هزار و یک حکایت قرآنی

نویسنده : محمد حسین محمدی

حکایت 978: نقش گنبد مقدس

صاحب منتخب التواریخ از کتاب انوار العلویة نقل می کند که: وقتی نادرشاه گنبد حرم مطهر حضرت امیر علیه صلوات الله الخبیر - را تذهیب ( طلاکاری) نمود، از وی پرسیدند که: بالای قبه مقدسه چه نقش کنیم؟ نادر فوراً گفت: یدُ اللهِ فَوقَ اَیدیهِم.** فتح / 10، ترجمه: دست خدا بالای دست آن هاست.*** فردای آن روز وزیر نادر، میرزا مهدی خان گفت: نادر سواد ندارد و این کلام به دلش الهام شده است. اگر قبول ندارید بروید و مجدداً سؤال کنید، لذا آمدند و پرسیدند که در بالای قبه مقدسه چه فرمودید نقش کنیم؟ نادر گفت: همان سخن که دیروز گفتم. **ر. ک: علی علیه السلام کیست / 219، به نقل از: منتخب التواریخ / 142.***
دست بر بالای دست است ای فتی - تا به یزدان که الیه المنتهی

حکایت 979: با آیات قرآن با آنان مناظره مکن

خوارج همان یاران پیش علی علیه السلام بودند که بر اثر کوردلی و لجاجت و نادانی، در مسأله حکمیت و جنگ صفین و... در برابر علی علیه السلام موضع گرفتند و سرانجام همه آنان - جز اندکی - در جنگی شدید به دست سپاهیان علی علیه السلام کشته شدند. قبل از جنگ، امام علیه السلام از راه های گوناگون با آنان تماس گرفت تا اختلاف، با مذاکره و مناظره حل گردد و کار به جنگ منتهی نشود ولی آن ها به نصایح علی علیه السلام گوش نداده و آتش جنگ را شعله ور ساختند. یکی از راهها این بود که امام علیه السلام چندین بار پسر عموی خویش ابن عباس را، که به خوبی آنان را می شناخت، بین خود و آن ها واسطه قرار داد ولی از آن جا که آنها در حصار باروهای کج و دروغین خود، محبوس بودند گاهی پیش از آن که با ابن عباس بگویند به ذکر مسایل جزیی می پرداختند. به عنوان مثال: در حالی که ریختن خون بهترین بندگان خدا مانند یدالله بن خباب و همسر باردار او را جایز می دانستند، به ابن عباس که برای مناظره نزد آنان می آمد می گفتند: این لباس زیبا چیست که پوشیده ای؟!
امام علی علیه السلام پیش از آن که ابن عباس را جهت مناظره نزد آنان بفرستد به وی فرمود: لا تُخاصِمهُم بالقرآنِ فانَّ القرآنَ حمَّال ذُو وُجوه تَقولُ و یقُولُونَ و لکِن حآجِّهم بالسُّنَّة فانَّهم لَن یَجِدُوا عَنها مَحیصاً** ر. ک: بحارالانوار 2 / 245. ***یعنی: به وسیله آیات قرآن با خوارج مناظره مکن زیرا قرآن کتابی است که می توان آیاتش را با احتمالات و توجیهات گوناگون معنی کرد تو چیزی می گویی و آنان چیزی دیگر (و سخن به جایی نمی رسد) ولی با سنت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم با آن ها بحث کن که در برابر آن راه فرار و پاسخی نخواهند یافت))
دانشمند معتزلی، ابن ابی الحدید می گوید: سخن فوق (که امام به ابن عباس فرمود:) در جای خود بی نظیر بوده و مفهومی بسیار عالی دارد.** ر. ک: سرگذشت های تلخ و شیرین قرآن 1 / 192 - 191، به نقل از: داستان های نهج البلاغه / 89، نکته: امام صادق علیه السلام می فرماید: ... وَ اءنّ قائِمَنا اِذا قامَ اتَی الناسُ و کُلُّهم یتأَوَّلُ علیهِ کتابَ اللهِ یَحتجُ عَلَیهِ بِه.
... هرگاه قائم ما - حضرت مهدی علیه السلام - قیام نموده و ظهور کند، مردم پیرامونش گرد آمده و همگی بر علیه آن حضرت قرآن را به نفع عقیده خود تأویل و تفسیر می کنند و با سلاح تأویل قرآن بر آن حضرت احتجاج می نمایند (و بر علیه آن حضرت شورش نموده و به جنگ بر می خیزند).
ر. ک: کتاب الغیبة (نعمانی) باب 17،ح 1، 3.***

حکایت 720: قرائت قرآن نزد نجاشی

** نجاشی لقب پادشاه حبشه است که اصحمة بن بحر نام داشت وی پیش از فتح مکه به پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم ایمان آورد.
گویند: هنگامی که خبر وفاتش به پیامبر رسید، پیامبر بر او نماز خواند.***
نخستین مهاجرت به سرزمین حبشه هنگامی آغاز شد که عده ای از مسلمانان تصمیم گرفتند برای رهایی از آزار قریش به منظور فراهم آوردن محیطی آرام برای به پا داشتن شعائر دینی و پرستش خدای یگانه، خاک مکه را ترک گویند و دست از کار و تجارت و فرزند و خویشان بردارند ولی آنان متحیر بودند که چه کنند و به کجا بروند زیرا می دیدند سرتاسر شبه جزیره را بت پرستی فرا گرفته است، با خود اندیشیدند که بهتر آن است که این مطلب را با خود پیا مبر در میان بگذارند. وضع رقت بار مسلمانان کاملاً بر پیامبر روشن بود او خود گر چه از حمایت بنی هاشم برخوردار بود و جوانان بنی هاشم حضرتش را از هر گونه آسیب حفظ می نمودند ولی در میان یاران آن حضرت، کنیز و غلام ، آزاد بی پناه، افتاده بی حامی، فراوان بود و سران قریش لحظه ای از آزار آنها آرام نمی گرفتند. بدین جهت پیامبر در پاسخ مشورت خواهی آن عده فرمود: هرگاه بخاک حبشه سفر کنید بسیار برای شما سودمند خواهد بود زیرا بر اثر وجود یک زمامدار نیرومند و دادگر در آنجا به کسی ستم نمی شود ، و آنجا خاک درستی و پاکی است و شماها می توانید در آن خاک بسر ببرید تا خدا فرجی برای شما پیش آورد)).
کلام نافذ پیامبر اسلام چنان مؤثر افتاد که چیزی نگذشت که آن هایی که آمادگی بیشتر داشتند بار سفر بسته و بدون اینکه بیگانگان و مشرکان آگاه شوند، شبانه برخی پیاده و برخی سواره، راه بندر جده را در پیش گرفتند مجموع آنها در این نوبت ده یا پانزده نفر بود و در میان آنها چهار زن مسلمان نیز دیده می شد.
بندر جده بسان امروز یک بندر معمور بازرگانی بود و از حسن تصادف دو کشتی تجاری آماده حرکت به حبشه بود. مسلمانان از ترس تعقیب قریش آمادگی خود را برای مسافرت اعلام کردند و با پرداخت نیم دینار با کمال عجله سوار کشتی شدند خبر مسافرت و مهاجرت عده ای از مسلمانان به گوش سران مکه رسید ، فوراً گروهی را مأمور کردند که آنها را به مکه بازگردانند ولی مأموران موقعی رسیدند که کشتی سواحل جده را ترک گفته بود.
تاریخ مهاجرت این گروه در ماه رجب سال پنجم بهثت بود. به دنبال این هجرت ، مهاجرت گروهی دیگر از مسلمانان به وقع پیوست که پیشاپیش آنها جعفر بن ابیطالب ( پسرعموی پیامبر اکرم) قرار داشت این هجرت - که هجرت دوم به شمار می آمد - برخلاف هجرت نخستین گروه، در کمال آزادی صورت گرفت بدین جهت عده ای از مسلمانان موفق شدند که زنان و فرزندان خود را نیز به همراه ببرند. به گونه ای که آمار مسلمانان در خاک حبشه دست کم به هشتاد و سه نفر رسید.
مسلمانان مهاجر حبشه را آن گونه که پیامبر اکرم توصیف فرموده بود، سرزمین آباد و محیطی آرام و توأم با آزادی یافتند. و ام سلمه همسر ابی سلمه که بعدها افتخار همسری پیامبر خدا را نیز کسب نمود در باره آنجا چنین می گوید:
وقتی در کشور حبشه سکونت گزیدیم ، در حمایت بهترین حامی قرار گرفتیم. آزاری از کسی نمی دیدیم ، و سخن بدی از کسی نمی شنیدیم)).
هنگامی که خبر آزادی و راحتی مسلمانان در سرزمین حبشه به گوش سران مکه رسید آتش کینه در دل آنها افروخته شد ، و از نفوذ مسلمانان در حبشه به وحشت افتادند زیرا خاک حبشه برای مسلمانان بصورت یک پایگاه محکم در آمده بود. بدین جهت سران دارالندوه))** محلی بود در کنار کعبه که قریش در آن جا پیراموش مشکلات خود به شور و مشورت می پرداختند.*** انجمنی تشکیل داده و نظر دادند که نمایندگانی به دربار حبشه بفرستند ، و برای جلب نظر شاه ( نجاشی) و وزیران او، هدایای مناسبی ترتیب دادند تا از این راه بتوانند ، در دل شاه برای خویش جائی باز کنند سپس مسلمانان مهاجر را به بلاهت و نادانی و شریعت سازی متهم نمایند. برای اینکه نقشه آنها هر چه زودتر و بهتر به نتیجه برسد از میان خود دو کار آزموده حیله گر و کار کشته را - که بعدها یکی از آن دو، بازیگر میدان سیاست گردید - برگزیدند. قرعه بنام عمرو عاص (روباه میدان سیاست) و عبدالله بن ربیعه افتاد. رئیس دارالندوه به آن دو دستور داد که پیش از آنکه با زمامدار حبشه ملاقات کنید هدایا و تحفه های وزیران را تقدیم دارند و قبلاً با آنها به گفتگو بپردازند و نظر آنها را جلب کنند تا به هنگام ملاقات با پادشاه، درخواست های آن دو را تصدیق کنند نامبردگان پس از اخذ این دستور رهسپار حبشه شدند.
وزیران حبشه با نمایندگان قریش روبرو شدند. نمایندگان، پس از تقدیم هدایای مخصوص به آنها چنین گفتند : گروهی از جوانان تازه به دوران رسیده ما، دست از روش نیاکان خود بر داشته اند و آئینی که بر خلاف آئین ما و شما است، اختراع نموده اند و اکنون در کشور شما به سر می برند ، سران و اشراف قریش جداً از پیشگاه پادشاه حبشه تقاضا دارند که هر چه زودتر دستور اخراج و طرد آنها را صادر نمایند و ضمناً خواهش می کنیم که در شرفیابی به حضور حضرت پادشاه هیئت وزیران با ما مساعدت نمایند و از آنجا که از عیوب ، و وضع این عده بهتر آگاهیم بسیار مناسب است که اصلاً در این باره با آنها گفتگو نشود و رئیس مملکت با آنها نیز روبرو نگردد)).
اطرافیان آزمند و نزدیک بین ، قول مساعد دادند . فردای آنروز ، به دربار پادشاه حبشه بار یافتند و پس از عرض ادب و تقدیم هدایا ، پیام قریش را چنین بیان داشتند:
زمامدار محترم حبشه ! گروهی از جوانان تازه به دوران رسیده و سبک مغز ما ، دست از روش نیاکان و اسلاف خود کشیده ، و به نشر آئین دیگری اقدام نموده اند که نه با آئین رسمی کشور حبشه تطبیق می کند و نه با آئین پدران و نیاکان خود آنها. این گروه اخیراً به این کشور پناهنده شده اند ، و از آزادی این مملکت سوء استفاده می کنند بزرگان قوم آنها ، از پیشگاه ملوکانه درخواست می نمایند که حکم اخراج آنان را صادر فرمایند تا به کشور خود بازگشت کنند ...))
همین که سخنان نمایندگان قریش به این نقطه منتهی گشت، صدای وزیران که در حاشیه سریر سلطنتی نشسته بودند ، بلند شد. همگی به حمایت از نمایندگان قیام نموده و گفتار آنان را تصدیق کردند . ولی شاه دانا و دادگر حبشه در حالی با حاشیه نشینان خود مخالفت نمود و گفت : هرگز این کار عملی نیست ، من گروهی را که به خاک و کشورم پناهنده شده اند ؛ بدون تحقیق به دست این دو نفر نمی سپارم.
بایست از وضع و حال این پناهندگان تحقیق به عمل آید و پس از بررسی کامل ، هرگاه گفتار این دو نماینده در باره آنها صحیح و راست باشد در این صورت آنها را به کشور خودشان باز می گردانم ، و اگر سخنان آنان در حق این گروه واقعیت نداشته باشد ، هرگز حمایت خود را از آنها دریغ نمی کنم و بیش از پیش ، آنها را کمک می کنم.
سپس مأمور مخصوص دربار ، بدنبال مسلمانان مهاجر رفت و بدون کوچکترین اطلاع قبلی ، آنها را به دربار احضار نمود. جعفر بن ابیطالب سخنگوی جمعیت با شاه نصرانی حبشه معرفی گردید برخی از مسلمانان نگران بودند که در این باره، سخنگوی جمعیت با شاه نصرانی حبشه چگونه سخن خواهد گفت. برای رفع هر گونه نگرانی ، جعفر بن ابیطالب خطاب به آنان گفت: من آنچه را از راهنما و پیامبر خود شنیده ام بدون کم و زیاد، خواهم گفت.
نجاشی زمامدار حبشه رو به جعفر کرده و گفت: چرا از آئین نیاکان خود دست بر داشته اید و به آئین جدید که نه با دین ما تطبیق می کند ، و نه با کیش پدران خود ، گرویده اید؟ جعفر بن ابیطالب چنین در پاسخ گفت: ما گروهی بودیم نادان و بت پرست، از مردار** حیوانی که بر اساس موازین شرعی ذبح نشده باشد.*** اجتناب نمی کردیم، پیوسته به دنبال کارهای زشت بودیم. همسایه پیش ما احترامی نداشت. ضعیف و افتاده، محکوم زورمندان بود. با خویشاوندان خود به ستیزه و جنگ بر می خاستیم، روزگاری بدین منوال بودیم تا اینکه یک نفر از میان ما که سابقه درخشانی در پاکی و درستکاری داشت،** تا بدان حد که او در زمان قبل از اسلام با لقب امین شناخته می شد و وی را محمد امین می نامیدند.*** بر خاست و به فرمان خدا ما را به توحید و یکتاپرستی دعوت کرد** و فرمود: قولوا لا اله الا الله تفلحوا بگویید (و پای بند شوید) که خدایی جز الله شایسته عبودیت و پرستش نیست تا رستگار شوید.*** و ستایش بتان را نکوهیده شمرد ، و دستور داد در ردّ ( ادای) امانت بکوشیم و از ناپاکیها اجتناب ورزیم و با خویشاوندان و همسایگان خوش رفتاری نمائیم، از خونریزی و آمیزشهای نامشروع، شهادت دروغ ، خیانت در اموال یتیمان و نسبت دادن زنان به کارهای زشت ، دور باشیم.
به ما دستور داد تا نماز بخوانیم ، روزه بگیریم و مالیات ثروت خود را بپردازیم. ما به او ایمان آورده و به ستایش و پرستش خدای یگانه قیام نمودیم و آنچه را حرام شمرده بود، حرام شمرده ، و حلالهای او را حلال دانستیم ، ولی قریش در برابر ما قیام کردند و روز و شب ما را شکنجه نمودند تا از آئین خود دست برداریم و بار دگر سنگها و گلها را بپرستیم ، گرد خبائث و زشتیها برویم. ما مدتها در برابر آنان مقاومت نمودیم تا آنکه تاب و توانائی ما به اتمام رسید. برای حفظ آئین خود ، از مال و زندگی دست شسته، به خاک حبشه پناه آوردیم. آوازه دادگری زمامدار حبشه، بسان آهن ربا ما را به سوی خود کشانید ، و اکنون نیز به دادگری او اعتماد کامل داریم.
بیان شیرین و سخنان دلنشین جعفر به قدری موثر افتاد که شاه در حالی که اشک در چشمانش حلقه زده بود ، از او خواست تامقداری از کتاب آسمانی پیامبر خود را بخواند. جعفر، آیاتی چند از سوره مبارکه مریم را قرائت نمود و به خواندن آیات این سوره ادامه داده و نظر اسلام را درباره پاکدامنی حضرت مریم علیهاالسلام و موقعیت عیسی علیه السلام، روشن ساخت. هنوز آیات سوره به آخر نرسیده بود که صدای گریه شاه و اسقف ها بلند شد ، و قطرات اشک، محاسن آنان و نیز کتابهایی را که در برابر آنها باز بود، تر نمود.** برای استفاده بیشتر ر. ک: سوره مائده / 83 - 82.***
پس از مدتی، سکوت مجلس را فرا گرفت، و زمزمه ها خاموش شد. شاه به سخن در آمد و گفت : گفتار پیامبر اینان و آنچه را که عیسی آورده است از یک منبع نور سرچشمه میگیرند . بروید ، من هرگز اینان را به شما تسلیم نخواهم کرد)).
این مجلس بر خلاف آنچه وزیران و نمایندگان قریش تصور می کردند ، بر ضرر آنان تمام شد و دیگر روزنه امیدی باقی نماند.** ر. ک: فروغ ابدیت 1 / 316 - 309، (با تصرف و تلخیص).***