فهرست کتاب


روزها و رویدادها (جلد دوم)

علی بری دیزجی , علی اصغر کریمی شرفشاده , مجید صفائی , محمد نبی ابراهیمی , وحید صفائی

9 تیر 1299 / 30 ژوئن 1920

با شروع جنگ جهانی اول، انگلیسی ها به بهانه جلوگیری از نفوذ آلمان با نیروی نظامی عظیم خود از دهانه شطالعرب به عراق حمله کردند.
در آن ایام سرزمین عراق جزو قلمرو حکومت عثمانی به شمار می رفت و از داشتن یک دولت مستقل بی بهره بود و نیروی کافی و سازماندهی شده که بتواند در برابر انگلیسی ها مقاومت کند وجود نداشت. انگلیسی ها خیلی سریع (فاو) را که در دهانه شطالعرب قرار دارد، تصرف کردند و سپس بصره و نواحی اطراف آن را در 6 نوامبر 1914 به اشغال درآوردند. حکومت عثمانی با آلمان متحد بود و انگلیس و فرانسه صرف نظر از این بهانه، وعده استقلال و آزادی را بعد از ایام جنگ به سرزمین های تحت قلمرو عثمانی یعنی عراق و سوریه می دادند. دخالت نظامی انگلیس نه تنها برخلاف تمام موازین بین المللی بود بلکه سلطه و استیلای کفار بر سرزمین های اسلامی محسوب می شد. مردم عراق با روشنگریهای علما و خطبا از خطر سلطه نظامی انگلیس و استیلای او بر ثروتها و معادن نفت عراق و سرنوشت دردناک خود آگاه شدند و برای رویارویی با نیروهای اشغالگر به رهبران مذهبی یعنی مراجع تقلید متوسل شدند و از آنان تقاضای اعلان جهاد نمودند. علمای عراق تنها به صدور حکم جهاد اکتفا نکردند بلکه عملاً در جبهه های مختلف دست به بسیج نیرو زدند و به مقابله با نیروهای انگلیسی پرداختند و این خود از فصول درخشان مقاومت مسلحانه در نیروهای اسلامی است. در مجموع مقاومت علما و روحانیون عراق مصائب و مشکلات زیادی برای انگلیسی ها به وجود آورد و اگر پیروزی نهایی متفقین و شکست آلمان نبود، انگلیسی ها موفق به اشغال عراق نمی شدند. شکست آلمان در جنگ جهانی اول باعث در هم شکستن حکومت عثمانی شد و کشورهای انگلستان و فرانسه بخشهایی از این سرزمین بزرگ را به اشغال خود درآوردند. بدین ترتیب که فرانسه لبنان را و انگلیس عراق و فلسطین را به چنگ آورد.
بدین سان سرزمین عراق و شهر بزرگ و تاریخی آن بغداد در سال 1917 میلادی به وسیله انگلیسی ها اشغال شد.

قیام نجف و نهضت معارضین اسلامی:

تا تابستان 1917 تنها بعضی از شهرهای اصلی واقع در مناطق اشغالی شامل مقررات نظامی و غیر نظامی وضع شده توسط دولت اشغالگر می شدند. از ابتدای اشغال عراق، نجف مرکز اصلی جهاد بود و قیامها و تحولاتی علیه اشغالگران و عثمانیها صورت گرفته بود. این تحولات در پیشرفت حرکت اسلامی معارض با انگلیس تأثیر عمیقی داشت. از جمله این تحولات یکی تأسیس جمعیت اسلامی سری به نام (جمعیت نهضت اسلامی) در نوامبر سال 1917 بود و دیگری ورود آیت الله شیخ محمد تقی شیرازی از سامرا به نجف و از آنجا به کربلا و اقامت در این شهر بود.
(سید محمد علی بحرالعلوم) و (شیخ محمد جواد جزایری) از مؤسسین (جمعیت نهضت اسلامی) بودند. این دو به عنوان علمای سرشناس در محافل سیاسی و مردمی شناخته می شدند.
(جمعیت نهضت اسلامی) اولین سازمان سیاسی - اسلامی به حساب می آمد که در عراق و هنگام جنگ تأسیس شد. پس از آن که این جمعیت حاکم سیاسی انگلیس در نجف را در 19 مارس 1918 به قتل رساند، درگیری میان اهالی نجف و قوای اشغالگر بالا گرفت تا جایی که می توان این تاریخ را آغاز قیام نجف به حساب آورد. واکنش فرمانده نیروهای انگلیسی در عراق در مقابل این عمل، صدور فرمان محاصره شهر و استمرار آن تا عملی شدن شروط سنگین و طاقت فرسا بود. محاصره شهر چهل و شش روز طول کشید و در نتیجه آن هفتصد نظامی انگلیسی و چهل رزمنده از اهالی و انقلابیون کشته شدند. در چهارم ماه مه 1918 بعد از تسلیم شدن انقلابیون محاصره شهر لغو و دادگاههایی برای محاکمه افراد تشکیل شد که این دادگاهها 13 نفر را محکوم به اعدام و 170 نفر را تبعید کردند. شیخ جواد جزایری و سید محمد علی بحرالعلوم رهبران نهضت جزء محکومین به اعدام بودند که با وساطت آیت الله محمد تقی شیرازی و شیخ محمره امیر خزعل این حکم مبدل به اخراج از عراق شد.

بروز نقش آیت الله شیرازی به عنوان رهبر دینی:

پس از آمدن و استقرار یافتن آیت الله شیرازی، بار دیگر فعالیتهای سیاسی - اسلامی آغاز شد که هماهنگی بین تلاشهای علمای کربلا و نجف، ارتباط با عشایر و توجه به تلاشهای سازماندهی شده مخفی و آمادگی برای مقابله با اشغالگران از بارزترین نمودهای فعالیت دوباره این حرکت بود. تأسیس جمعیت سری به نام (جمعیت ملی اسلامی) نیز اولین موفقیت در این جهت به حساب می آید که هدف اصلی آن فعالیت علیه انگلستان بود. آیت الله شیرازی کار نظارت و هدایت جمعیت را عهده دار بودند، اما ریاست مستقیم آن به عهده فرزند ایشان شیخ محمدرضا بود. آیت الله شیرازی، خود جمعیت سری دیگری را تحت همان عنوان سرپرستی می کرد که عده ای از علما و ادبای اسلامی نیز جزو آن بودند. این جمعیت علاوه بر تبلیغ و ترغیب اهالی علیه انگلستان، در جهت ایجاد توافق و از بین بردن اختلاف میان رؤسای عشایر فرات مرکزی نیز تلاش می کرد، به طوری که در گسترش حرکت علیه انگلستان بسیار تأثیر گذاشت. بعد از صدور فتوای معروف** لیس لاحد من المسلمین ان ینتخب و یختار غیر المسلم للامارة و السلطنة علی المسلمین*** آیت الله محمد تقی حائری **آیت الله شیرازی پس از نقل مکان از سامرا به کربلا در پایان سال 1917 ملقب به حائری شد. (حائر) زمینهای پستی است که قبر امام حسین (علیه السلام) را در بر دارد و پستی زمینها همه به سوی قبر است. ***شیرازی مبنی بر این که (هیچ احدی از مسلمانان نمی تواند غیر مسلمان را برای امارت و سلطنت بر مسلمانان انتخاب کند) نتایج قابل توجهی در روند انقلاب عراق به دست آمد. یکی ایجاد عوامل جدیدی که اجرای نتایج همه پرسی را در تحمیل یک نماینده بلند مرتبه یا حاکم انگلیسی برای عراق دشوار ساخت. دوم بروز نقش آیت الله شیرازی به عنوان زعیم دینی - سیاسی موازی و همطراز با مرجع اعلا سید کاظم یزدی، بعضی از آثار این تحول، در وقایعی که پس از صدور فتوای آیت الله شیرازی به وقوع پیوست و در حمایت علمای کربلا از این فتوا و پیروی از آیت الله شیرازی در صدور فتواهای مشابه ظهور کرد. همچنین علمای کاظمین تحت تأثیر این فتوا، دادن رأی مثبت به غیر از تشکیلات حکومت اسلامی در عراق را برای مسلمانان حرام ساختند. آنچه باعث افزایش اهمیت فتوای آیت الله شیرازی و تأثیر آن شد، انتشار سریع این فتوا در بیشتر شهرها و مناطق عراق بود. حمایتی که آیت الله شیرازی به دست آورد در پاسخ مثبت وسیعی که به صدور فتوای او داده شد، در گسترش نفوذ و نقش وی برای عهده دار شدن زعامت مطلق دینی - سیاسی پس از وفات مرجع اعلا سید کاظم یزدی در 30 آوریل 1919 سهم بسزایی داشت.
نقش زعامت آیت الله شیرازی را به دو مرحله متمایز از هم می توان تقسیم کرد: مرحله اول با عهده دار شدن مقام مرجعیت در ماه مه 1919 آغاز و تا مارس 1920 ادامه می یابد و مرحله دوم از این تاریخ تا هنگام درگذشت وی در 17 اوت 1920 میلادی ادامه دارد.
ویژگی مرحله اول، اقدام آیت الله شیرازی در جهت تقویت نقش رهبری دینی در مبارزه با طرحهای انگلیس، مقابله با اشغال و حل بعضی از مسائلی که نهضت اسلامی با آن مواجه بود، می شد.