سیری در رساله حقوق امام سجاد علیه السلام (جلد دوم)

نویسنده : آیت الله میرسید محمد یثربی

3 - توجه دادن به معاد

ثمَّ الی مَرِجعُکُم فأُنبِّئُکم بما کنتم تعلمون یا بُنَیّ انَّها اءِن تَکُ مثقال حَبَّة مِن خَردل فتکُن فی صَخرة أو فی السَّموات أَو فی الاَرض یأت بها اللَّه انَّ اللَّه لطیف خبیر(571).
((بازگشت همه شما به سوی من است و من شما را از آنچه عمل می کردید آگاه می کنم. پسرم! اگر به اندازه سنگینی دانه خردلی کار نیک یا، بد وجود داشته باشد، و در دل سنگی یا در گوشه ای از آسمان ها و زمین قرار گیرد، خداوند آن را در قیامت برای حساب می آورد. خداوند دقیق و آگاه است)).
در این اصل، لقمان فرزند را به اصل معاد و عالمی ماورای این عالم توجه می دهد و به او می آموزد که بداند اعمال دنیوی صحنه دیگری دارند که منعکس کننده آنها خواهد بود. و بذرها و کشته های دنیوی در عالمی به بار خواهد نشست که ثمر خواهد داد. این مکان، عالم آخرت است و دنیا بیهوده خلق نشده است.
أفَحَسِبتُم أَنَّما خَلَقنَاکم عَبَثا و أنَّکم اِلَینا لا ترجعون(572).
((آیا گمان کردید شما را بیهوده آفریده ایم، و به سوی او بازگردانده نمی شوید؟!)).
کودک از آغاز باید بداند که اساس آفرینش او، بر حکمت و رمز و رازی استوار است و بیهوده خلق نشده است. هر کاری در این عالم انجام دهد، عالم دیگری هست که نشانگر و نمایاننده همه افعال و کرده های انسان خواهد بود.
در حقیقت لقمان به فرزند خود می فرماید اگر کرده های تو از کمترین و کوچک ترین شی ء قابل رؤیت، کوچک تر باشد و زیر یک صخره عظیمی پنهان شده باشد، خداوند قادر متعال، در قیامت همان کوچک و ناچیز را مقابل چشم تو مجسم خواهد کرد.

4 - سفارش به نماز

بعد از این که لقمان اصول اعتقادی فرزند را به او می آموزد، به هدایت رفتاری و اعمالی او از نظر شخصی و اجتماعی توجه می کند و در ابعاد شخصی ابتدا می فرماید:
یا بُنَیّ أَقِمِ الصَّلاةَ(573).
((پسرم! نماز را به پادار)).
در این عبارت، لقمان، کودک را به وظایف بین خود و خدایش آشنا می کند. دقیقا یادآور همان فرمایش امام سجاد علیه السلام است که فرمایند:
والمَعونَةِ له علی طاعَتِهِ.
((فرزند را در شناخت و اطاعت بهتر پروردگار، یاری و کمک نمایید)).
بر این اساس، وظیفه والدین است که فرزند را یاری کنند تا به اطاعت الهی خو بگیرد و مطیع پروردگارش باشد. شیرینی و حلاوت انس و گفتگو با خدا را از همان آغاز به کودک بچشاند. به او القا کنند که کمترین وظیفه بنده در پیشگاه پروردگارش، خضوع و تذلل است و همین مساله در امور مهم زندگی، مأمن و وسیله نجات انسان است.
الا بذکر اللَّه تطمئن القلوب(574).
((تنها با یاد و ذکر خدا، دلها آرام می گیرد)).
والدین باید توجه داشته باشند که کودک را به عبادت و نماز که ساده ترین وسیله پیوند انسان و خالق است، انس دهند. در سیره امام سجاد علیه السلام آمده است:
أنَّه کان یأخذ مَن عنده مِن الصِّبیان بأَن یُصِلُّوا الظُّهر و العَصر فی وقت واحد والمغرب والعشا فی وقت واحد فقیل له فی ذلک فقال هو أَخَفُّ علیهم و أَجدَرُ أَن یُسَارِعوا الیها ولا یُضَیِّعوها و لا یَنَامُوا عنها و لا یَشتَغِلُوا و کان لا یأخُذُهُم بغیر الصَّلاةِ المَکتُوبَةِ(575).
((روش امام علیه السلام این بود، که بر خلاف وقت فضیلت بچه ها را توصیه می کردند که نماز ظهر و عصر و همچنین مغرب و عشا را پشت سر هم و بدون فاصله بخوانند. بعضی گفتند: چطور در توصیه نماز به اطفال، رعایت فضیلت وقت را نمی فرمایید - مثلا نماز مغرب در اول وقت مغرب خوانده شود و عشا بعد از فاصله زمانی معین. همین طور، نماز ظهر و عصر. - حضرت فرمودند: اطفال باید به عبادت انس بگیرند، منتها عبادت بر آنها سنگینی نکند تا عبادت را دوست داشته باشند و به آن رغبت پیدا کنند. در این صورت وقتی با نماز انس گرفتند، دیگر آن را تضییع نمی کنند و به آن کم توجه نمی شوند و سایر اشتغالاتشان را بر نماز مقدم نمی کنند. و فرمودند: وقتی کودکان قدرت نماز خواندن پیدا کردند، بگذارید فقط نمازهای واجبشان را بخوانند و آنها را به مستحبات وادار نکنید)).

5 - امر به معروف و نهی از منکر

مطلب پنجمی که والدین طبق بیان قرآن، موظفند به کودک بیاموزند و به عنوان دو اصل ارزشمند دیگر مورد توجه قرار دهند، امر به معروف و نهی از منکر است.
وأمُر بالمعروف وَانهَ عن المنکر(576).
((امر به معروف و نهی از منکر کن)).
لقمان به فرزندش می آموزد، علاوه بر این که روابط رفتاری شخصی او بین خود و خدا باید درست باشد، باید در او دو انگیزه خیرخواهی عمومی بیدار شود. یعنی لقمان اهتمام دارد که کودک باید از همان آغاز به مسوولیت خود در قبال همنوع نیز توجه کند.
پدر و مادر نباید از کودکشان یک انسان منزوی و گوشه گیر و معزول از اجتماع بسازند. باید بدانند که انسان سعادتمند کسی است که همه سعادت را فقط در قالب عبادت شخصی جستجو نمی کند.
ما از دوران کودکی سخن می گوییم که شرایط حساس تربیتی بر آن حاکم است. اگر کودک در این شرایط، مسائل صحیحی را فراگیرد، سعادت او تضمین می شود و اگر مطالب نادرستی بیاموزد، یا بر این حال تا آخر عمر خواهد ماند و یا بعد از رشد به نادرستی آنها پی خواهد برد که در صورت دوم، تا به خطا و اشتباه خود توجه پیدا کند، زمان بسیاری از عمر او ضایع شده است.
بنابراین اهمیت مطلب در این است که والدین باید از همان آغاز، کودک را نسبت به اجتماع و سرنوشت سایر انسان ها توجه دهند. در او این حساسیت را ایجاد کند و ادای فریضه امر به معروف و نهی از منکر را به وی بیاموزند. او را طوری تربیت کنند که او خود را موظف به امر به معروف و نهی از منکر بداند.
لازم است این نکته را تذکر دهیم که مساله امر به معروف و نهی از منکر، نیازمند مباحث مستقلی است. شاید در بحث های بعدی فرصتی مقتضی پیش آید که به این مطلب بپردازیم. به همین دلیل والدین باید با شناخت کافی و کامل، فهرست جامعی از موارد معروف و منکر تهیه کنند و آن را به فرزند بیاموزند که وی در انجام وظیفه امر به معروف و نهی از منکر دچار خطا و اشتباه نشود.