سیری در رساله حقوق امام سجاد علیه السلام (جلد دوم)

نویسنده : آیت الله میرسید محمد یثربی

2 - مهلت در ادای دین

چون قرض مدت و مهلت دارد، به هنگام رسیدن مهلت، اگر شخص قادر به پرداخت قرض نشد، به او مهلت بدهد و یا این که قرض دهنده، ذمه او را از خود مبرّا کند و از او مطالبه ننماید. روایتی از امام صادق علیه السلام نقل شده است که می فرمایند:
مَن أَراد أَن یُظِلَّه اللَّه یوم لا ظلَّ الا ظلُّه، قالها ثلاثا فَهَابَهُ النَّاس أَن یسأَلوه فقال: فلینظر مُعسرا أَو لِیَدَع لَه مِن حقِّه(844).
((روزی که هیچ سایه ای جز لطف الهی نیست، اگر کسی می خواهد در سایه این لطف قرار گیرد، انسان ناتوانی را که قادر به پرداخت قرض خود نیست فرصت دهد یا او را رها کند و ذمه او را بری کند)).
ثمره چنین کاری که از مصادیق مهم فعل معروف است این است که در صحنه قیامت که همه به دنبال مأمن و پناهگاهی می گردند، خداوند او را در پناه خود قرار می دهد.
مرحوم کُلینی سخن دیگری از امام صادق علیه السلام نقل می کند که حضرت فرمودند:
انَّ رسول اللَّه صلَّی اللَّه علیه و آله و سلم قال فی یوم حارّ و حنَّی کفَّه: مَن أَحبَّ أَن یستظلَّ من فَور جهنَّم؟ قالها ثلاث مرَّات فقال النَّاس فی کُلّ مرَّة: نحن یا رسول اللَّه، فقال: مَن أَنظر غریما أَو ترک المعسر(845).
((در یک روز گرم رسول گرامی اسلام صلَّی اللَّه علیه و آله و سلم فرمودند: چه کسی دوست دارد از شدت حرارت آتش جهنم در سایه ای قرار گیرد؟ حضرت سه مرتبه این سوال را تکرار فرمودند: در هر بار مردمی که حاضر بودند، گفتند: ما دوست داریم ای رسول خدا! حضرت فرمودند: به کسی که در سختی قرار گرفته، فرصت دهید یا او را بَرِی ءُالذمّه کنید)).
مرحوم کُلینی در همین باب، روایت دیگری از امام صادق علیه السلام نقل می کند که حضرت فرمودند:
و مَن أَنظر مُعسرا کان له علی اللَّه عزَّ و جَلَّ فی کُلّ یوم صدقة بمثل ماله حتّی یَستَوفِیه، ثم قال أَبوعبداللَّه علیه السلام: و ان کان ذو عسرة فنظرة الی میسرة و أَن تَصَدَّقوا خیر لکم اءِن کنتم تعلمون(846) أَنَّه معسر فتصدَّقوا علیه بمالکم فهو خیر لکم(847).
((هرکس گرفتاری را مهلت بدهد تا قادر به پرداخت شود، خداوند به اندازه آن مال در هر روز برای او حساب صدقه بازمی کند، سپس امام علیه السلام به آیه شریفه ای استشهاد فرمودند که خداوند می فرماید: اگر بدهکار، قدرت پرداخت نداشته باشد، او را تا وقت توانایی، مهلت دهید؛ و اگر برای خدا بر او ببخشید؛ این برای شما بهتر است چنانچه به مصلحت خود دانا باشید)).
در روایت دیگری از امام صادق علیه السلام نقل شده است که فرمودند:
خَلُّوا سبیل المُعسِرِ کَمَا خَلَّاهُ اللَّه عزَّ و جَلَّ(848).
((همان طور که خداوند از افراد معسر و گرفتار می گذرد، شما نیز از آنها درگذرید)).
مثلا خداوند روزه را در ماه مبارک رمضان و نماز را با شرایط خاص برای اوقات پنج گانه واجب کرده است، اما اگر کسی معسر باشد، دچار سختی و عذری باشد، یقینا تکلیف به آن ترتیب که بیان شده از او برداشته می شود.
این روشی است که خداوند متعال نسبت به مطالبات خود اتخاذ کرده است؛ از بندگانش نیز انتظار می رود که همان سیره را اتخاذ کنند.

3 - اطعام نیازمندان

مواردی از این قبیل فراوان است؛ مثلا نسبت به افرادی که توان تأمین خوراک و غذای روزمره و تهیه پوشاک خود را ندارند، اطعام طعام و تهیه لباس سفارش شده است. در این باره امام موسی کاظم علیه السلام می فرمایند:
مِن موجبات المَغفِرَةِ اطعامُ الطَّعام(849).
((یکی از موجبات آمرزش، غذا دادن و اطعام است)).
یا در روایت دیگری از رسول اکرم صلَّی اللَّه علیه و آله و سلم نقل شده است که می فرمایند:
خیرکم مَن أَطعم الطَّعام(850).
((بهترین شما کسی است که اهل اطعام است)).
ائمه معصومین علیهم السلام نیز خود را به این صفت ستوده اند:
انَّا أَهل بیت أُمِرنا أَن نُطعِمَ الطَّعام(851).
((ما اهل بیت خانواده ای هستیم که مأمور به اطعام طعام شده ایم)).
یا در سخن دیگری امام صادق علیه السلام می فرمایند:
من المُنجیات اطعام الطَّعام(852).
((یکی از موجبات نجات - از غضب الهی - اطعام نمودن است)).
انَّ الله عز و جل یُحبُّ اطعام الطَّعام(853).
((خداوند متعال، اطعام طعام را دوست دارد)).
خدا اطعام طعام را دوست دارد؛ زیرا موجب مغفرت و تعالی رتبه انسان و قرار گرفتن وی در شمار اخیار و باعث نجات می شود.
علاوه بر همه این روایات، خداوند این بندگانش را بدون در نظر گرفتن این که او بنده خوب و خداپرست است یا بنده مشرک و ملحد روزی می دهد. خدا همه بندگان را دوست دارد؛ گرچه دوستی هم مراتبی دارد و هر که دارای مکارم بیشتر باشد، خداوند نیز او را بیشتر دوست دارد. در روایتی از امام محمَّد باقر علیه السلام آمده است:
انَّ مِن أَحبِّ عباد اللَّه الی اللَّه لَمَن حبَّب الیه المعروف و حبَّب الیه فَعَالَهُ(854).
((خداوند از میان بندگان، کسانی را بیشتر دوست دارد که به معروف علاقه دارند و به آن عمل می کنند)).
برای کسی که معروف را دوست دارد و آن را انجام می دهد، بهترین ثمره اش این است که محبوب ذات ذوالجلال الهی است و این یقینی است که هیچ محبی، حبیب خود را در دنیا و آخرت رها نمی کند.
اگر انسان، محبوب کسی شد، یقینا آن محب، هرچه در توان دارد برای سعادت محبوبش انجام می دهد. از آن جا که خداوند معروف و خیر را دوست دارد، فاعل آن را هم دوست دارد. در روایتی که امام صادق علیه السلام آن را از پیامبر صلَّی اللَّه علیه و آله و سلم نقل می کند می فرمایند:
کُلّ معروف صدقة و الدَّالُّ علی الخیر کفاعله(855).
((هر عمل معروفی، برای صاحب آن صدقه است و کسی که دلالت بر خیر می کند، اهل خیر می شود و مانند کسی است که فعل معروف را انجام داده است)).
در تبیین این مطلب در روایتی از امام موسی بن جعفر علیه السلام آمده است:
خیر مِنَ الخیر فاعِلُهُ(856).
((بهتر از خود خیر، فاعل خیر است)).
یعنی به همان مقدار که خیر و معروف محبوب خدا است، فاعل آن نزد خدا محبوب است. این آثاری است که در این چند روایت ذکر شده است. در نتیجه کسی که محبوب خدا شد، هم در دنیا و هم در آخرت نتیجه آن را می بیند و خدا محبوبش را چه در دنیا و چه در آخرت رها نمی کند.

آثار دنیوی و اخروی عامل به معروف

در روایات برای اهل معروف، آثار دنیوی نیز ذکر شده است؛ امام صادق علیه السلام از اجدادش علیهم السلام نقل می فرمایند:
صَنَائِعُ المعروف تَقِی مَصَارِعَ السُّوء(857).
((به جای آوردن معروف، انسان را از حوادث نابهنگام و سوء محافظت می کند)).
به تعبیر روایت قبل که هر کار نیکی صدقه است؛ همان گونه که در ذهن ما، عموما این معنا جا افتاده که صدقه، انسان را از بلیه و خطر حفظ می کند، در این جا معروف نیز همین اثر را دارد؛ به تعبیر دیگر لازم نیست صدقه فقط پول دادن و یا کمک کردن به نیازمندان باشد، بلکه عمل معروف نیز صدقه است و انسان را از حوادث و پیشامدهای ناگوار مصون نگه می دارد. در روایت دیگری از وجود مبارک امام باقر علیه السلام آمده است که فرمودند:
انّ صنائع المعروف تَدفَعُ مَصَارِعَ السُّوءِ(858).
((انجام دادن معروف نه تنها انسان را از بلاها و حوادث نگه می دارد، بلکه آنها را دفع می کند)).
اثر دیگری که در بعضی از روایات برای معروف بیان شده این است که باعث نازل شدن رحمت بر صاحب فعل معروف می شود. امام صادق علیه السلام از رسول اللَّه صلَّی اللَّه علیه و آله و سلم نقل می کنند که حضرت فرمودند:
انَّ البرکة أَسرع الی البیت الَّذی یُمتار منه المعروف من الشَّفرة فی سنام البعیر أَو من السَّیل الی منتهاه(859).
((شتابِ آمدن برکت به خانه ای که از آن کارهای خیر و معروف بیرون می رود، از وارد شدن کارد به گلوی شتر و یا از رسیدن سیل به انتهای آن، بیشتر است)).
چنان که ملاحظه می شود این روایت و امثال آن انسان را به معروف تشویق می کند و در او انگیزه انجام آن را شدت می بخشد. در روایت دیگری که به جنبه های معنوی این امر توجه شده است، امام صادق علیه السلام می فرمایند:
أَیُّما مؤمن أوصل الی أَخیه المؤمن معروفا فَقَد أوصل ذلک الی رسول اللَّه صلَّی اللَّه علیه و آله و سلم(860).
((مؤمنی که کار معروفی را برای برادر مؤمنش انجام می دهد، در واقع این خدمت را برای پیامبر اکرم صلَّی اللَّه علیه و آله و سلم انجام داده است)).
این روایت در واقع، دریچه های تازه ای را به روی انسان می گشاید و او را وادار می کند تا از زاویه ای دیگر به این مساله بیندیشند. حضرت می فرمایند که از روی ترحم و با نگاه فقر و ناتوانی، برای دیگران کار معروف و خیر انجام نده؛ بلکه تصور تو این باشد که به رسول اللَّه صلَّی اللَّه علیه و آله و سلم خدمت می کنی؛ یعنی خدمت به ارزشمندترین موجود عالم بشریت. باید تصور کنیم که اگر رسول اللَّه صلَّی اللَّه علیه و آله و سلم حیات داشتند و نیاز به خدمت ما داشتند چگونه عمل می کردیم!
آثار عجیب دیگری هم در روایات، ذکر شده است که اگر نمی بود انسان جرأت به زبان آوردن آن را نداشت، مثلا علی بن یقطین می گوید: امام موسی بن جعفر علیه السلام به من فرمودند:
کان فی بنی اسرائیل مؤمن و کان له جار کَافِر، فکانَ الکافِرُ یَرفُقُ بالمؤمن و یُوَلِّیهِ المعروف فی الدُّنیا، فلمَّا أَن ماتَ الکافر بَنی اللَّه له بیتا فی النَّار مِن طین، و کان یَقِیهِ حَرَّهَا، و یأتیه الرِّزقُ من غیرها، و قیل له: هذا ما کُنتَ تُدخِلُهُ علی جارک المؤمن فلان بن فلان من الرِّفق، و تُوَلِّیهِ مِنَ المعروف فی الدُّنیا(861).
((در قوم بنی اسرائیل فرد مؤمنی بود که همسایه کافری داشت که اهل رفق و مدارا با او بود؛ در دنیا معروف را برای او دوست می داشت. وقتی از دنیا رفت به حسب وعده قران که می فرماید: ان اللَّه لا یغفر أَن یشرک به(862)؛ کافران وارد بهشت نمی شوند و گناهانشان قابل بخشش نیست، این کافر به جهنم رفت؛ ولی خداوند در جهنم از گل خانه ای برای او بنا کرد که حرارت جهنم را از او دفع می کرد و رزق او نیز از خارج جهنم تامین می شد. به مرد کافر خطاب شد که این ثمره رفق و مدارا و معروف تو نسبت به همسایه مومنت در دنیا است)).
ملاحظه می شود که ثمره عملی معروف چگونه ظاهر می شود، حتی از انسان هایی که منکر ذات الهی بودند، اما در دل دوستدار خیر برای دیگران بودند. در روایت دیگری از امام صادق علیه السلام وارد شده است که می فرمایند:
فمَن أَتی الیکم معروفا فخُذوا بِیَدِهِ و أَدخلوهُ الجنَّةَ(863).
((پس دست هر کس را که به تو خدمت کرده و دست تو را در دنیا گرفته است بگیر و به بهشت ببر)).
یعنی خداوند به کسانی که درباره آنها کار معروف و خیری انجام شده است مقام شفاعت می دهد تا شفاعت انسان هایی را بکنند که حوایجشان را برآورده کرده اند.