فهرست کتاب


تفسیر نور جلد 6

حاج شیخ محسن قرائتی‏

سخنی درباره ی رؤیا و خواب دیدن

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله می فرماید: «الرؤیا ثلاثة: بشری من اللَّه، تحزین من الشیطان، والذی یحدث به الانسان نفسه فیراه فی منامه»**بحار، ج 14، ص 441. ***یعنی خواب بر سه قسم است: یا بشارتی از سوی خداوند است، یا غم و اندوهی از طرف شیطان است و یا مشکلات روزمره انسان است که در خواب آنرا می بیند.
برخی از دانشمندان و روان شناسان، خواب دیدن را در اثر ناکامی ها و شکست ها دانسته اند و به ضرب المثلی قدیمی استشهاد کرده اند که: «شتر در خواب بیند پنبه دانه» و برخی دیگر خواب را تلقینِ ترس گرفته اند، بر اساس ضرب المثلی که می گوید: «دور از شتر بخواب تا خواب آشفته نبینی» و بعضی دیگر خواب را جلوه غرائز واپس زده دانسته اند. امّا علیرغم تفاوت هایی که در خواب ها وجود دارد. کسی اصل خواب دیدن را انکار نکرده است و البته باید به این نکته توجه داشت که همه خواب ها با یک تحلیل، قابل بررسی نیستند.
مرحوم علامه در تفسیر المیزان**تفسیر المیزان، ج 11، ص 299. ***می گوید: سه عالم وجود دارد؛ عالم طبیعت، عالم مثال، عالم عقل. روح انسان به خاطر تجردّی که دارد، در خواب با آن دو عالم ارتباط پیدا می کند و به میزان استعداد و امکان، حقایقی را درک می کند. اگر روح کامل باشد، در فضای صاف حقایق را درک می کند. و اگر در کمال به آخرین درجه نرسیده باشد، حقایق را در قالب های دیگر می یابد. همانطور که در بیداری، شجاعت را در شیر و حیله را در روباه و بلندی را در کوه می بینیم، در خواب، علم را در قالب نور، ازدواج را در قالب لباس و جهل و نادانی را به صورت تاریکی مشاهده می کنیم. ما نتیجه ی بحث را با ذکر مثال هایی بیان می کنیم؛ کسانی که خواب می بینند چند دسته اند:
دسته اول، کسانی که روح کامل و مجردی دارند و بعد از خواب رفتنِ حواس، با عالم عقل مرتبط شده و حقایقی را صاف و روشن از دنیای دیگر دریافت می کنند. (نظیر تلویزیون های سالم با آنتن های مخصوص جهت دار که بر فراز قلّه ها و بلندیها امواج ماهواره ای را از نقاط دور دست می گیرد.) اینگونه خوابها که دریافت مستقیم و صاف است نیازی به تعبیر ندارد.
دسته دوّم، خواب کسانی است که دارای روح متوسط هستند که در عالم رؤیا حقایق را ناصاف و همراه با برفک و تشبیه و تخیّل دریافت می کنند (که باید مفسّری در کنار دستگاه گیرنده ماجرای فیلم را به دور از برفک ها توضیح دهد و به عبارتی، عالمی آن خواب را تعبیر کند.)
دسته سوم، خواب کسانی است که روح آنان به قدری متلاطم و ناموزون است که خواب آنها مفهومی ندارد. ( چنانکه آشنایانِ با فیلم هم، از صحنه هایِ مختلف و پربرفک تلویزیونی، چیزی سردرنمی آورند.) این نوع رؤیاها قابل تعبیر نیستند که در قرآن به (اضغاث احلام ) تعبیر شده است.
در کتاب تعبیر خواب ابن سیرین آمده که به او گفتند، در خواب شخصی مُهر بر دهان و فرج مردم می زند، در جواب گفت، او مؤذن ماه رمضان خواهد بود که با اذان دادن، خوردن و نکاح را ممنوع اعلام می کند!
قرآن در سوره های مختلف، از رؤیاهایی نام برده که حقیقت آنها به وقوع پیوسته است. از جمله:
الف: رؤیای یوسف علیه السلام درباره سجده ی یازده ستاره و ماه و خورشید بر او، که تعبیر و تأویل به قدرت رسیدن او و تواضع برادران و پدر و مادر به او گردید.
ب: رؤیای دو یار زندانیِ یوسف که بعداً یکی از آنها آزاد ودیگری اعدام شد.
ج: رؤیای پادشاه مصر درباره خوردن گاوِ لاغر، گاو چاق را که تعبیر به قحطی و خشکسالی بعد از فراخ شد.
د: رؤیای پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله درباره عدد اندک مشرکان در جنگ بدر که تعبیر به شکست مشرکان شد.**انفال، 43.***
ه: رؤیای پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله درباره ورود مسلمانان با سر تراشیده به مسجدالحرام، که با فتح مکه و زیارت خانه خدا تعبیر شد**فتح، 27.***
و: رؤیای مادر حضرت موسی که نوزادش را در صندوق گذاشته و به آب بیاندازد. (اوحینا الی امک ما یوحی ان اقذ فی التابوت )**طه، 39.*** که روایات بر این دلالت دارند که مراد از وحی در این آیه، همان رؤیاست.
ز: رؤیای حضرت ابراهیم در مورد ذبح فرزندش حضرت اسماعیل.**صافات، 10.***
از قرآن که بگذریم در زندگی خود افرادی را می شناسیم که در رؤیا از اموری مطلع شده اند که دست انسان به صورت عادی به آن نمی رسد. سید قطب می گوید: در امریکا خواب دیدم که چشم فرزند خواهرم خونریزی کرده است، نامه ای به مصر نوشتم، جواب دریافت کردم که درست است با اینکه خونریزی در ظاهر چشم نبوده است.
از آخوند ملاعلی همدانی که از مراجع تقلید بود، نقل شده است که می گفت: یکی از علما پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله را در خواب دید که به او فرمود: حال که از ایران پیغام فرستاده اند امسال وجوهاتی به سامرا نمی رسد، نگران مباش در دولاب، صد تومان پول است آنرا بردار. وقتی از خواب بیدار شدم نماینده میرزای شیرازی در خانه را زد و مرا نزد آقا احضار کرد. همین که وارد شدم میرزا فرمود: در دولاب، صد تومان است در را باز کن و بردار. و به من فهماند که موضوع خواب را اظهار مکن.
حاج شیخ عباس قمی صاحب مفاتیح الجنان، به خواب فرزندش آمد وگفت: کتابی نزدم امانت بوده، آنرا به صاحبش برگردان تا من در برزخ راحت باشم. وقتی بیدار شد به سراغ کتاب رفت، با نشانه هایی که پدر گفته بود، تطبیق داشت آنرا برداشت. وقتی می خواست از خانه بیرون برود، کتاب از دستش افتاد و کمی ضربه دید. او کتاب را به صاحبش برگرداند و عذرخواهی کرد. ولی دوباره پدرش به خواب او آمد و گفت: چرا به او نگفتی کتاب تو ضربه دیده است تا اگر خواست تاوان بگیرد و یا اینکه با توجه به نقص کتاب، راضی شود!.
پیام ها:
1- پدر و مادر، بهترین مرجع برای حلّ مشکلات فرزندان هستند. (یااَبت)
2- والدین باید به خواب های فرزندانشان توجه کنند. (یااَبت)
3- گاهی رؤیا و خواب دیدن، یکی از راه های دریافت حقایق است. (انی رأیت)
4- در فرهنگِ خواب، اشیاء، نماد حقایق می شوند. (مثلاً، خورشید نشان پدر و ماه تعبیر از مادر و ستارگان نشان برادران است) (رأیت احد عشر کوکباً...)
5- گاهی در نوجوان، استعدادی هست که بزرگترها را به تواضع وامی دارد. (ساجدین )
6- خواب دیدن اولیایِ خدا، دیدنِ واقعی است. (رأیت )
در این آیه (رأیتُ) تکرار شده است تا بگوید حتماً دیدم و گمان نشود ماجرا خیالی بوده است.
7- حضرت یوسف از ابتدا، تعبیر خواب نمی دانست و لذا برای تعبیر رؤیایش از پدرش استمداد کرد. (یااَبت)

سوره یوسف آیه 5

(5) قَالَ یَبُنَیَّ لَا تَقْصُصْ رُءْیَاکَ عَلَی إِخْوَتِکَ فَیَکِیدُواْ لَکَ کَیْداً إِنَّ الْشَّیْطَنَ لِلْإِنْسَنِ عَدُوٌّ مُّبِینٌ
ترجمه: (یعقوب) گفت: ای پسر کوچکم خوابت را برای برادرانت بازگو مکن، که برایت نقشه ای (خطرناک) می کشند. زیرا شیطان، برای انسان دشمنی آشکار است.
نکته ها:
یکی از اصول زندگی، رازداری است. اگر مسلمانان به مفاد این آیه عمل می کردند، این همه سرمایه و استعداد، کتب خطی، آثار علمی، هنری و عتیقه های ما، در موزه کشورهای خارجی جای نمی گرفت و به اسم کارشناس، دیپلمات، جهانگرد از منابع و امکانات و منافع ما آگاه نمی شدند و در اثر سادگی یا خیانت، اسرارمان در اختیار کسانی که دائماً در حال کید و مکر بر علیه ما هستند، قرار نمی گرفت.
حضرت یوسف، خواب خود را دور از چشم برادران به پدر گفت. که این خود نشانه ی تیزهوشی اوست.
پیام ها:
1- لازم است والدین، از روحیات فرزندانشان نسبت به هم آگاه باشند تا بتوانند اعمال مدیریت کامل نمایند. (فَیَکیدُوا لَک کَیداً)
2- در پیش بینی های صحیح نسبت به مسایل مهم، گاهی اظهار سوءظن و یا پرده برداشتن از خصلت ها مانعی ندارد. (فَیَکیدوا لَک کَیدا)
3- دانسته ها و اطلاعات، باید طبقه بندی شود و محرمانه و غیرمحرمانه از هم جدا گردد. (لا تقصص )
4- هر حرفی را به هر کسی نزنید. (لا تقصص )
5- زمینه های حسادت را شعله ور نکنید. (لا تقصص ...فیکیدوا)
6- کید و حیله انسان، کار شیطانی است. (فیکیدوا ... انَّ الشَیْطان ...عَدُو مُبین )
7- اگر گاهی رؤیا، قابل گفتن نیست، پس بسیاری از دیده ها در بیداری، نباید بازگو شود. (لا تقصص )
8- در خانواده انبیا نیز، مسایل اخلاقی همچون حسد و حیله مطرح است.(یا بنّی لا تقصص )
9- شیطان با استفاده از زمینه های درونی ما بر ما سلطه می یابد.
حسادت برادران، زمینه را برای بروز دشمنی شیطان نسبت به انسان فراهم ساخت. (فیکیدوا ... انّ الشیطان للانسان عدو مبین )

سوره یوسف آیه 6

(6) وَکَذَلِکَ یَجْتَبِیکَ رَبُّکَ وَیُعَلِّمُکَ مِن تَأْوِیلِ الْأَحَادِیثِ وَیُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکَ وَعَلی ءَالِ یَعْقُوبَ کَمَآ أَتَمَّهَا عَلَی أَبَوَیْکَ مِن قَبْلُ إِبْرَهِیمَ وَ إِسْحَقَ إِنَّ رَبَّکَ عَلِیمٌ حَکِیمٌ
ترجمه: و اینگونه پرودگارت تو را برمی گزیند و از تعبیر خواب ها (و سرانجام امور) به تو می آموزد و نعمت خویش را بر تو و بر خاندان یعقوب تمام می کند همانگونه که پیش از این بر دو پدرت ابراهیم و اسحاق تمام کرد. همانا پرودگارت دانای حکیم است.
نکته ها:
تأویل خواب به معنای بیانِ باطن و نحوه ی تحقق خواب است. کلمه «احادیث» جمع «حدیث» به معنای نقل ماجراست. از آنجایی که انسان رؤیای خود را به این و آن نقل می کند، به خواب نیز حدیث گفته اند. بنابراین (تأویل الاحادیث) یعنی تعبیر خواب ورؤیاها.
حضرت یعقوب در این آیه، خواب فرزندش یوسف را برای او تعبیر می کند و از آینده اش خبر می دهد.
پیام ها:
1- اولیای خدا از یک خواب، آینده افراد را می بینند. (یَجتبیک رَبُّک و یُعَلِّمک)
2- پیامبران، برگزیدگان خداوند هستند. (یَجْتبیک)
3- انبیا، شاگردان بلاواسطه خداوند هستند. (یعلمک)
4- مقام نبوت و حکومت، سرآمد نعمت هاست. (و یتّم نعمته)
5- انتخاب انبیا، بر اساس علم و حکمت الهی است. (یجتبیک ... علیمٌ حکیمٌ)
6- علم، اولین هدیه الهی به برگزیدگان خود است. (یجتبیک ربّک و یُعلّمک)
7- تعبیر خواب، از اموری است که خداوند به انسان عطا می کند. (یُعلّمُک من تأویل الاحادیث)
8- علاوه بر لیاقت، اصل و نسب هم در گزینش افراد مهم است. (یجتبیک... و ابویک من قبل)
9- در فرهنگ قرآن، اجداد در حکم پدر هستند. (اَبَویک مِن قبل ابراهیم و اسحق)