سیری در رساله حقوق امام سجاد علیه السلام (جلد دوم)

نویسنده : آیت الله میرسید محمد یثربی

9 - میانه روی در امور

واقصد فی مشیتک واغضض من صوتک(598).
((پسرم! در راه رفتن، اعتدال را رعایت کن؛ و از صدای خود بکاه و هرگز فریاد مزن)).
به نظر می رسد که، تنها معنا و مفهوم لغوی آیه موردنظر نیست؛ یعنی در این که لقمان به فرزندش می گوید: در حرکتت میانه رو باش، در راه رفتن نه سرعت به خرج بده و نه کند حرکت کن، سخن که می گویی صدایت را به فریاد بلند نکن، یقینا کنایه از این است که در مسیر زندگی و حرکت به سوی مطلوب و صدا کردن و طلبیدن محبوب، هرگز دچار افراط نشو؛ از تندروی و سرعت و از فریاد بپرهیز.
انسان در تلاش برای دستیابی به اهداف در نقطه آغازی ایستاده است؛ گاه برای رسیدن به مقصود باید راهی را بپیماید، گاه نیز می تواند از همان نقطه، مطلوب و محبوب را به سوی خود فراخواند.
کسی می تواند به وسیله هر یک از این دو شیوه حرکت کند و یا صدا زدن به مراد خود نائل شود که طریق اعتدال پیشه کند؛ وگرنه با تندروی، خسته، وامانده و ناتوان می شود. یا به جای فراخوانی، با فریاد و نعره گوش خراش، مطلوب و محبوب را فراری می دهد.
والدین، از آغاز باید به عنوان یک اصل مهم، اعتدال در رفتار و منش را به فرزند بیاموزند. راه آموزش هم استفاده از علاقه مندی های کودک است. اعتدال و میانه روی یک توصیه همیشگی و همگانی در همه امور زندگی است. از امور شخصی گرفته تا امور عبادی و اقتصادی. نه آنقدر تند برود که در راه بماند و نه آن چنان سستی و قصور کند که زمان بگذرد و مطلوب بگریزد.
اصولی که در آیات کریمه قرآن از زبان لقمان حکیم در سوره مبارکه لقمان آمده، به پایان رسید. با دقت در این اصول که با کلمه یا بُنَی شروع می شود و همراه با نوعی ملاطفت و نرمش است درمی یابیم در این اصول، به آنچه که یک انسان باید برای وصول به موفقیت ها و لذایذ دنیوی و سعادت اخروی بداند، اشاره شده است.
در پایان این نکات آموزشی که از آیات شریفه قرآن و از زبان لقمان حکیم ذکر شد، لازم می دانم توصیه مهمی را به والدین محترم بنمایم که امروز به خصوص در شرایط اجتماعی ما، مساله تربیت فرزند با شرایط گذشته بسیار متفاوت است.
والدین محترم و به خصوص جوانان عزیز ما اعم از دختر و پسر، وظیفه دارند قبل از فرزنددار شدن، اصول و شیوه های تربیت فرزند را فرابگیرند. تصور نکنند که خود بدون حساب و کتاب رشد کرده اند و والدین در مورد آنها زحمتی نکشیده اند. اگر امروز در جامعه، شاهد دوام و بقای سلسله ای از سنت های اعتقادی و اصول اخلاقی هستیم، حاصل زحمات، اجداد، پدران و مادران ما است.
بنابراین، ضمن قدردانی و قدرشناسی از آنها، قصور و مسامحه در فراگیری روش های آموزشی و نگهداری و صیانت از فرزند، قابل توجیه نخواهد بود.
در بعضی از روایات و آیات کریمه قرآن، حقوق دیگران هم برای فرزند ذکر شده که با تأمل در آنها، در می یابیم که مصادیقی از اصولی است که ذکر شد هر چند بعضی از آنها مربوط به جنبه های جسمانی تربیت فرزند است که سعی می کنیم به آنها اشاره کنیم؛ رسول اکرم صلَّی اللَّه علیه و آله و سلم می فرمایند:
من حَقُّ الوَالِدِ علی والِدِهِ ثَلاثَة یُحَسِّنَ اسمه و یُعَلِّمُهُ الکتابةَ و یُزَوِّجُهُ اذا بلغ(599).
((حقّ فرزند بر پدر آن است که نام نیکویی برای او انتخاب کند و در تعلیم آداب و سنن اخلاقی صحیح و اجتماعی او بکوشد و به او قرآن بیاموزد)).
حضرت امیرالمومنین علیه السلام می فرمایند:
حَقُّ الوَلَدِ علی والِدِهِ أَن یُحَسِّنَ اسمَهُ و یُحَسِّنَ أَدبهُ و یُعَلِّمُهُ القرآن(600).
((حق فرزند بر پدر آن است که نام نیکویی برای او انتخاب کند و در تعلیم آداب و سنن اخلاقی صحیح و اجتماعی او بکوشد و به او قرآن بیاموزد)).
روایت دیگری از رسول اکرم صلَّی اللَّه علیه و آله و سلم نقل شده است که فرمودند:
حقّ الولد علی الوالد أن یُعَلِّمُهُ الکتابَةَ و السِّباحةَ والرَّمیَ(601).
((از جمله حقوق فرزند بر پدر این است که به او خواندن و نوشتن، شنا کردن و تیراندازی بیاموزد)).
از رسول اکرم صلَّی اللَّه علیه و آله و سلم نقل شده است که فرمودند:
مِن حَقّ الولد علی الوالد أن یُحَسِّنَ أَدَبه و یُحَسِّنَ اسمه(602).
((حقّ فرزند بر پدر آن است که او را نیکو تربیت کند و نام نیکو بر او نهد)).
از مجموع این روایات چند حقّ برای فرزند استفاده می شود:
امر اول، نام گذاری مطلوب و صحیح که در حقّ مادر از آن سخن گفتیم. نکته مهم و قابل توجهی که در آن مباحث به آن اشاره کردیم، این بود که نام فرزند باید جنبه تربیتی داشته و در او احساس عزت بیافریند.
امر دوم، توجه به تربیت صحیح در آداب و رسوم اخلاقی و اجتماعی است که در این موضوع هم بحث بسیار مفصَّلی مطرح شد.
امر سوم، مساله اهتمام والدین به تعلیم و آموزش علوم و دانش های روز به فرزند است.
امر چهارم، اهتمام به جنبه های جسمانی فرزند است.
امر پنجم، کمک والدین در تشکیل خانواده و تزویج فرزندان دختر و پسر.

نکات قابل توجه در تربیت فرزند

در پایان مباحث این حق، تذکر نکاتی چند، خالی از فایده نیست:

1 - توجه روایات به ورزش

در کلمات معصومین علیهم السلام تربیت جنبه های جسمانی فرزندان هم مورد عنایت واقع شده است. در روایتی از رسول اکرم صلَّی اللَّه علیه و آله و سلم نقل کردیم که فرمودند: حقّ فرزند این است که علاوه بر آموزش علم، به او شناگری و تیراندازی بیاموزید.
اما نکته قابل توجه این است که ورزش های متعارف و متداول در هر زمان مختلف است. ولی تأکید به مساله آموزش شنا و تیراندازی، دقت مضاعفی را می طلبد. به ویژه توجه حضرت به موضوع تیراندازی.
والدین از ابتدا باید توجه داشته باشند که فرزند، تنها برای یک زندگی بسیط، عادی و معمولی تربیت نشود. او را انسانی مسوولیت پذیر تربیت کنند. او را نسبت به سرنوشت جامعه، دین و اعتقاداتش حساس باربیاورند و آموزش های لازم را برای رویارویی با دشمنانی که یقینا همیشه در کمین جوامع اسلامی هستند، به وی بیاموزند. به همین منظور در آیه شریفه ای که همگان به آن آشنا هستند، آمده است:
و أَعَدُّوا لهم مَااستَطَعتُم مِن قُوَّة و مِن رِباطِ الخَیل تُرهِبُونَ به عدوَّ اللَّه و عدوَّکم(603).
((هر نیرویی در توان دارید، برای مقابله با دشمنان، آماده سازید؛ و همچنین اسب های ورزیده (برای میدان نبرد)، تا به وسیله آن، دشمن خدا و دشمن خویش را بترسانید)).
در این آیه، نکته ای است که به تعبیر فقها، برای عقل قابل درک است. عقل، حکم می کند که انسان ها برای رویارویی با دشمن، همیشه استعداد و آمادگی کافی داشته باشند، طبیعی است که این آمادگی باید از همان دوران کودکی ایجاد شود، تا هیچ گاه جامعه اسلامی در هجوم دشمنان، دچار ضعف نشود. چنین نباشد که افراد آمادگی و استعداد دفاع از ناموس، حریم زندگی، مملکت و اعتقاداتشان را نداشته باشند. همچنین مساله اهمیت دادن به آموزش شنا که صرف نظر از کارایی آن در دفاع، حفاظت و نگهبانی از حریم کشور، ورزشی است که موجب تقویت نیروی جسمانی و قوای بشری است. در تعبیری که به پیامبر گرامی اسلام صلَّی اللَّه علیه و آله و سلم نسبت داده اند آمده است که:
العقل السَّلیم فی الجسم السَّلیم(604).
((عقل سالم در بدن سالم است)).
تذکر یک نکته را لازم می دانم که توجه به برخی از رشته های ورزشی، نباید فرزندان ما را از توجه به مسائل اساسی و مورد نیاز دیگری که برای ادامه حیات ضروری است، غافل کند.
مسائلی همچون ورزش به اصطلاح حوزوی، جنبه طریقت برای رشد انسان ها دارد؛ نه این که خود آنها موضوع و هدف باشند و جنبه استقلالی داشته باشند.