فهرست کتاب


تفسیر نور جلد 6

حاج شیخ محسن قرائتی‏

سوره نحل آیه 90

(90) إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسَنِ وَإِیتَآیِ ذِی الْقُرْبَی وَیَنْهَی عَنِ الْفَحْشَآءِ وَالْمُنْکَرِ وَالْبَغْیِ یَعِظُکُمْ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ
ترجمه: همانا خداوند (مردم را) به عدل و احسان و دادن (حق) خویشاوندان، فرمان می دهد و از کارهای زشت و ناپسند و تجاوز، نهی می فرماید او شما را موعظه می کند باشد که متذکر شوید.
نکته ها:
این آیه منشور جهانی اسلام است که امام باقر علیه السلام آنرا در خطبه های نماز جمعه می خواندند. و به گفته تفسیر صافی؛ اگر در قرآن همین یک آیه بود، کافی بود که بگوییم قرآن «تبیان کلّ شی» است، اوامر و نواهی این آیه در همه ادیان بوده و هرگز نسخ نشده است.
ولیدبن مغیره، چنان جذب این آیه شد که گفت: شیرینی، زیبایی، محتوای آن، چنان است که نمی تواند کلام بشر باشد.**تفسیر کبیر.*** و عثمان بن مظعون می گوید با شنیدن این آیه، اسلام به عمق جانم نفوذ کرد و به دلم نشست.
«عَدل» درباره چیزی است که تساوی آن با بصیرت درک شود و «عِدل» در مورد چیزی است که تساوی آن با حسّ درک شود. «عَدل» مساوات در جزء است ولی «احسان» زیاد کردن پاداش است.**مفردات راغب.***
«عَدل» دوری از افراط و تفریط است که هم در عقاید مطرح است و هم در رفتار شخصی و جامعه و سفارش این آیه هم به فرد است و هم به حکومت ها.
«عَدل» در نظام آفرینش، رمز پایداری آن است. «بالعدل قامت السموات والارض» و در نظام تشریع سرلوحه ی دعوت همه انبیاست.
«احسان» کلمه ی مبارکی است که شامل خدمات مالی، فکری، فرهنگی، عاطفی، می شود. و«فحشا» به گناهی گفته می شود که بزرگ و رسوا باشد و «منکر» به کاری گویند که عقل و فطرت و شرع آنرا انکار کند.
به گفته تفسیر فی ظلال، هرگاه طاغوت ها با تبلیغات فاسد، زشتی گناه را در دیده ی مردم اندک وحساسیت مردم را نسبت به گناه کم کنند، ملاک معروف ومنکر، شرع خواهد بود.
پیام ها:
1- آیا خداوندی که انسان ها را به عدل و احسان دعوت می کند، می شود که خود عادل نباشد! (ان اللَّه یأمر بالعدل و الاحسان)
2- عدل واحسان در کنار هم جاذبه دارد، وگرنه مقررات خشک دلها را التیام نمی دهد.(یأمر بالعدل والاحسان) (عدل مقدار واجب واحسان مقدار مستحب است)
3- اولین آمر به معروف وناهی از منکر، خود خداوندست. (انّ اللَّه یأمر ... و ینهی)
4- در احسان، رسیدگی به بستگان و صله رحم اولویت دارد. (الاحسان وایتاء ذی القربی)
5- امر به معروف بر نهی از منکر مقدم است و عدل بر احسان. (یأمر بالعدل و الاحسان ... و ینهی)
6- امر به معروف و نهی از منکر باید در فضای صفا و محبت و در قالب موعظه و خیرخواهی باشد. (یأمر ... ینهی ...یعظکم)
7- آمرین به معروف نباید از مردم انتظار پذیرش صددرصد داشته باشند.(لعلّکم تذکرون)
8- مردم فطرتاً به عدل واحسان گرایش دارند واز فحشا ومنکر متنفرند، لکن وسوسه ها وغرایز موجب غفلت اند که باید با تذکر آنانرا متذکر نمود. (لعلّکم تذکّرون)
9- در نهی از منکر باید ابتدا گناهان رسوا را جلوگیری کرد، همانگونه که در امر به معروف باید ابتدا به واجبات سفارش کرد. (یأمر بالعدل ... ینهی عن الفحشا)
10- سفارش به عدل و نهی از فحشا، سنت ابدی خداوند است. (یأمر ... ینهی ... یعظکم) (فعل مضارع نشانه استمرار است)

سوره نحل آیه 91

(91) وَأَوْفُواْ بِعَهْدِ اللَّهِ إِذَا عَهَدتُّمْ وَلَا تَنقُضُواْ الْأَیْمَنَ بَعْدَ تَوْکِیدِهَا وَ قَدْ جَعَلْتُمُ اللَّهَ عَلَیْکُمْ کَفِیلاً إِنَّ اللَّهَ یَعْلَمُ مَا تَفْعَلُونَ
ترجمه: و به عهد خدا آنگاه که پیمان بستید وفادار باشید و سوگندها را پس از استوار ساختنش نشکنید، زیرا که خدا را بر خودتان کفیل (وگواه وضامن) قرار داده اید. همانا خداوند آنچه انجام می دهید می داند.
نکته ها:
در روایات، پیمان در آیه را، پیمان مردم با رهبران الهی دانسته اند.**تفسیر صافی و دّر المنثور.***
اگر مردم به پیمان های خود وفادار باشند، خداوند به الطافی که وعده داده، لباس عمل می پوشاند. (اوفوا بعهدی اوف بعهدکم)
پیام ها:
1- وفاداری به پیمان ها و سوگندهای الهی، لازم است. (اوفوا بعهداللَّه ...)
2- عمل به سوگند و عهدی لازم است که قصد جدّی در کار باشد.**در آیه ی 89 سوره مائده می خوانیم: خداوند شما را به خاطر سوگندهای لغو مؤاخذه نمی کند، (لایؤاخذکم اللَّه باللغو فی ایمانکم)*** (بعد توکیدها)
3- پیمان شکنیِ شما را خدا می داند و کیفر می دهد، خواه مردم بفهمند یا نفهمند. (ان اللَّه یعلم ما تفعلون)

سوره نحل آیه 92

(92) وَلَا تَکُونُواْ کَالَّتِی نَقَضَتْ غَزْلَهَا مِن بَعْدِ قُوَّةٍ أَنکَثاً تَتَّخِذُونَ أَیْمَنَکُمْ دَخَلَا بَیْنَکُمْ أَن تَکُونَ أُمَّةٌ هِیَ أَرْبَی مِنْ أُمَّةٍ إِنَّمَا یَبْلُوکُمُ اللَّهُ بِهِ وَلَیُبَیِّنَنَّ لَکُمْ یَوْمَ الْقِیَمَةِ مَا کُنتُمْ فِیهِ تَخْتَلِفُونَ
ترجمه: و مانند آن زن نباشید که بافته ی خویش را پس از محکم بافتن، رشته رشته می کرد، (بدینگونه که شما) سوگندهای خود را دستاویز (فریب و خیانت) میان خودتان می گیرید به خیال آنکه گروهی از گروه دیگری بیشتر است، (بخاطر تعداد یا منافع گروهی، ایمانی که با گروه ضعیف بسته اید بشکنید) جز این نیست که خداوند شما را با آن سوگندها، آزمایش می کند و حتماً آنچه را که در آن اختلاف می کردید در قیامت برایتان روشن خواهد ساخت.
نکته ها:
در تاریخ آمده که زن بی خردی در نیمی از روز پنبه وپشمی را می بافت و در نیمِ دیگر بافته خود را وامی تابید، کار او یک ضرب المثل شد که قرآن نیز برای کسانی که زحمات خود را هدر، و پیمان های خود را می شکنند بکار برده است.
فاطمه زهرا علیهاالسلام در مسجد مدینه در خطبه ای که علیه حاکمان وقت ایراد فرمودند، این آیه را تلاوت کردند که مثال شما به خاطر پیمان شکنی نسبت به بیعتی که در غدیر خم با علی بن ابیطالب علیهماالسلام داشتید، مثال همان زنی است که می بافت و سپس بافته خود را پنبه می کرد.**تفسیر فرقان.***
مثال ها و ضرب المثال های قرآن به نحوی است که در همه مکان ها و زمان ها تازگی و روشنی و طبیعی بودن خود را حفظ می کند و از کودک دبستانی تا فیلسوف دهر را اشباع می نماید.
پیام ها:
1- پیمان شکنی، هدر دادن زحمات گذشته است. (نقضت غزلها)
2- هرچه پیمان محکم تر بسته شده باشد، شکستن آن زشت تر است. (من بعد قوّةٍ)
3- پیمان شکنی پی درپی، ننگ بیشتری دارد. («انکاثاً» جمع «نکث»)
4- با مقدسات بازی نکنیم. (مقدسات را دستاویز و وسیله ی خدعه قرار ندهیم) (تتخذون ایمانکم دخلاً)
5- قدرت و تعداد و هیاهوهای سیاسی و اقتصادی، زمینه ی پیمان شکنی است. (ان تکون اُمة هی اربی من اُمّةٍ)**این جمله را دو گونه می توان تفسیر کرد:
الف - شما بخاطر قدرت و کثرت گروهی، پیمانی را که با گروه کوچک تر بسته اید نشکنید.
ب - شما بخاطر آنکه ابرقدرت شده اید، پیمان خود را با گروه های کوچک نشکنید.***
6- یکی از ابزار آزمایش، وفای به تعهدات است. (یبلوکم اللَّه به)
7- یاد معاد، عامل تقوی ومراعات پیمان ها است. (ولیبینن لکم یوم القیامة)