سیری در رساله حقوق امام سجاد علیه السلام (جلد دوم)

آیت الله میرسید محمد یثربی

1 - دعوت به توحید

در سلسله مواعظ لقمان اولین سخنی که قرآن از او نقل می کند این است:
لا تُشرِک باللَّه انَّ الشِّرک لظلم عظیم(565).
((به خدا شرک نورز که شرک، ظلم بزرگی است)).
این آیه، سخن امام سجاد علیه السلام را تداعی می کند که در بیان حقّ فرزند نسبت به والدین فرمودند:
والدَّلالَةِ الی ربِّهِ و المَعونَةِ له علی طاعته.
((پدر و مادر باید فرزند را به خدایش رهنمون شوند و اطاعت الهی را به او بشناسانند)).
در این جا نیز لقمان همین سخن را به فرزند خود می آموزد. منتها با ظرافت ی که فقط در بیان وحی دیده می شود. قرآن می فرماید: انسان بر اساس فطرت اولیه خود خداشناس است.
فاَقِم وَجهَکَ لِلدِّین حنیفا فطرت اللَّه التی فطر النَّاس علیها(566).
((ای رسول ما، روی خود را متوجه آیین خالص پروردگار کن، این فطرتی است که خداوند، انسان ها را بر آن آفریده است)).
انسان بر اساس همان فطرت اولیه خلقت و طبیعت آفرینشش خدا را می شناسد. در روایتی از رسول اکرم صلَّی اللَّه علیه و آله و سلم آمده که حضرت می فرمایند:
کُلّ مولود یولد علی الفطرة فأبواه یُهَوِّدانه و یُنَصِّرانه و یُمَجِّسانه(567).
((فرزند بر اساس فطرت اولیه خلقتش، خداشناس است. این پدر و مادرند که او را به سمت یهودیت و مسیحیت و مجوسی شدن رهنمون می شوند)).
بنابر فرموده قرآن، لقمان حکیم فرزند خود را طوری توصیه می کند که گویی بر اساس خلقت اولیه، اصل معرفت به خدا برای او محرز است و می داند که خالقی این عالم را آفریده است؛ ولی پدر باید مراقب باشد که این شناخت فطری دستخوش انحراف و شرک نشود؛ زیرا شرک، ظلم است.
اولین نکته آموزشی و اولین اصل تربیتی، هدایت به سوی توحید و جهت دادن به فطرت اولیه است. در تبیین این آیه شریفه توجه به سه نکته خیلی مهم است:
نخست این که والدین محترم عنایت داشته باشند که برای تربیت فرزند، باید از فطرت و غرائز ذاتی انسانی غافل نباشند و از همین نیروهای خدادادی برای تربیت فرزند کمک بگیرند.
دوم، در آموزش و تربیت کودک، از استدلال و برهان قابل فهم استعانت جویند و هرگز چیزی را بدون دلیل به کودک القا نکنند. ذهن کودک در آن دوران بسیار مستعد و پرسش گر است و از همان آغاز باید با استدلالهای متین و ساده و قابل فهم، آن را شکوفا کرد.
سوم، این که در هر حال والدین، به شخصیت انسانی کودک توجه کنند؛ اگرچه او کودک است. قرآن می فرماید:
لا تشرک باللَّه ان الشرک لظلم عظیم(568).
((به خدا شرک نورز که شرک، ظلم بزرگی است)).
خداوند در این آیه برای اثبات توحید به نقطه مقابل آن، یعنی ظلم توجه داده و بزرگی و عظمت این گناه را تبیین می کند و می فرماید که شرک نورزید؛ زیرا شرک ظلم است؛ آن هم ظلم عظیم و تن دادن به ظلم، سقوط از مراتب انسانی است. این یک روش صحیح در تربیت فرزند است که والدین باید بدان توجه کنند.

2 - احسان به پدر و مادر

دومین نکته ای که والدین باید به فرزند بیاموزند، نیکی به پدر و مادر است.
خداوند می فرماید:
و بالوالدین احسانا(569).
((به پدر و مادر نیکی کنید)).
توجه دادن فرزند به نیکی به والدین باید با برهان و استدلال باشد. آیه کریمه قرآن می فرماید:
و وصَّینا الانسان بوالدیه حَمَلَتهُ أُمُّه وَهنا علی وهن و فِصَاله فی عامَین(570).
((ما به انسان درباره پدر و مادرش سفارش کردیم. مادرش او را با ناتوانی روی ناتوانی حمل کرد (به هنگام بارداری هر روز رنج و ناراحتی تازه ای را متحمل می شد) و دوران شیرخوارگی او در دو سال پایان می یابد)).
چرا فرزند باید به اطاعت و نیکی به پدر و مادر دعوت شود؟ برای این که آنها در رشد و تربیت او متحمل رنج و مشقت شده اند. در حقیقت باید از ابتدا به کودک بیاموزند که هر کس به او احسان و خدمتی میکند، باید صاحب احسان را ارج نهد و احترام کند.

3 - توجه دادن به معاد

ثمَّ الی مَرِجعُکُم فأُنبِّئُکم بما کنتم تعلمون یا بُنَیّ انَّها اءِن تَکُ مثقال حَبَّة مِن خَردل فتکُن فی صَخرة أو فی السَّموات أَو فی الاَرض یأت بها اللَّه انَّ اللَّه لطیف خبیر(571).
((بازگشت همه شما به سوی من است و من شما را از آنچه عمل می کردید آگاه می کنم. پسرم! اگر به اندازه سنگینی دانه خردلی کار نیک یا، بد وجود داشته باشد، و در دل سنگی یا در گوشه ای از آسمان ها و زمین قرار گیرد، خداوند آن را در قیامت برای حساب می آورد. خداوند دقیق و آگاه است)).
در این اصل، لقمان فرزند را به اصل معاد و عالمی ماورای این عالم توجه می دهد و به او می آموزد که بداند اعمال دنیوی صحنه دیگری دارند که منعکس کننده آنها خواهد بود. و بذرها و کشته های دنیوی در عالمی به بار خواهد نشست که ثمر خواهد داد. این مکان، عالم آخرت است و دنیا بیهوده خلق نشده است.
أفَحَسِبتُم أَنَّما خَلَقنَاکم عَبَثا و أنَّکم اِلَینا لا ترجعون(572).
((آیا گمان کردید شما را بیهوده آفریده ایم، و به سوی او بازگردانده نمی شوید؟!)).
کودک از آغاز باید بداند که اساس آفرینش او، بر حکمت و رمز و رازی استوار است و بیهوده خلق نشده است. هر کاری در این عالم انجام دهد، عالم دیگری هست که نشانگر و نمایاننده همه افعال و کرده های انسان خواهد بود.
در حقیقت لقمان به فرزند خود می فرماید اگر کرده های تو از کمترین و کوچک ترین شی ء قابل رؤیت، کوچک تر باشد و زیر یک صخره عظیمی پنهان شده باشد، خداوند قادر متعال، در قیامت همان کوچک و ناچیز را مقابل چشم تو مجسم خواهد کرد.