفت. صدور فتوایی از طرف ایشان که در آن مطالبه حقوق بر همه عراقیها را واجب دانسته و توسل به قدرت دفاعی را جایز دانستند** بسم الله الرحمن الرحیم
مطالبه حقوق بر همه عراقیها واجب است و بر آنها واجب است ضمن مطالبه حقوقشان رعایت مسالمت و امنیت را بنمایند و در صورتی که انگلستان از قبول خواسته های آنها امتناع ورزید، توسل به قدرت دفاعی جایز است.
الاحقر: محمدتقی حائری شیرازی*** باعث شد که حرکت مردم عراق بر علیه اشغالگران بیشتر گردد و مسلمانان ترغیب به اخراج اشغالگران شوند.

عوامل شکست انقلاب 1920:

قیام مردم عراق در شهرهای مختلف با سرکوب شدید نیروهای اشغالگر مواجه شد و در نهایت نیز بعد از پنج ماه مبارزه با امضای آتش بس میان طرفین در نوامبر 1920 به پایان رسید. این انقلاب علی رغم این که در بعضی شهرها با پیروزی علما و مردم پایان گرفت و حتی منجر به تشکیل حکومت موقت اسلامی در شهر کربلا که مرکز اصلی قیام بود شد، ولی نقاط ضعف زیادی داشت که در کسب پیروزی کامل و عدم موفقیت انقلابیون نقش بسزایی داشت.
این نقاط ضعف عبارتند از:
1 - بیشتر رهبران مذهبی این انقلاب ایرانی بودند و زبان عربی را بخوبی صحبت نمی کردند و همین امر موجب می شد که نتوانند توده های مردم عراق را مستقیماً مخاطب قرار دهند.
2 - رهبران مذهبی در سه شهر مقدس عراق کربلا، نجف و کاظمین مستقر بودند و در شهرهای دیگر پایگاهی نداشتند تا به مردم ارتباط نزدیک داشته باشند.
3 - جهل و بیسوادی عمومی و پایین بودن سطح آگاهی دینی که در همه جای کشور بویژه در روستاها چشمگیر بود.
4 - وجود احزاب متعدد سیاسی موازی با رهبری علمای مذهبی که علی رغم این که خدمات زیادی برای انقلاب کردند اما نقش رهبری را برای خود قائل بودند و همین امر باعث شد که ملک فیصل به سلطنت برسد در حالی که علمای مذهبی خواهان حکومت اسلامی در عراق بودند.