فهرست کتاب


تفسیر نور جلد 6

حاج شیخ محسن قرائتی‏

سوره یوسف آیه 91

(91) قَالُواْ تَاللَّهِ لَقَدْ ءَاثَرَکَ اللَّهُ عَلَیْنَا وَإِن کُنَّا لَخَطِئِینَ
ترجمه: (برادران) گفتند: به خداوند قسم، که واقعاً خداوند ترا بر ما برتری داده است و قطعاً ما خطاکار بوده ایم.
نکته ها:
«ایثار» به معنای برتری دادن دیگران بر خود است. برادران یوسف در اثر تفکر غلط «نحن عصبة»، دست به کار غلطی زدند و گفتند: او را به چاه افکنید؛ «القوه فی غیابت الجب». خداوند آنها را در تنگنا گذاشت تا جایی که برای سیر کردن شکم التماس کنند؛ «مسنّا و اهلنا الضّر» پس اعتراف کردند که نقشه ما خراب از آب در آمد؛ «کنّا لخاطئین» سپس آن تفکر غلط تبدیل به پذیرش یک واقعیت شد که؛ (لقد اثرک اللَّه علینا)
برادران یوسف چند بار به صیغه «تاللَّه» قسم یاد کرده اند:
(تاللَّه لقد علمتم ما جئنا لنفسد فی الارض) به خدا سوگند شما خود می دانید که ما برای فساد و سرقت به سرزمین شما نیامده ایم.
(تاللَّه تفتوء تذکر یوسف) به پدر گفتند: به خدا سوگند تو دائماً یوسف یوسف می کنی.
(تاللَّه انک لفی ضلالک القدیم) پدرجان به خدا سوگند تو در علاقه افراطی به یوسف گرفتار انحراف گذشته شده ای.
(تاللَّه لقد اثرک اللَّه علینا) به یوسف گفتند: به خدا قسم خداوند تو را بر ما برتری داد.
پیام ها:
1- اگر از روی حسادت به کمالات و برتری های دیگران اعتراف نکنیم، با فشار و ذلت به آنها اقرار خواهیم کرد. (لقد اثرک اللَّه علینا)
2- در برابر اراده ی خداوند، نمی توان ایستادگی کرد.**چراغی را که ایزد بر فروزد هر آنکس پف کند ریشش بسوزد*** (اثرک اللَّه علینا)
3- اعتراف به خطا، زمینه را برای عفو وبخشش فراهم می کند. (ان کنّا لخاطئین)

سوره یوسف آیه 92

(92) قَالَ لَا تَثْرِیبَ عَلَیْکُمُ الْیَوْمَ یَغْفِرُ اللَّهُ لَکُمْ وَهُوَ أَرْحَمُ الرَّ حِمِینَ
ترجمه: (یوسف) گفت: امروز بر شما توبیخ و ملامتی نیست، خداوند شما را می بخشد و او مهربانترین مهربانان است.
نکته ها:
«تثریب» به معنای توبیخ، گناه شمردن و ملامت زیاد است.
روز فتح مکه مشرکان به کعبه پناهنده شده بودند، عمر گفت: ما امروز انتقام خواهیم گرفت. پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: امروز روز مرحمت است و از مشرکان پرسید: گمان شما نسبت به من امروز چیست؟ گفتند: خیر است، تو برادر کریم ما هستی. پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: امروز کلام من همان کلام یوسف است؛ (لا تثریب علیکم الیوم) عمر گفت: من از حرف خودم شرمنده شدم.**تفسیر قرطبی.***
علی علیه السلام می فرمایند: «اذا قدرت علی عدوّک فاجعل العفو عنه شکر القدرة علیه» هرگاه بر دشمن خود پیروز شدی شکر آنرا، عفو دشمن قرار بده.**نهج البلاغه کلمات قصار 11.***
در حدیث می خوانیم: دل جوان رقیق تر است. سپس امام این آیه را تلاوت نموده و فرمودند: یوسف چون جوان بود فوری برادران را بخشید.**بحار، ج 12، ص 280.***
پیام ها:
1- سعه صدر، ابزار و وسیله ریاست است. (لاتثریب علیکم الیوم)
2- فتوت را از یوسف بیاموزیم که هم حق خود را بخشید و هم از خداوند طلب آمرزش و عفو می کند. (لاتثریب ... یغفر اللَّه)
3- گذشت و عفو از مردم باید فوری باشد. (الیوم )
4- همین که خلافکار اعتراف کرد بپذیرید واو را خجل نکنید. (انّا کنّا خاطئین. قال لاتثریب علیکم)
5- گذشت خود را به همه اعلام کنید تا دیگران هم سرزنش نکنند. (لاتثریب علیکم)
6- عفو در اوج عزت و قدرت، سیره اولیای خداست. (لاتثریب علیکم الیوم)
7- عفو خداوند شامل کسانی هم که سالها موجب آزار دو پیامبر خدا (یوسف و یعقوب) شده اند، می شود. (ارحم الرّاحمین)
8- آنجا که بنده می بخشد از خداوند که ارحم الراحمین است چه انتظاری جز عفو داریم. (یغفر اللَّه لکم)
9- بخشیدن شرمندگان سیره ی الهی است. (یغفر در قالب مضارع آمده است)
10- گذشت ستم دیدگان از ظالمین، زمینه ساز شمول مغفرت الهی است ولی در آمرزش او به مغفرت و رحمت الهی نیز منوط است. (لا تثریب علیکم... یغفر اللَّه لکم و هو ارحم الراحمین)
11- توصیف خداوند به مغفرت ورحمت (مانند ارحم اراحمین) از آداب دعا و استغفار است.

سوره یوسف آیه 93

(93) اذْهَبُواْ بِقَمِیصِی هَذَا فَأَلْقُوهُ عَلَی وَجْهِ أَبِی یَأْتِ بَصِیراً وَ أْتُونِی بِأَهْلِکُمْ أَجْمَعِینَ
ترجمه: (یوسف گفت:) این پیراهن مرا ببرید و آنرا بر صورت پدرم بیفکنید (تا) بینا شود و همه کسان خود را نزد من بیاورید.
نکته ها:
در داستان حضرت یوسف پیراهن او در چند جا مطرح شده است؛
الف: (و جاؤا علی قمیصه بدم کذب) برادران پیراهن یوسف را با خون دروغین آغشته کرده و نزد پدر بردند که گرگ یوسف را خورد.
ب: (قدّ قمیصه من دبر) پیراهن از پشت پاره و سبب کشف جرم و مجرم شد.
ج: (اذهبوا بقمیصی) پیراهن موجب شفای یعقوب نابینا می شود.
اگر پیراهنی که جوار یوسف است نابینا را بینا می کند پس در تبرک به مرقد و صحن و سرا و درب و دیوار و پارچه و هر چیز دیگری که در جوار اولیای خدا باشد امید شفاست.
تا اینجا مرحله شناسایی یوسف، عذرخواهی از او وعفو وگذشت یوسف و طلب عفو الهی، طی شده است ولی هنوز نابینایی پدر که از آثار جرم برادران است، وجود دارد. در این آیه راه حل این مشکل ارائه می شود. ضمناً در روایت آمده است که یوسف گفت: کسی پیراهن مرا برای پدر ببرد که پیراهن خونی مرا پیش او برده بود تا همانگونه که پدر را دل آزرده کرده با این پیراهن دلشاد سازد.
در روایات آمده است: یوسف برادران خود را هر روز و شب سر سفره خود می نشاند و آنها احساس شرمندگی می کردند. به یوسف پیغام دادند که سفره ما جدا باشد چون چهره تو ما را شرمنده می کند!. یوسف پاسخ داد: امّا من افتخار می کنم که در کنار شما باشم و با شما غذا بخورم. روزگاری مردم که مرا می دیدند، می گفتند: «سبحان من بلّغ عبداً بیع بعشرین درهماً ما بلغ» منزه است خداوندی که برده ی بیست درهمی را به عزّت رساند. امّا امروز وجود شما برای من عزّت است. حالا مردم می دانند که من برده و بی اصل و نسب نبوده ام. من برادرانی مثل شما و پدری همانند یعقوب داشته ام، ولی غریب افتاده بودم.**فخر رازی، ج 18، ص 206 به نقل از تفسیرنمونه. ***(اللَّه اکبر از این فتوت و جوانمردی)
خاطره: نقل شده است وقتی مرحوم آیت اللَّه العظمی حاج شیخ عبدالکریم حایری یزدی که برای معالجه از اراک به سمت تهران حرکت کرده بود، شبی در قم ماندند. مردم از او تقاضا کردند که حوزه علمیه خود را از اراک به قم منتقل کند، چون قم حرم اهل بیت و مدفن حضرت معصومه علیهاالسلام است. ایشان استخاره کردند و این آیه آمد: (واتونی باهلکم اجمعین)
پیام ها:
1- تبرّک به اشیایی که مربوط به اولیای خداست، جایز است.(اذهبوا بقمیصی) (پیراهن یوسف چشم کور را بینا می کند)
2- کسی که با هوی و هوس مبارزه کند حتی لباسش نیز از مقدسات می شود.(بقمیصی)
3- حزن و شادی در نور چشم اثر دارد. (و ابیضت عیناه من الحزن ... یات بصیراً) شاید به همین دلیل فرزند خوب را «قرةالعین» نامیده اند. (البته اگر نخواهیم از بُعد معجزه بررسی کنیم.)
4- در معجزه وکرامت، سن وسال شرط نیست. (پیراهن فرزند، پدر را بینا می کند)
5- یوسف علم غیب داشت وگرنه از کجا می دانست که پیراهن، پدر را بینا می کند. (یات بصیراً)
6- فرزندان متمکن، بستگان ضعیف مخصوصاً والدین سالمند را تحت پوشش ببرند. (و اتونی باهلکم اجمعین)
7- شرایط اجتماعی در عمل به وظیفه اثر دارد. (واتونی باهلکم اجمعین) (صله رحم یوسف در آن شرایط به نوعی بود که باید فامیل به مصر بیایند.)
8- رسیدگی به بستگان با حفظ حقوق سایر مردم لازم است.(اتونی باهلکم)
9- تغییر مسکن و هجرت آثار زیادی دارد از جمله خاطرات غم انگیز را دگرگون می کند (واتونی باهلکم اجمعین)
10- برای کسانی که زجر فراق کشیده اند باید به فکر رفاه بود. (اجمعین) دیگر یعقوب تاب فراق ندارد.
11- بهترین لطف آن است که همه را شامل شود. (اجمعین)