تفسیر نور جلد 2

نویسنده : حاج شیخ محسن قرائتی

سوره آل عمران آیه 155

(155) إِنَّ الَّذِینَ تَوَلَّوْاْ مِنْکُمْ یَوْمَ الْتَقَی الْجَمْعَانِ إِنَّمَا اسْتَزَلَّهُمُ الشَّیْطَنُ بِبَعْضِ مَا کَسَبُواْ وَلَقَدْ عَفَا اللَّهُ عَنْهُمْ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ حَلِیمٌ
همانا کسانی از شما که روز برخورد دو سپاه (در اُحد، از جنگ) روی برگرداندند (و فرار کردند،) جز این نبود که شیطان به خاطر بعضی از کردار (ناپسند)شان آنها را لغزانید و البتّه خداوند از آنها گذشت، براستی که خداوند آمرزنده ی بردبار است.
نکته ها:
آیه در مورد فرار بعضی از مسلمانان در جنگ اُحد است. چنانکه در تفاسیر آمده است؛ در جنگ اُحد جز سیزده نفر که پنج نفر آنان از مهاجرین و هشت نفر از انصار بودند، همه فرار کردند. در مورد نام این سیزده نفر، جز علی علیه السلام اختلاف است که چه کسانی بودند.
در جنگ اُحد مسلمانان چهار گروه شدند: 1- شهدا 2- صابران 3- فراریان که مورد عفو قرار گرفتند 4- منافقان.
پیام ها:
1- یکی از علل فرار از جنگ، گناه است. (تولّوا... ببعض ما کسبوا)
2- گناه، میدان را برای وسوسه های شیطان باز می کند. (استزلّهم... ببعض ماکسبوا)
3- خطاکار را نباید برای همیشه طرد کرد ودر کیفر او شتاب کرد. (عفااللّه عنهم)
4- خداوند گنهکاران را می بخشد، پس شما آنان را ملامت نکنید. (عفَااللّه عنهم)

سوره آل عمران آیه 156

(156) یَأَیُّهَا الَّذِینَ ءَامَنُواْ لَا تَکُونُواْ کَالَّذِینَ کَفَرُواْ وَقَالُواْ لِإِخْوَنِهِمْ إِذَا ضَرَبُواْ فِی الْأَرْضِ أَوْ کَانُواْ غُزَّیً لَّوْ کَانُواْ عِنْدَنَا مَا مَاتُواْ وَمَا قُتِلُواْ لِیَجْعَلَ اللَّهُ ذَلِکَ حَسْرَةً فِی قُلُوبِهِمْ وَاللَّهُ یُحِْی وَیُمِیتُ وَ اللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ
ای کسانی که ایمان آوردید! مانند کسانی که کفر ورزیدند نباشید که درباره ی برادران خود، که به سفر رفته یا رزمنده بودند، گفتند: اگر نزد ما بودند نمی مردند و کشته نمی شدند. (بلکه با دلگرمی به جبهه بروید) تا خداوند آن (شجاعت و شهادت طلبی شما) را در دلهای کفّار (و منافقان) مایه ی حسرت (رسیدن به هدفشان) قرار دهد و خداوند (است که) زنده می کند و می میراند و خداوند به آنچه انجام می دهید بیناست.
پیام ها:
1- دشمن پس از پایان جنگ، دست به شایعات دلسرد کننده می زند. (لو کانوا عندنا ما ماتوا و ما قتلوا) اگر رزمندگان نزد ما می ماندند کشته نمی شدند.
2- دشمن در لباس دلسوزی و حسرت، سمپاشی می کند. (لوکانوا عندنا)
3- کسی که زندگی مادّی هدف او است، مرگ و شهادت را خسارت می داند. (لو کانوا عندنا ما ماتوا و ما قتلوا)
4- منافق کافر است، چون گویندگان این سخنان منافقان بودند، ولی قرآن از آنها به (الّذین کفروا) یاد می کند.
5 - مرگ و حیات، از مقدّرات الهی است، نه آنکه مربوط به جنگ و سفر باشد. (واللّه یحیی و یمیت)
6- ایمان به مقدّرات الهی، هراس انسان را برطرف می کند. مبادا به امید زنده ماندن، از زیر بار جهاد شانه خالی کنید. چه بسیار افرادی که در جنگ ها بوده اند، ولی زنده مانده اند و بر عکس کسانی که به جبهه نرفته و جوان مرگ شده اند. (واللّه یحیی و یمیت)
7- خداوند بصیر و آگاه است، مواظب حالات و افکار و اعمال خود باشید. (واللّه بما تعملون بصیر)

سوره آل عمران آیه 157

(157) وَلَئِنْ قُتِلْتُمْ فِی سَبِیلِ اللَّهِ أَوْ مُتُّمْ لَمَغْفِرَةٌ مِّنَ اللَّهِ وَرَحْمَةٌ خَیْرٌ مِّمَّا یَجْمَعُونَ
و اگر در راه خدا کشته شوید و یا بمیرید (زیان نکرده اید، زیرا) آمرزش و رحمت خداوند از آنچه (آنان در طول عمر خود) جمع می کنند، بهتر است.
نکته ها:
خداوند با بیان دو نکته، به شایعات دلسرد کننده ی منافقان که در آیه ی قبل مطرح شد پاسخ می دهد:
الف: مرگ وحیات بدست اوست. جبهه نرفتن، طول عمر را کم نمی کند.
ب: کسی که در راه خدا گام بردارد، بمیرد یا شهید شود، برنده است. زیرا او عمر داده، ولی مغفرت و رحمت گرفته است، پس چیزی را نباخته است.
کسانی که در راه سفر به جبهه، یا در راه تحصیل علم، یا سفر برای حج و زیارت، تبلیغ و ارشاد و سایر اهداف مقدّس از دنیا بروند، مشمول رحمت و مغفرت الهی خواهند بود.
پیام ها:
1- در جهان بینی الهی، مرگ و شهادت در راه خدا، از همه ی دنیا و جمع کردنی های آن بهتر است. (ولئن قتلتم فی سبیل اللّه او متّم...)
2- مهم در راه خدا بودن است، خواه به شهادت بیانجامد یا مرگ. (قتلتم فی سبیل اللّه او متّم...)
3- اوّل باید بخشیده شد، سپس رحمت الهی را دریافت نمود. کلمه ی «لمغفرة» قبل از کلمه «رحمة» آمده است.
4- مغفرت و رحمت نتیجه ای ابدی دارد، ولی مال و ثروت آثارش موقّت است. (لمغفرة من اللّه و رحمة خیر مما یجمعون)