تفسیر نور جلد 2

نویسنده : حاج شیخ محسن قرائتی

سوره آل عمران آیه 188

(188) لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِینَ یَفْرَحُونَ بِمَآ أَتَوَاْ وَّیُحِبُّونَ أَنْ یُحْمَدُواْ بِمَا لَمْ یَفْعَلُواْ فَلَا تَحْسَبَنَّهُمْ بِمَفَازَةٍ مِنَ الْعَذَابِ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِیمٌ
گمان مبر کسانی که به آنچه کرده اند، شادمانی می کنند و دوست دارند برای آنچه نکرده اند ستایش شوند، مپندار که آنها از عذاب الهی رسته اند، (زیرا) برای آنها عذابی دردناک است.
نکته ها:
مردم سه دسته اند:
1- گروهی که کار می کنند وانتظار پاداش یا تشکّر از مردم ندارند. (لانرید منکم جزاء و لاشکورا)**انسان، 9.***
2- گروهی که کار می کنند تا مردم بدانند و ستایش کنند. (رئاء الناس)**نساء، 38.***
3- گروهی که کار نکرده، انتظار ستایش از مردم دارند. (یحمدوا بمالم یفعلوا...)
از مواردی که غیبت جایز است، در مورد کسی است که ادّعای مقام یا تخصّص یا مسئولیّتی را می کند که صلاحیّت آن را ندارد. (یحبّون ان یحمدوا بما لم یفعلوا)
برای اینکه این تمایل نابجا - ستایش بدون عمل - کور شود، در اسلام هرگونه تملّق و چاپلوسی منع شده است.
پیام ها:
1- رذایل اخلاقی، همچون عُجب و غرور و انتظار تملّق از مردم، هلاکت قطعی را به دنبال دارد. (یفرحون... یحبّون... فلا تحسبنّهم بمفازة)
2- قرآن، هرگونه تحلیل و تفسیر نابجا را نسبت به هر کس و هر موردی محکوم می کند.**آیاتی که با کلماتِ (لاتحسبنّ)، (لایحسبنّ)، (أفَحسبتم) آغاز شده، بیانگر همین معناست.*** (لاتحسبنّ... فلا تحسبنّهم)
3- خداوند نه تنها برای رفتار، بلکه برای خواسته های خیر و شرّ انسان نیز حساب باز می کند.**در جای دیگر نیز نسبت به کسانی که دوست دارند فحشا در جامعه رواج یابد وعده ی عذاب می دهد. (یحبّون ان تشیع الفاحشة... لهم عذاب الیم) نور، 19.*** (یحبّون ان یحمدوا... لهم عذاب الیم)
4- آنچه خطرش بیشتر است، توقّع حمد است، نه توقّع شکر و مدح. زیرا در حمد، نوعی ستایش آمیخته با پرستش نهفته است. (یحبّون ان یحمدوا)
5 - گنهکار ممکن است پشیمان شده، توبه کند و نجات یابد، ولی افراد مغرور، حتی در صدد توبه برنمی آیند، لذا امیدی به نجات آنان نیست. (ولاتحسبنّهم بمفازة من العذاب)
6- کسانی که در دنیا گرفتار اوهامِ خودپرستی و اسیر زندان «منیّت» هستند، در قیامت نیز اسیر و گرفتار عذاب الهی اند. (و لهم عذاب الیم)

سوره آل عمران آیه 189

(189) وَلِلَّهِ مُلْکُ السَّمَوَتِ وَالْأَرْضِ وَاللَّهُ عَلَی کُلِّ شَیْ ءٍ قَدِیرٌ
و حکومت آسمان ها و زمین برای خداست و خداوند بر هر کاری تواناست.
نکته ها:
حکومت خداوند نسبت به جهان، حقیقی است نه اعتباری، چون وجود و بقای هرچیز تنها بدست اوست. برای ایجاد می فرماید: (کن فیکون)**بقره، 117.*** و برای محو می فرماید: (ان یشأ یذهبکم و یأت بخلقٍ جدید)**فاطر، 16.***
حکومت خداوند دائمی و همیشگی است، ولی حکومت های غیرالهی چند صباحی بیش نیست. (تلک الایام نداولها بین الناس)**آل عمران، 140.*** آری، این نوع حکومت حقیقی و دائمی تنها در انحصار خداوند است. (وللّه مُلکُ السموات والارض)
پیام ها:
1- در قرآن هرجا سخن از حاکمیّت الهی است، آسمان ها قبل از زمین مطرح شده و این نشانگر وسعت و عظمت آسمان هاست. (ملک السموات والارض)
2- بسیارند افرادی که حکومت در دست آنهاست، ولی نمی توانند به خواسته های خود جامه ی تحقّق بپوشانند، ولی خداوند هم حکومت دارد و هم بر هر کاری قادر است. (ملک السموات... علی کل شی ءٍ قدیر)

سوره آل عمران آیه 190

(190) إِنَّ فِی خَلْقِ السَّمَوتِ وَالْأَرضِ وَاخْتِلَفِ الَّیْلِ وَالنَّهَارِ لَأَیَتٍ لِّأُولِی الْأَلْبَبِ
همانا در آفرینش آسمان ها و زمین و در پیِ یکدیگر آمدن شب و روز، نشانه هایی (از علم، رحمت، قدرت، مالکیّت، حاکمیّت و تدبیر خداوند) برای خردمندان است.
نکته ها:
در تفاسیر فخررازی، قرطبی و مراغی آمده است: از عایشه پرسیدند: بهترین خاطره ای که از رسول خدا صلی الله علیه و آله به یاد داری چیست؟ گفت: تمام کارهای پیامبر شگفت انگیز بود، امّا مهم تر از همه برای من، این بود که رسول خدا شبی در منزل من استراحت می کرد، هنوز آرام نگرفته بود که از جا برخاست، وضو گرفت و به نماز ایستاد و بقدری گریه کرد که جلو لباسش تر شد، بعد به سجده رفت و به اندازه ای گریه کرد که زمین تر شد. صبح که بلال آمد سبب این همه گریه را پرسید، فرمود: دیشب آیاتی از قرآن بر من نازل شده است. آنگاه آیات 190 تا 194 سوره آل عمران را قرائت کرد وفرمود: وای برکسی که این آیات را بخواند و فکر نکند.
در تفسیر کبیر فخررازی و مجمع البیان از حضرت علی علیه السلام نقل شده است که فرمود: رسول خداصلی الله علیه و آله همواره قبل از نماز شب این آیات را می خواند. و در احادیث سفارش شده است که ما نیز این آیات را بخوانیم.
در تفسیر نمونه از «نوف بکّالی» صحابه ی خاصّ حضرت علی علیه السلام نقل شده است که شبی خدمت حضرت علی علیه السلام بودم. امام از بستر بلند شد و این آیات را خواند. سپس از من پرسید: خوابی یا بیدار؟ عرض کردم بیدارم. فرمود: خوشا به حال کسانی که آلودگی های زمین را پذیرا نگشتند و در آسمان ها سیر می کنند.
کلمه «اَلباب» جمع «لُبّ» به معنای عقل خالص و دور از وهم و خیال است.
پیام ها:
1- آفرینش جهان، هدفدار است. (خلق السموات... لایات لاولی الالباب)
2- هستی شناسی، مقدّمه ی خداشناسی است. (خلق السموات...لایات)
برگ درختانِ سبز، در نظر هوشیار - هر ورقش دفتری است، معرفت کردگار
3- اختلاف ساعات شب و روز در طول سال، در نظر خردمندان تصادفی نیست. (و اختلاف اللیل و النّهار لَایات)
4- قرآن، مردم را به تفکّر در آفرینش ترغیب می کند. (خلق... لَایات لاولی الالباب)
5 - هرکه خردمندتر است باید نشانه های بیشتری را دریابد. (لَایات لاولی الالباب)
6- آفرینش، پر از راز و رمز، و ظرافت و دقّت است که تنها خردمندان به درک آن راه دارند. (لَایات لاولی الالباب)