تفسیر نور جلد 2

نویسنده : حاج شیخ محسن قرائتی

سوره آل عمران آیه 159

(159) فَبِمَا رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَلَوْ کُنْتَ فَظّاً غَلِیظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّواْ مِنْ حَوْلِکَ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَشَاوِرْهُمْ فِی الْأَمْرِ فَإِذَا عَزَمْتَ فَتَوَکَّلْ عَلَی اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ الْمُتَوَکِّلِینَ
(ای رسول ما!) پس به خاطر رحمتی از جانب خدا (که شامل حال تو شده،) با مردم مهربان گشته ای و اگر خشن و سنگدل بودی، (مردم) از دور تو پراکنده می شدند. پس از (تقصیر) آنان درگذر و برای آنها طلب آمرزش کن و در امور با آنان مشورت نما، پس هنگامی که تصمیم گرفتی (قاطع باش و) بر خداوند توکّل کن. براستی که خداوند توکّل کنندگان رادوست می دارد.
نکته ها:
گرچه محتوای آیه دستورات کلّی است، لکن نزول آیه درباره ی جنگ اُحد است. زیرا مسلمانانی که در جنگ احد فرار کرده و شکست خورده بودند، در آتش افسوس وندامت وپشیمانی می سوختند. آنان اطراف پیامبر را گرفته وعذرخواهی می نمودند، خداوند نیز با این آیه دستور عفو عمومی آنان را صادر نمود.
کلمه ی «شُوْر» در اصل به معنی مکیدن زنبور، از شیره ی گل هاست. در مشورت کردن نیز انسان بهترین نظریه ها را جذب می کند. مولوی می گوید:
کاین خردها چون مصابیح، انور است - بیست مصباح ،از یکی روشنتر است.
پیام ها:
1- نرمش با مردم، یک هدیه ی الهی است. (فبما رحمة من اللّه لنت لهم)
2- افراد خشن و سختگیر نمی توانند مردم داری کنند. (لانفضّوا من حولک)
3- نظام حکومتی اسلام، بر مبنای محبّت و اتصال به مردم است. (حولک)
4- رهبری و مدیریّت صحیح، با عفو و عطوفت همراه است. (فاعف عنهم)
5 - خطاکارانِ پشیمان و گنهکاران شرمنده را بپذیریدو جذب کنید. (فاعف عنهم و استغفرلهم و شاورهم)
6- ارزش مشورت را با ناکامی های موسمی نادیده نگیرید.**هر چند نتیجه ی مشورت در جنگ احد، مبنی بر مبارزه در بیرون شهر، به شکست انجامید، ولی این قبیل موارد نباید ما را از اصل مشورت و فواید آن باز دارد.*** (وشاورهم)
7- در مشورتِ پیامبر، تفقّد از نیروها، شکوفایی استعدادها، شناسایی دوستان از دشمنان، گزینش بهترین رأی، ایجاد محبّت و علاقه و درس عملی برای دیگران نهفته است. (وشاورهم)
8 - ظلمی را که به تو کردند، عفو کن؛ (فاعف عنهم) برای گناهی که نسبت به خدا مرتکب شدند، طلب آمرزش کن؛ (واستغفرلهم) در مسائل سیاسی اجتماعی، آنان را طرف مشورت خود قرار ده. (وشاورهم)
9- استغفارِ پیامبر درباره ی امّتش، به دستور خداست. پس مورد قبول نیز هست. (واستغفر لهم)
10- مشورت، منافاتی با حاکمیّت واحد و قاطعیّت ندارد. (وشاورهم... و اذا عزمتَ)
11- در کنار فکر و مشورت، توکّل بر خدا فراموش نشود. (فتوکّل)
12- ابتدا مشورت و سپس توکّل، راه چاره ی کارهاست، خواه به نتیجه برسیم یا نرسیم. (شاورهم... فتوکّل... انّ اللّه یحبّ المتوکّلین)

سوره آل عمران آیه 160

(160) إِن یَنْصُرْکُمُ اللَّهُ فَلَا غَالِبَ لَکُمْ وَإِن یَخْذُلْکُمْ فَمَنْ ذَا الَّذِی یَنْصُرُکُم مِّن بَعْدِهِ وَعلَی اللَّهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُؤْمِنُونَ
اگر خداوند شما را یاری کند، هیچ کس بر شما غالب نخواهد شد و اگر شما را خوار کند، پس چه کسی است که بعد از آن بتواند شما را یاری کند؟ (بنابراین) مؤمنان فقط باید بر خداوند توکّل کنند.
نکته ها:
در آیه قبل سفارش به توکّل شد و در این آیه، دلیل توکّل بر خدا را چنین مطرح می کند که عزّت و ذلّت تنها به دست اوست.
در حدیث آمده است که رسول خدا صلی الله علیه و آله از جبرئیل پرسید: توکّل بر خدا چیست؟ گفت: اینکه بدانی مخلوق، سود و زیانی به تو نمی رساند و از غیر خدا کاملاً مأیوس شوی. اگر انسان به این درجه رسید، جز برای خدا کار نمی کند و از غیر خدا نمی هراسد و جز به خدا امید ندارد و این حقیقت توکّل است.**بحار، ج 71، ص 138.***
امام صادق علیه السلام فرمودند: هرگاه میان انسان و گناه، مانعی حائل نشد و انسان گرفتار معصیت گردید، این خذلان الهی است.**تفسیر برهان، ج 1، ص 323.***
پیام ها:
1- پیروزی های طبیعی تحت الشعاع عوامل دیگر واقع می شوند، امّا نصرت و امداد الهی تحت الشعاع قرار نمی گیرد. (ان ینصرکم اللّه فلا غالب لکم)
2- پیروزی و شکست هردو با اراده ی خداوند است. (ینصرکم... یخذلکم)
3- ایمان، از توکّل بر خدا جدا نیست. (فلیتوکّل المتوکّلون)

سوره آل عمران آیه 161

(161) وَمَا کَانَ لِنَبِیٍّ أَن یَغُلَّ وَمَن یَغْلُلْ یَأْتِ بِمَا غَلَّ یَوَمَ الْقِیَمَةِ ثُمَّ تُوَفَّی کُلُّ نَفْسٍ مَّا کَسَبَتْ وَهُمْ لَا یُظْلَمُونَ
و هیچ پیامبری را نسزد که خیانت کند و هر کس خیانت کند، آنچه را که (در آن) خیانت نموده روز قیامت به همراه آورد، سپس به هر کس پاداشِ کاملِ آنچه کسب کرده، داده شود و آنها ستم نبینند.
نکته ها:
شاید این آیه، پاسخی به آنان باشد که به خاطر جمع غنایم، منطقه حفاظتی اُحد را رها کردند. آنها به گمان اینکه از سهم غنیمت محروم نشوند، هشدارهای فرمانده خود را که می گفت: سهم شما محفوظ است و از نظر رسول خدا صلی الله علیه و آله دور نخواهد بود، نادیده گرفتند. این آیه می فرماید: پیامبر در سهم شما از غنیمت خیانت نخواهد کرد، پس مطمئن باشید و به وظیفه ی خود عمل کنید.
امام باقر علیه السلام فرمودند: جنسِ به سرقت رفته، در دوزخ در برابر چشم خائن مجسّم، و به او گفته می شود به آتش داخل شو وآن را خارج کن.**تفسیر نورالثقلین.***
غشّ، تقلّب، غصب و خیانت از موارد «غِلّ» است. شخصی که مسئول جمع آوری زکات بود، خدمت رسول خدا صلی الله علیه و آله رسید و گفت: این مقدار از اموالی که جمع کرده ام زکات است و مربوط به شماست و این مقدار نیز هدایای مردم به خود من است. حضرت بالای منبر رفت و فرمود: آیا اگر این شخص در خانه اش می نشست کسی به او هدیه می داد؟! به خدا سوگند او با همین اموال حرام در قیامت محشور خواهد شد.**تفسیر فرقان.***
آنجا که به انبیا بدبین می شوند، شما چه انتظاری نسبت به خودتان دارید؟! از امام صادق علیه السلام نقل شده است که فرمود: رضایت مردم به دست نمی آید و زبانشان قابل کنترل نیست.**تفسیر نورالثقلین.***
پیام ها:
1- نه تنها پیامبر اسلام، بلکه همه ی انبیای الهی امین هستند. (و ما کان لنبیّ...)نبوّت با خیانت سازگار نیست. کسی که می خواهد امین تربیت کند باید خود اهل خیانت نباشد. گرچه در بین رهبران غیر الهی، اهل خیانت کم نیست.
2- هیچ کس حتّی انبیا، از سوءظنّ مردم به دور نیست. (ما کان لنبیّ ان یَغُلّ)
(ضعف ایمان از یکسو و حبّ دنیا از سوی دیگر، انسان را وادار می کند به انبیا سوءظنّ ببرد.)
3- از حریم انسان های پاک و اولیای خدا دفاع کنید. (و ما کان لنبیّ ان یغل...)
4- آوردن مال حرام در قیامت، نوعی مجازات است. و چه سخت است که در قیامت، در برابر انبیا، شهدا وهمه ی مردم، انسان را همراه با مالی که خیانت کرده بیاورند. (یأت بما غلّ)
5 - یاد قیامت، بازدارنده از خیانت است. (یأت بما غلّ)
6- خیانت، خیانت است و مقدار آن مهم نیست. کلمه «ما» در جمله ی «یأت بما غلّ» شامل کم و زیاد هر دو می شود.
7- قیامت صحنه ای است که نیکان، حسنات خود را می آورند، (جاء بالحسنة)**انعام، 160.*** و خائنین خیانت های خود را به همراه دارند. (یأت بما غلّ)
8 - خداوند عادل است. هم جزا را کامل می دهد و هم ذرّه ای افراط نمی کند. (وهم لایظلمون)