سیری در رساله حقوق امام سجاد علیه السلام (جلد دوم)

نویسنده : آیت الله میرسید محمد یثربی

نکات قابل توجه در تربیت فرزند

در پایان مباحث این حق، تذکر نکاتی چند، خالی از فایده نیست:

1 - توجه روایات به ورزش

در کلمات معصومین علیهم السلام تربیت جنبه های جسمانی فرزندان هم مورد عنایت واقع شده است. در روایتی از رسول اکرم صلَّی اللَّه علیه و آله و سلم نقل کردیم که فرمودند: حقّ فرزند این است که علاوه بر آموزش علم، به او شناگری و تیراندازی بیاموزید.
اما نکته قابل توجه این است که ورزش های متعارف و متداول در هر زمان مختلف است. ولی تأکید به مساله آموزش شنا و تیراندازی، دقت مضاعفی را می طلبد. به ویژه توجه حضرت به موضوع تیراندازی.
والدین از ابتدا باید توجه داشته باشند که فرزند، تنها برای یک زندگی بسیط، عادی و معمولی تربیت نشود. او را انسانی مسوولیت پذیر تربیت کنند. او را نسبت به سرنوشت جامعه، دین و اعتقاداتش حساس باربیاورند و آموزش های لازم را برای رویارویی با دشمنانی که یقینا همیشه در کمین جوامع اسلامی هستند، به وی بیاموزند. به همین منظور در آیه شریفه ای که همگان به آن آشنا هستند، آمده است:
و أَعَدُّوا لهم مَااستَطَعتُم مِن قُوَّة و مِن رِباطِ الخَیل تُرهِبُونَ به عدوَّ اللَّه و عدوَّکم(603).
((هر نیرویی در توان دارید، برای مقابله با دشمنان، آماده سازید؛ و همچنین اسب های ورزیده (برای میدان نبرد)، تا به وسیله آن، دشمن خدا و دشمن خویش را بترسانید)).
در این آیه، نکته ای است که به تعبیر فقها، برای عقل قابل درک است. عقل، حکم می کند که انسان ها برای رویارویی با دشمن، همیشه استعداد و آمادگی کافی داشته باشند، طبیعی است که این آمادگی باید از همان دوران کودکی ایجاد شود، تا هیچ گاه جامعه اسلامی در هجوم دشمنان، دچار ضعف نشود. چنین نباشد که افراد آمادگی و استعداد دفاع از ناموس، حریم زندگی، مملکت و اعتقاداتشان را نداشته باشند. همچنین مساله اهمیت دادن به آموزش شنا که صرف نظر از کارایی آن در دفاع، حفاظت و نگهبانی از حریم کشور، ورزشی است که موجب تقویت نیروی جسمانی و قوای بشری است. در تعبیری که به پیامبر گرامی اسلام صلَّی اللَّه علیه و آله و سلم نسبت داده اند آمده است که:
العقل السَّلیم فی الجسم السَّلیم(604).
((عقل سالم در بدن سالم است)).
تذکر یک نکته را لازم می دانم که توجه به برخی از رشته های ورزشی، نباید فرزندان ما را از توجه به مسائل اساسی و مورد نیاز دیگری که برای ادامه حیات ضروری است، غافل کند.
مسائلی همچون ورزش به اصطلاح حوزوی، جنبه طریقت برای رشد انسان ها دارد؛ نه این که خود آنها موضوع و هدف باشند و جنبه استقلالی داشته باشند.

2 - رشد علمی فرزندان

آنچه که از کلام حضرت رسول اکرم صلَّی اللَّه علیه و آله و سلم و امیرالمؤمنین علیه السلام استفاده می شود این است که والدین موظفند نهایت تلاش خود را برای آموزش و یادگیری فرزند به کار برند. اهتمام به این امر در زمینه سازی ورود فرزندان به همین مدارس ابتدایی و راهنمایی و متوسطه منحصر نمی شود. مراد از این تعلیم کتابت و آموزش علوم و دانش های عمیق و مورد نیاز جوامع انسانی است.
روایتی از رسول اکرم صلَّی اللَّه علیه و آله و سلم وارد شده است که فرمودند:
لو کان العلم منوطا بالثُّریَّا لَتَنَاوَلَهُ رجال مِن فارس(605).
((اگر علم در ثریا هم باشد، در آینده انسان هایی از فارس قدرت رسیدن به آن را پیدا خواهند کرد)).
به یقین مراد رسول اکرم صلَّی اللَّه علیه و آله و سلم صرف خواندن و نوشتن نبوده است، بلکه مراد علوم و دانش های پیچیده و مورد نیاز بشر است. این تنبه و تشویقی است از ناحیه رسول اکرم صلَّی اللَّه علیه و آله و سلم برای مسلمانان که برای دستیابی به رشته های مختلف علوم جدیت به خرج دهند.
اگر پدر و مادر استعداد تحصیل آن را در فرزند احساس می کنند، نباید به مساله آموزش های رایج اکتفا کنند. اگر می توانند به عنوان یک مشاور دلسوز و امین او را به انتخاب رشته های ارزنده ای از علوم هدایت کنند. اگر خود هم قدرت ارائه طریق و راهنمایی ندارند، افراد مطمئن را برای راهنمایی فرزند انتخاب کنند و فرزند را در آموزش علوم مورد نیاز جامعه هدایت کنند.
برخی از علوم، در بعضی از زمان ها و جوامع جلوه های فریبنده ای پیدا می کنند. ضمن این که ما برای همه رشته های علمی احترام قائل هستیم، اجتماع نسبت به آن علوم چندان نیاز محسوسی ندارد.
والدین باید فرزند را در جهت فراگیری علومی هدایت کنند که برای دیگران و برای جوامع اسلامی و انسانی مفید است. تعلیم کتابت هم که در روایات آمده است یک تعبیر کنایی است. کنایه از این که پدر و مادر موظفند فرزند را به فراگیری علوم به معنای وسیع کلمه کمک و یاری کنند. همین طور درباره تعبیری که در روایات برای تعلیم قرآن وارد شده است. می توان گفت که یادگیری متن قرآن به تنهایی منظور نیست؛ یادگیری متن به عنوان مقدمه، برای رسیدن به معانی دقیق و عمیق یک ضرورت است، اما تعلیم قرآن در این جا به معنای فهم و درک معانی بلند کلام وحی، و به معنای وسیع تر آن فهم دین است.
والدین موظفند فرزند را در فهم کلام وحی و معارف دین یاری کنند. پدر و مادر الزاما باید به سیر تعلیم فرزند نظارت کافی داشته باشند. نه این که تصور کنند به صرف تأمین هزینه های تحصیل وی، وظیفه خود را ادا کرده اند. صیانت از اعتقادات فرزند هم یک وظیفه است که یقینا از همه وظایف گذشته مهم تر است.