تفسیر نور جلد 2

نویسنده : حاج شیخ محسن قرائتی

سوره آل عمران آیه 190

(190) إِنَّ فِی خَلْقِ السَّمَوتِ وَالْأَرضِ وَاخْتِلَفِ الَّیْلِ وَالنَّهَارِ لَأَیَتٍ لِّأُولِی الْأَلْبَبِ
همانا در آفرینش آسمان ها و زمین و در پیِ یکدیگر آمدن شب و روز، نشانه هایی (از علم، رحمت، قدرت، مالکیّت، حاکمیّت و تدبیر خداوند) برای خردمندان است.
نکته ها:
در تفاسیر فخررازی، قرطبی و مراغی آمده است: از عایشه پرسیدند: بهترین خاطره ای که از رسول خدا صلی الله علیه و آله به یاد داری چیست؟ گفت: تمام کارهای پیامبر شگفت انگیز بود، امّا مهم تر از همه برای من، این بود که رسول خدا شبی در منزل من استراحت می کرد، هنوز آرام نگرفته بود که از جا برخاست، وضو گرفت و به نماز ایستاد و بقدری گریه کرد که جلو لباسش تر شد، بعد به سجده رفت و به اندازه ای گریه کرد که زمین تر شد. صبح که بلال آمد سبب این همه گریه را پرسید، فرمود: دیشب آیاتی از قرآن بر من نازل شده است. آنگاه آیات 190 تا 194 سوره آل عمران را قرائت کرد وفرمود: وای برکسی که این آیات را بخواند و فکر نکند.
در تفسیر کبیر فخررازی و مجمع البیان از حضرت علی علیه السلام نقل شده است که فرمود: رسول خداصلی الله علیه و آله همواره قبل از نماز شب این آیات را می خواند. و در احادیث سفارش شده است که ما نیز این آیات را بخوانیم.
در تفسیر نمونه از «نوف بکّالی» صحابه ی خاصّ حضرت علی علیه السلام نقل شده است که شبی خدمت حضرت علی علیه السلام بودم. امام از بستر بلند شد و این آیات را خواند. سپس از من پرسید: خوابی یا بیدار؟ عرض کردم بیدارم. فرمود: خوشا به حال کسانی که آلودگی های زمین را پذیرا نگشتند و در آسمان ها سیر می کنند.
کلمه «اَلباب» جمع «لُبّ» به معنای عقل خالص و دور از وهم و خیال است.
پیام ها:
1- آفرینش جهان، هدفدار است. (خلق السموات... لایات لاولی الالباب)
2- هستی شناسی، مقدّمه ی خداشناسی است. (خلق السموات...لایات)
برگ درختانِ سبز، در نظر هوشیار - هر ورقش دفتری است، معرفت کردگار
3- اختلاف ساعات شب و روز در طول سال، در نظر خردمندان تصادفی نیست. (و اختلاف اللیل و النّهار لَایات)
4- قرآن، مردم را به تفکّر در آفرینش ترغیب می کند. (خلق... لَایات لاولی الالباب)
5 - هرکه خردمندتر است باید نشانه های بیشتری را دریابد. (لَایات لاولی الالباب)
6- آفرینش، پر از راز و رمز، و ظرافت و دقّت است که تنها خردمندان به درک آن راه دارند. (لَایات لاولی الالباب)

سوره آل عمران آیه 191

(191) اَلَّذِینَ یَذْکُرُونَ اللَّهَ قِیَماً وَقُعُوداً وَعَلَی جُنُوبِهِمْ وَ یَتَفَکَّرُونَ فِی خَلِقْ السَّمَوَتِ وَالْأَرْضِ رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَذَا بَطِلاً سُبْحَنَکَ فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ
(خردمندان) کسانی هستند که ایستاده و نشسته و (خوابیده) بر پهلو یاد خدا می کنند و در آفرینش آسمان ها و زمین اندیشه می کنند (و از عمق جان می گویند:) پروردگارا! این هستی را باطل و بی هدف نیافریده ای، تو (از کار عبث) پاک و منزّهی، پس ما را از عذاب آتش نگهدار.
نکته ها:
به فرموده ی امام باقر علیه السلام، افراد سالم، نماز را ایستاده و افراد مریض، نشسته و افراد عاجز، به پهلو خوابیده، به جا آورند.**تفسیر برهان، ج 1، ص 333. (به نقل از تفسیر راهنما)***
پیام ها:
1- نشانه ی خردمندی، یاد خدا در هر حال است. (اولوا الالباب الّذین یذکرون اللّه قیاماً و قعوداً و علی جنوبهم)
2- اهل فکر، باید اهل ذکرباشند. (اولوا الالباب الّذین یذکرون ... و یتفکّرون)
3- ایمان بر اساس فکر و اندیشه ارزشمند است. (یتفکّرون فی خلق السموات و الارض ربّنا ما خلقت هذا باطلاً)
4- ایمان و اعتراف با تمام وجود ارزش دارد. نباید به اعتراف زبانی اکتفا کرد. (یتفکّرون... ربّنا ما خلقت...)
5 - ذکر وفکر، همراه یکدیگر ارزش است. متأسفانه کسانی ذکر می گویند، ولی اهل فکر نیستند وکسانی اهل فکر هستند، ولی اهل ذکر نیستند. (یذکرون... یتفکّرون)
6- آنچه سبب رشد و قرب است، ذکر و فکر دائمی است نه موسمی. (یذکرون) و (یتفکّرون) فعل مضارع اند که نشان استمرار است.
7- شناختِ حسّی طبیعت کافی نیست، تعقّل و تفکّر لازم است. (یتفکّرون فی خلق السموات والارض)
8 - کسی که در آفرینش آسمان ها و زمین فکر کند، پی می برد که خالق هستی، پروردگار ما نیز هست. (یتفکّرون... ربّنا)
9- آفرینش بیهوده نیست، گرچه همه اسرار آن را درک نکنیم. (ماخلقت هذاباطلاً)
10- اوّل تعقّل و اندیشه، سپس ایمان و عرفان،آنگاه دعا و مناجات. (یتفکّرون... ربّنا... فقنا)
11- اگر هستی بیهوده و باطل نیست، ما هم نباید بیهوده و باطل باشیم. (ماخلقت هذا باطلاً... فقنا عذاب النار)
12- هستی هدفدار است، پس هر چه از هدف الهی دور شویم به دوزخ نزدیک می شویم. (فقنا عذاب النّار)
13- قبل از دعا، خدا را ستایش کنیم. (سبحانک فقنا...)
14- ثمره ی عقل و خرد، ترس از قیامت است. (اولوا الالباب... فقنا عذاب النار)

سوره آل عمران آیه 192

(192) رَبَّنَآ إِنَّکَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَیْتَهُ وَمَا لِلظَّلِمِینَ مِنْ أَنْصَارٍ
پروردگارا! هر که را تو (بخاطر اعمال بدش) به دوزخ افکنی، پس بی شک او را خوار و رسوا ساخته ای و برای ستمگران هیچ یاورانی نیست.
نکته ها:
از امام باقر علیه السلام درباره ی (و ما للظالمین من انصار) سؤال کردند، حضرت فرمودند: یعنی آنها امامانی ندارند تا آنان را به نام بخوانند، (و از آنان شفاعت کنند).**تفسیر عیّاشی، ج 1، ص 211.***
پیام ها:
1- آتش قیامت سخت است، امّا نزد اولوا الالباب که خواهان کرامت انسان هستند خواری ورسوایی قیامت، دردناک تر از آن است. (من تدخل النّار فقد اخزیته)
2- ستمگران، از شفاعتِ دیگران محروم هستند. (ما للظالمین من انصار)