سیری در رساله حقوق امام سجاد علیه السلام (جلد سوّم)

نویسنده : آیت الله میرسید محمد یثربی

30 - حقّ امام جماعت

و امّا حقّ امَامکَ فِی صَلاتکَ، فَأَن تَعلَمَ اَنَّهُ قَد تَقَلَّدَ السّفارَة فیما بینک و بینَ الله، و الوفَادَةِ الی ربِّکَ، و تَکَلَّم عَنک و لَم تَتَکَلَّم عنه، و دَعا لک و لم تَدع له، و طَلب فیک و لَم تَطلب فیه، و کَفَاکَ هَمَّ المَقَام بَینَ یَدَیِ الله، والمُساءَلَة لَه فیک و لَم تَکفِه ذلک، فان کانَ فی شَی ء مِن ذلِکَ تَقصِیر کانَ بِهِ دونَک، و ان کانَ آثِما لم تکن شَریکه فیه، و لم یکن لکَ عَلَیهِ فَضل، فَوَقَی نَفسکَ بِنَفسِهِ، و وَقَی صَلاتَکَ بِصَلاتِهِ، فَتَشکُرَ لَهُ علی ذلکَ، و لا حَولَ و لا قُوَّةَ الا باللهِ.
((و اما حق امام جماعت این است که بدانی او سفارت و وساطت میان تو و خدای تو را به عهده گرفته و نماینده تو در درگاه پروردگار است. او از جانب تو سخن می گوید و تو از طرف او سخنی نمی گویی. او برای تو دعا می کند و تو برای او دعا نمی کنی. او برای تو طلب می کند و می خواهد و تو چنین نمی کنی. او از جانب تو اهمیت ایستادن در پیشگاه پروردگار و تقاضا و حاجت خواستن از درگاه ربوبی را کفایت می کند و اگر در انجام این کار نقصانی باشد، به عهده او است و نه تو. اگر گناه و عصیانی صورت بگیرد، تو در این کار شریک نیستی و او هم خود و هم نمازش را وسیله صیانت از تو و نمازت قرار داده است. پس ضروری است که تو او را بر این کار سپاس گویی و شکرگزار باشی)).
این حق نیز شبیه به حق قبلی - حق مؤذّن - است؛ یعنی حق کسانی که به نوعی انسان را به سمت یک عمل مستحب هدایت و کمک می کنند که یادآور ذکر و یاد خدا است. همان گونه که مؤذّن، انسان را در یادآوری و ذکر خدا یادآوری می کند، امام جماعت هم انسان را در انجام واجبی مانند نماز، که جماعت بودن آن مستحب مؤکّد است، یاری می کند؛ بنابراین، نسبت به انسان، حقوقی پیدا می کند.
امام علیه السلام از باب این شکرگزاری و حق شناسی کسی که برای انسان خدمتی انجام می دهد، یک وظیفه و فریضه عقلی است، مؤمنان را به ادای این حقوق تنبه و توجه می دهند.

پاداش و فضیلت نماز جماعت

در تبیین فرمایش امام سجاد علیه السلام نکات قابل بحث متعددی می توان یافت، اما در این جا، به روایت هایی که در فضیلت نماز جماعت وارد شده، اشاره می کنیم.
در روایتی از رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم نقل شده است که فرمودند: جبرئیل بعد از نماز ظهر بر من نازل شد و هفتادهزار ملک او را همراهی می کردند و فرمود:
یا محمَّد! انَّ ربّکَ یُقرِؤُکَ السَّلام، و أَهدی اِلَیکَ هَدیَّتَین، لَم یَهدِهِما الی نبیّ قَبلک، قلت: ما الهدیَّتان؟ قال: الوَترُ ثَلاثُ رَکَعَات، و الصَّلاة الخمس فی جَمَاعَة، قُلتُ: یَا جبرَئِیل و مَا لاُمَّتی فی الجماعة؟ قال: یا محمّد! اذا کانا اثنَین، کَتَبَ الله لکُلّ واحد بِکُلِّ رَکعَة مِائَةَ و خَمسِینَ صَلاة(1).
((ای محمد! خدای سبحان به تو سلام رسانده و برای تو دو هدیه فرستاده است که به هیچ پیغمبری قبل از تو نداده است. حضرت فرمودند: که من از جبرئیل سؤال کردم آن دو هدیه چیست؟ او گفت: یکی، سه رکعت نماز شب است - که در پایان هشت رکعت نماز خوانده می شود و در مجموع یازده رکعت است. توصیه ها و سفارشهایی که برای به جا آوردن نماز شب به مؤمنان شده به خاطر آن است که هدیه الهی است - و دیگری جماعت نمازهای پنج گانه است. حضرت می فرمایند من گفتم: چه حاصلی دارد که امت من نماز را به جماعت بخوانند؟ جبرئیل فرمودند: اگر این جماعت دو نفر باشند، خدا برای هر یک از این امام و ماموم و برای هر رکعتی، اجر یکصد و پنجاه نماز قرار می دهد)).
و اذا کانوا ثلاثة، کَتَبَ الله لکُلّ مِنهم بکلِّ رَکعة سِتَّمِائَة صلاة، و اذا کانوا اَربعة، کَتَبَ الله لکُلِّ واحد بکلِّ رَکعة اَلفا و مِائَتی صَلاة، و اذا کانوا خَمسَة، کَتبَ الله لکلِّ واحد بکُلِّ رکعة اَلفین و اَربَعَمائة صَلاة، و اذا کانوا سِتَّة، کَتَبَ الله لکلِّ واحِد مِنهُم بکلِّ رَکعة اَربعة آلاف و ثَمَانَمائة صَلاة، و اذا کانوا سَبعة، کَتبَ الله لکلِّ واحد منهم بکلِّ رکعة تِسعَة آلاف و ستَّمائة صلاة، و اذا کانوا ثَمانیة کَتَبَ الله لکلِّ واحد مِنهم تِسعَة عَشَر اَلفا و مِائَتی صَلاة، و اذا کانوا تسعة، کتبَ الله تعالی لکلِّ واحد منهم بکلِّ رَکعة ستة و ثلاثین الفا و اربعمائة صلاة، و اذا کانوا عشرة، کتبَ الله تعالی لکلِّ واحد بکلِّ رکعة سبعین الفا و الفین و ثمانمائة صلاة، فان زادوا علی العشرة، فلو صارَت بحار السَّموات و الارض کلّها مِدادا و الاَشجار اَقلاما و الثقلان مع الملائکة کُتّابا، لم یقدروا ان یکتبوا ثَواب رکعة واحدة(2).
((و اگر سه نفر باشند، به ازای هر رکعتی ثواب ششصد نماز برای آنها می نویسد. اگر چهار نفر شدند، خدا به ازای هر رکعتی ثواب یک هزار و دویست نماز برای آنها قرار میدهد و اگر پنج نفر شدند، در قبال هر رکعت ثواب دو هزار و چهارصد نماز به آنها می دهد و اگر شش نفر بودند، در ازای هر رکعت ثواب چهار هزار و هشتصد نماز به آنها پاداش می دهد و اگر هفت نفر باشند، هر رکعت را برای هر یک از آنها نه هزار و ششصد نماز به حساب می آورد و برای جماعتی که با هشت نفر برگزار شود برای هر یک، یک رکعت را نوزده هزار و دویست نماز حساب خواهد کرد و اگر این جماعت به نه نفر برسد، ثواب هر رکعت نماز آنها ثواب سی و شش هزار و چهارصد نماز خواهد بود و اگر این عده ده نفر باشند، ثواب هر رکعت نماز آنها، هفتاد و دو هزار و هشتصد نماز خواهد بود. و چنانچه این عده از ده نفر تجاوز کند، اگر همه دریاهای زمین و آسمان مرکب شوند و همه درختان قلم شوند و جن و انس و ملائکه نویسنده شوند، قدرت نخواهند داشت که پاداش و اجر یک رکعت از این نماز را بنویسند)).
((یا محمد! تکبیرة یدرکها المومن مع الامام، خیر له من ستین الف حجّة و عُمرة، و خیر من الدنیا و ما فیها سبعین الف مرّة، و رکعة یصلیها المومن مع الامام، خیر من مائة الف دینار یتصدّقُ بِهَا علی المساکین، و سجدة یسجدها المؤمن مع الامام فی جماعة، خیر من عتق مائة رقبة(3).
((ای محمد! هر تکبیری که مومن همراه با امام باشد، برای او بهتر از شصت هزار حج و عمره است و هفتادهزار بار از دنیا و آنچه در آن است برای او بهتر است و هر رکعتی که مومن همراه با امام به جا آورد، برای او از صدهزار دینار که به فقرا صدقه بدهد بهتر است و هر سجده ای که مومن همراه با امام به جا آورد، از آزاد کردن صد بنده ارزشمندتر است)).
در منابع روایی ما، درباره اهمیت نماز جماعت روایت بسیاری یافت می شود. حتی عبدالله بن مسعود می گوید که روزی دیر به نماز جماعت رسول الله صلی الله علیه وآله و سلم رسیدم؛ یعنی حضرت تکبیرةالاحرام را فرموده بودند که من وارد مسجد شدم و چون این فضیلت را درک نکردم یک بنده آزاد کردم، بعد خدمت رسول الله صلی الله علیه وآله و سلم آمدم و عرض کردم:
یا رسول الله! فاتتنی تکبیرة الافتتاح یوما، فأعتقت رقبة، هل کنت مدرکا فضلها؟ فقال: لا، فقال ابن مسعود: ثم أعتق أخری، هل کنت مدرکا فضلها؟ فقال: لا یا بن مسعود، و لو أنفقت ما فی الارض جمیعا لم تکن مدرکا فضلها(4).
((من تکبیرةالاحرام را درک نکردم و به همین دلیل یک برده آزاد کردم. آیا با این عمل اجر تکبیرةالاحرام را درک کرده ام؟ حضرت فرمودند: نه. ابن مسعود می گوید: آیا اجر تکبیرةالاحرام را درک می کنم یا نه؟ حضرت فرمودند: نه. بعد فرمودند: اگر هر چه روی زمین هست متعلق به تو باشد و همه را در راه خدا انفاق کنی، باز هم فضیلت یک تکبیرةالاحرام را به دست نخواهی آورد)).

پیامدهای سوء ترک نماز جماعت

از مجموع روایت هایی که درباره نماز جماعت آمده است استفاده می شود که نماز جماعت فوق العاده مورد اهتمام و توصیه شرع مقدس است؛ به صورتی که در بعضی از روایت ها درباره کسانی که نماز جماعت را ترک می کنند، به خصوص اگر به مسجد نزدیک باشند، چنین آمده است:
لا صلاة لجار المسجد الّا فی مسجده(5).
((نماز همسایه مسجد کامل نیست، مگر که آن را در مسجد به جای آورد)).
در روایتی که مرحوم حرّ عاملی در ((وسایل الشیعه)) آورده است، امام صادق علیه السلام می فرمایند:
اشتَرَطَ رسول الله صلی الله علیه وآله و سلم علی جِیرانَ المسجد شهود الصّلاة(6).
((حضرت شرط کردند بر همسایه مسجد که برای نماز باید در مسجد حاضر شوند)).
در روایتی دیگر آمده است:
لَتَحضُرُنَّ المسجد أو لأُحرقَنَّ علیکم منازلکم(7).
((اگرکسی از حضور نماز جماعت کوتاهی کند، خانه اش را باید آتش زد)).
این دستور رسول الله صلی الله علیه وآله و سلم حکایت از شدت اهتمام به نماز جماعت دارد.
حتی روایتی را نقل می کنند که نابینایی خدمت رسول الله صلی الله علیه وآله و سلم آمد و عرض کرد:
یا رسول الله! انّی ضریر البصر و رُبَّما أسمع النِّداء و لا أجد مَن یَقُودُنی الی الجماعة و الصّلاة معک، فقال له النبی صلی الله علیه وآله و سلم: شُدَّ من منزلک الی المسجد حبلا واحضُر الجماعة(8).
((یا رسول الله! من نابینا هستم و چه بسا صدای اذان را می شنوم، اما کسی نیست که مرا کمک کند و برای نماز به مسجد بیاورد حضرت فرمودند: ریسمانی یا طنابی را از منزلت به مسجد می کشی و موقع نماز دستت را به این ریسمان می گیری که تو را هدایت کند و به مسجد برساند)).
سرّ اهتمام به نماز جماعت همان طور که قبلا نیز بدان اشاره کردیم این است که:
مَن خلع جماعة المسلمین قدر شبر، خلع ربق الایمان من عنقه(9).
((هر کسی به اندازه یک وجب از نماز جماعت مسلمانان دور شود پیوند خود را با ایمان بریده است)).
یعنی شرط ایمان، حضور در جماعت مسلمانان و همراهی با جمع آنان است. حتی در روایت دیگری آمده است که:
من سمع النداء من جیران المسجد فلم یجب فلا صلاة له(10).
((از همسایگان مسجد، کسی که صدای مؤذّن را بشنود و در مسجد شرکت نکند، نمازش کمال ندارد و مقبول نیست)).