هزار و یک حکایت قرآنی

نویسنده : محمد حسین محمدی

حکایت 681 : نه چندان بخور کز دهانت بر آید

شیخ اجل سعدی شیرین سخن چنین حکایت کند: یکی از حکما پسر را نهی همی کرد از بسیار خوردن که سیری مردم را رنجور کند. گفت: ای پدر گرسنگی خلق را بکشد. نشنیده ای که ظریفان ( شوخ طبعان) گفته اند به سیری مردن بِه که گرسنگی بردن.
پدر گفت اندازه نگهدار. کُلوا وَ اشرَبوا وَ لا تُسْرِفوا.** اعراف / 31، ترجمه: بخورید و بیاشامید ولی اسراف نکنید.***
نه چندان بخور کز دهانت بر آید - نه چندان که از ضعف جانت بر آید** ر. ک: گلستان سعدی، باب سوم، حکایت هفتم.***

حکایت 682: تضمین سوره قدر در یک نامه

آورده اند که: میرزا عبدالوهاب معتمد الدوله نشاط اصفهانی (1175 - 1244ق) در شب قدر نامه ای به یکی از دوستان خود نوشته و در آن سوره مبارکه قدر را یکجا تضمین** تضمین در لغت یعنی گنجانیدن و در علم بدیع عبارت از این است که شاعر آیتی یا حدیثی یا مصراعی یا بیتی یا دوبیتی از شعر یا نوشته شاعران و نویسندگان پیشین یا معاصر را در سروده خود می آورد و اگر آن سخن مشهور نباشد نام او را در سخن خود ذکر می کند (تا سرقت ادبی محسوب نگردد).*** کرده است. متن نامه چنین است:
اءنّا اَنزَلناهُ فی لَیلَةِ القَدرِ** ترجمه: ما آن ( قرآن) را در شب قدر نازل کردیم.*** گویای قدری بر این رقعه نظری گمارند وَ ما اَدرَاکَ ما لَیلَةُ **ترجمه: و تو چه می دانی شب قدر چیست؟*** این القَدرِ این که شب ماست لَیْلَةُ الْقَدْرِ اگر دیده بدان دیدار خجسته پیوندد خَیْرٌ مِّنْ أَلْفِ شَهْرٍ** شب قدر بهتر از هزار ماه است.*** چرا که در آمدن مَقدَم شریف تَنَزَّلُ الْمَلَائِکَةُ وَالرُّوحُ فِیهَا** ترجمه: فرشتگان و روح در آن شب نازل می شوند.*** و اگر تشریف فرمایی قدوم را معذرتی نهند، این بندگان را رخصتی دهند که: بِإِذْنِ رَبِّهِم **ترجمه: به اذن پروردگارشان.*** عزیمت خدمت ساخته یک امشب را مِّن کُلِّ أَمْرٍ سَلَامٌ** ترجمه: برای (تقدیر) هر کاری، شبی است سرشار از سلامت.*** در ملازمت آن حضرت قیام نماییم هِیَ حَتَّی مَطْلَعِ الْفَجْرِ.** ترجمه آن شب (سرشار از سلامت و رحمت و برکت است) تا طلوع سپیده. ر. ک: تأثیر قرآن و حدیث در ادبیات فارسی / 54، به نقل از: آیین نگارش (حسین سمیعی) / 72 (چاپ وزارت فرهنگ، سال 1319 ش).***

حکایت 683: یکی از دو لا

شیخ اجل سعدی را نسبت داده اند که در مقام وعظ و نصیحت چنین گفته است: جوانمردا! جهد کن که چون سیاست ملک الموت ( حضرت عزرائیل) بر تو سایه افکند بدرقه طاعت با خود داشته باشی، وقتی که چشم ها گریان شود و دل ها بریان و شیطان طمع در ایمان کند و حربه قهر مرگ بر سینه ات راست کند، آنجا بوی دوستی آید و وفاق، و نداء این بشارت شنوی لا تَخافُوا و لا تَحزَنُوا **فصلت / 30، ترجمه: نترسید و غمگین مباشید.*** و اگر عیاذ بالله ( پناه بر خدا، خدای ناکرده) بوی نفاق و دشمنی آید، داغ نومیدی بر پیشانی تو نهند که: لَا بُشْرَی یَوْمَئِذٍ لِّلْمُجْرِمِینَ وَیَقُولُونَ حِجْرًا مَّحْجُورًا** فرقان /22، ترجمه: روز بشارت برای مجرمان نخواهد بود (بلکه روز مجازات و کیفر آنان است) و می گویند: ما را امان دهید، ما را معاف دارید (امّا سودی ندارد). ***بسا کسی که لباس دوستی پوشیده است و نام او در دیوان دشمنان نوشته اند و او را خبر نه. و بسا کسی که جامه دشمنان پوشیده و نامش در جریده ( دیوان، روزنامه) دوستان ثبت کرده اند و او را آگاهی نه. جوانمردا! این سرّی است که از بندگان پوشیده است و کسی را از این خبر، نه. داوود پیغمبر علیه السلام گفت: الهی! سرّ خویش بر من آشکار کن که عظیم ترسان و حیرانم. تا روز این می گفت و می گریست. ندا آمد که یا داوود! اگر چندان بگویی که سنگ خاره را پاره کنی من این سرّ با تو نخواهم گفت. یا داود! از من در دنیا دانستن سر من مخواه تا در مرگ بر تو پیدا کنم.
گفت: یا رب! این سر بدر مرگ چون پیدا کنی؟ ندا آمد که همه سر من با بنده دو حرف است و آن دو لا است یا گویم لا تخافُوا یا گویم لا بُشری. یا از یمین ( جانب راست) بانگ بر آید که دل خوش دار یا از یسار ( جانب چپ) آواز بر آید که دل بردار.
هیچکس را در دم مرگ از بیم این دو لا رنگ بر روی نماند چون جان به سینه برسد. روی زرد و دل پردرد گردد و بر راست و چپ نگریستن گیرد تا آواز از کدام جانب بر آید. سعادت و شقاوت در آن نفس واپسین پدیدار آید بسا بود که بدبخت نیکبخت گردد و نیکبخت بدبخت گردد. یَمحُو اللهُ ما یشآءُ و یُثبتُ و عندَهُ امُّ الکِتابِ.** رعد/ 39، ترجمه: خداوند هر چه را بخواهد محو، و هرچه را بخواهد اثبات میک ند و ام الکتاب ( لوح محفوظ) نزد اوست. ***روزنامه ( دیوان) نزدیک من است من نویسم و من پاک کنم، نه کس آگاه کنم و نه با کس مشورت کنم.** ر. ک: کلیات سعدی 4 / 70، 73، 74.***