سیری در رساله حقوق امام سجاد علیه السلام (جلد دوم)

نویسنده : آیت الله میرسید محمد یثربی

محبت و مهربانی مکمّل آرامش همسر

در بعضی از تفاسیر، روایتی نقل شده است که شخصی به محضر رسول اکرم صلَّی اللَّه علیه و آله و سلم شرفیاب شد و عرض کرد:
یا نبی اللَّه لقد عَجِبتُ مِن أمر و انَّهُ لَعَجَبَ اَنَّ الرجل لیتزوَّجَ المرأةَ و ما رَآها و ما رأَتهُ قطُّ حتی اذا ابتَنَی بها اصبحا و ما شی ء أَحبَّ الی اَحدِهِما من الاخر فقال رسول اللَّه صلَّی اللَّه علیه و آله و سلم و جعل بینکم مودَّة و رحمة(243)(244).
((من از چیزی تعجب برانگیز، در عجبم! مردی با زنی ازدواج می کند که نه قبلا زن، مرد را دیده است و نه مرد زن را؛ چگونه است در یک فاصله کوتاهی، به هنگام صبح که زن و مرد از خواب بر می خیزند، هیچ کس نزد زن از مرد محبوب تر و هیچ کس نزد مرد از زن محبوب تر نیست، رسول اکرم صلَّی اللَّه علیه و آله و سلم در پاسخ او فقط این قسمت از آیه کریمه را تلاوت کرده و فرمودند: خداوند در میان شما مودت و رحمت قرار داد)).
این خواست الهی است که میان زن و مرد مودت و مهربانی برقرار کرده است و هیچ کس نمی تواند آن را از بین ببرد. پس سکون و آرامش مرد، به واسطه وجود زن است و آرامش و سکون زن، به واسطه وجود مرد؛ و برای تداوم این آرامش و رفاه که همه در زندگی به دنبال آن می گردند، هم نیاز به مهر و محبت درونی است و هم نیاز به اظهار محبت ظاهری.
شبیه این آیه در سوره مبارکه اعراف آمده است که می فرماید:
هو الّذی خلقکم من نفس واحدة و جعل منها زوجها لیسکُنَ الیها(245).
((او خدایی است که همه شما را از یک فرد آفرید؛ و همسرش را نیز از جنس او قرار داد، تا در کنار او بیاساید)).
همان طور که از این دو آیه شریفه و همچنین از فرمایش امام سجاد علیه السلام استفاده می شود، برای انسان آرامش و سکون جز با وجود همسر محقق نمی شود و این رفاه و آرامش تداوم نخواهد داشت، مگر با مودت و رحمت، گویی امام همه حقوق واجب همسر را برای شوهر در مودت و رحمت خلاصه می کند؛ و با تصحیح مبانی تفکر انسان و جهت دهی اندیشه اش به او می آموزد که باید از زاویه مودت، دوستی، رحمت و انس به خانه و خانواده اش بنگرد؛ که اگر چنین شد، به همه وظایف و تکالیف خود آشنا شده و با اشتیاق به انجام آنها مبادرت می ورزد.
بدیهی است که اگر بین زن و مرد دوستی، علقه و محبت حاکم شود، انسان نسبت به چیزی که بدان علاقه دارد، هر نوع خدمتی را شیرین تلقی می کند و به هر وظیفه ای اهتمام می ورزد و جدیت می کند؛ اما اگر هزار کتاب قانون، به رشته تحریر درآمده و کیفرهای شدید و غلیظی هم برای تخلف از این قوانین وضع شده باشد، ولی علقه و مودتی در کار نباشد، انسان به دنبال راه فرار می گردد. در اساس دین نیز همین نکته نهفته است.
وقتی شخصی از امام صادق علیه السلام سوال کرد که ما فرزندانمان را به نام شما نامگذاری می کنیم، آیا فایده ای بر آن مترتب است؟ حضرت فرمودند: آیا دین جز دوستی و محبت است؟(246) اگر روح و صفا، عشق و محبت از دین گرفته شود، جز یک سلسله مقررات خشک و بی روح چیز دیگری نخواهد بود و به تعبیری، آنچه که به دین حیات می بخشد، همان مودت و علاقه به ذات مبدأ است.
این مطلب درباره فرمانروا و رهبر امت هم ذکر شد؛ که امام سجاد علیه السلام فرمودند که حاکم باید در میان مردم عدالت پیشه کند. کالوالد الرحیم، رهبر و پیشوا نسبت به امت خود، باید به منزله پدری مهربان باشد؛ یعنی همه افراد از منظر فرزندی نگاه کند. مگر نگاه انسان به فرزند، جز از منظر علاقه و محبت است؟ اساسا جهت دهی معارف دین، در همه شوون زندگی شخصی و اجتماعی انسان ایجاد این روح سازگاری و محبت با همنوع به ویژه با همسر و شریک زندگی است.
پیامبر در جواب سوال کننده، به این آیه استناد فرمودند که:
و جعل بینکم مودَّة و رحمة(247).
این کار خدا است که مودت و رأفت را میان زن و شوهر ایجاد می کند و باید قدر این مودت و رأفت را بدانند و آن را تقویت کنند وَ امام سجاد علیه السلام در بیان خود، مرد را هدایت می کنند که خود را از نظر عاطفی، ملزم به انجام وظایف ببیند؛ نه از نظر قانونی و حقوقی؛ که اگر از نظر قانونی و حقوقی ملزم به انجام تکالیف خود شود و علاقه و مودتی بین آنها نباشد، ممکن است به دنبال راه فرار بگردد. وقتی علاقه ای بین آنها نباشد و محبتی احساس نشود، اگر خدمتی هم انجام گیرد، با تلخی و اکراه خواهد بود. پس نکته مهم در فرمایش امام علیه السلام اصلاح بینش و اندیشه او در این باره است.
بنابراین، هر روش و منشی که هر یک از زوجین - چه مرد و چه زن - در پیش می گیرند اگر با طریقه محبت و مهربانی منافات داشته باشد، موجب تضییع حقّ دیگری است؛ یعنی اگر عمل مرد با صفا و مهربانی منافات داشته باشد یا رفتار زن در زندگی با دوستی و صمیمیت منافات داشته باشد، حقّ همسر را ادا نکرده است.

رعایت حقوق زن

قرآن درباره رعایت حقوق زن، صریحا می فرماید:
و عاشروهنَّ بالمعروف(248).
((با زنان به شایستگی رفتار کنید)).
در روایتی از رسول اکرم صلَّی اللَّه علیه و آله و سلم نقل شده است که حضرت می فرمایند:
أَلا خُیرُکُم خُیرُکُم لِنِسَائِهِ و أَنا خیرُکُم لنسائی(249).
((بهترین شما کسی است که با خانواده خود رفتار بهتر داشته باشد و من بهترین شما هستم با خانواده)).
این سخن رسول اکرم صلَّی اللَّه علیه و آله و سلم خیلی قابل دقت است. میزان سنجش خوبی و صلاح مرد را، در چگونگی رفتار او با خانواده اش ذکر می فرمایند و می خواهند به همه جوامع انسانی بگویند که اگر می خواهید بدانید انسانی خوب و شایسته است، ببینید که رفتار او با خانواده اش چگونه است. ممکن است در خارج منزل بشاش، خوشرفتار و اهل مدارا باشد، اما در خانه، همیشه عبوس، بدرفتار و طلبکار باشد، این نشانه خوبی و اقتدار یک مرد نیست، بلکه این تضییع حقّ خانواده است. از روایت استفاده می شود که بدرفتاری در خانه، نشانه خیانت و پلیدی روح انسان است.
سعد بن معاذ از صحابه محترم رسول اکرم صلَّی اللَّه علیه و آله و سلم از دنیا رفت، پیامبر صلَّی اللَّه علیه و آله و سلم پیاده و با پای برهنه در تشییع جنازه و مراسم دفن او حاضر شدند و حتی خود حضرت او را داخل قبر گذاشتند. مادر سعد که حضور داشت از این همه اظهار محبت حضرت رسول اکرم صلَّی اللَّه علیه و آله و سلم خیلی خوشحال و مبتهج شد و وقتی خاک روی قبر سعد ریختند، یقین کرد که چون پیامبر با پای برهنه در تشییع جنازه اش شرکت کرده و او را دفن کرده است فرزندش بهشتی است، بنابراین، صدا زد:
یا سعد! هنیئا لک الجنَّة! فقال رسول اللَّه صلَّی اللَّه علیه و آله و سلم: یا أُمّ سعد! مَه، لا تَجزِمی علی ربِّک فانَّ سعدا قد أَصابته ضمَّة... فقال صلَّی اللَّه علیه و آله و سلم: نعم انَّهُ کان فی خلقه مع أَهله سوء(250).
ای سعد! بهشت بر تو گوارا باد! تو دیگر بهشتی هستی. رسول اکرم صلَّی اللَّه علیه و آله و سلم فرمودند: ای مادر سعد! این گونه با قاطعیت سخن نگو! الان قبر چنان فشاری به فرزندت داد که شیری که در دوران کودکی از تو خورده بود، از سر انگشتان دستش خارج شد! سوال کردند: یا رسول اللَّه! برای چه؟ حضرت فرمودند: چون او در خانه با خانواده اش بداخلاق و بدرفتار بود.
در سوره مبارکه نسا در مقام مذمت کسانی که حقوق اخلاقی و مادری زن را ضایع می کنند این گونه می فرماید:
و کیف تأخذونَه و قد أَقضی بعضکم الی بعض و أَخَذنَ منکم میثاق غلیظا(251).
((چگونه مهریه را باز پس می گیرید، در حالی که شما با یکدیگر تماس و آمیزش کامل داشته اید؟! و از این گذشته، آنها هنگام ازدواج؛ از شما پیمان محکمی گرفته اند)).
آیه درباره کسانی است که برای زن مهریه قرار می دهند، اما بعد سعی دارند که آن را نپردازند. قرآن ایشان را ملامت کرده و می فرماید: چرا و چگونه شما چنین می کنید و حال آن که میان شما روابط عاطفی برقرار بوده و با همسرانتان پیمانی محکم و استوار بسته اید؟!
مرحوم فیض از این آیه برای بیان حقوق زناشویی استفاده می کنند و آن را از مصادیق این حقّ می شمردند.
در روایتی از رسول اکرم صلَّی اللَّه علیه و آله و سلم نقل شده است که می فرمایند:
اتقوا اللَّه عزَّ و جَلَّ فی النِّساء فانَّهنَّ عَوان بین أَیدیکم(252).
((در رفتار با زنان خدا را در نظر داشته باشید که آنان کمک کار شمایند)).
انس درباره سیره رسول اکرم صلَّی اللَّه علیه و آله و سلم می گوید:
و کان رسول اللَّه صلَّی اللَّه علیه و آله و سلم ارحم النَّاس بالنساء(253).
((پیامبر صلی الله علیه وآله و سلم از همه مردم نسبت به زنان مهربان تر بودند)).
در روایت دیگری از رسول اکرم صلی الله علیه وآله و سلم نقل شده است که حضرت می فرمایند:
((مَن صَبَرَ علی سوء خُلق امرَأَتِه أَعطاهُ اللَّه من الاجر ما أَعطاهُ داود علیه السلام علی بلائه، و من صبَرَت علی سوء خُلق زَوجها أَعطاها مثل ثواب آسیه بنت مزاحم(254).
((اگر مردی بدخلقی و سوءرفتار همسر بداخلاقش را تحمل کند اجر صبر او مثل اجر داوود پیغمبر است. همین طور اگر زنی سوءرفتار مردش را تحمل کند و پذیرای خلق و خوی ناپسند و رفتار نامناسب او باشد خداوند همان ثوابی را که به آسیه همسر فرعون عنایت کرد، به او نیز خواهد داد)).
این توصیه ها، بیانگر اهمیت معارف دین به حفظ روح مودت، صفا و صمیمیت در خانواده است؛ تا این کانون محکم و محفوظ بماند و هرگز متلاشی نشود.
در فرمایش دیگری از رسول اکرم صلَّی اللَّه علیه و آله و سلم روایت شده است که حضرت فرمودند:
انَّ أَکمَلَ المؤمنین ایمانا أَحسَنُهُم خُلُقا(255).
((کامل ترین مؤمنان از نظر ایمان، خوش خلق ترین آنهاست)).
نشانه کمال انسان مؤمن، یکی حسن خلق با همگان است و دیگر لطف و محبت بیشتر نسبت به همسر و خانواده.
سخنی از امام هشتم علی بن موسی الرضا علیه السلام روایت شده است که حضرت از اجدادشان و آنها از رسول اکرم صلَّی اللَّه علیه و آله و سلم نقل کرده اند که فرمودند:
ان اللَّه تبارک و تعالی علی الاءِنَاثِ أَرأَفُ منه علی الذُّکور و ما من رجل یُدخِلُ فرحَة علی امرَأَة بینه و بینها حُرمَة الا فرَّحَهُ اللَّه تعالی یوم القیامة(256).
((لطف و رأفت الهی به زنان بیشتر از مردان است. حال اگر لطف و محبت کسی شامل حال همسرش شد و موجبات خوشحالی او را فراهم کرد خداوند در روز قیامت به خاطر خوشحال کردن همسرش او را خوشحال می کند)).
در روایت دیگری از رسول اکرم صلَّی اللَّه علیه و آله و سلم آمده است که حضرت فرمودند:
مَنِ اتَّخَذَ زوجة فلیُکرِمهَا(257).
((اگر کسی همسری انتخاب کرد او را گرامی بدارد)).
گرامی داشتن او یعنی این که بی حرمتی نکند، در مقام جسارت برنیاید و از طنز گزنده اجتناب کند؛ چون برخی از گفتارهای ناموزون در مقابل دیگران حتی در قالب شوخی، روح لطیف همسر را آزرده می کند و با حرمت او منافات دارد؛ که طبیعتا از مودت بین آن دو می کاهد.
روایت دیگری از امام صادق علیه السلام وارد شده است که می فرمایند:
أَتی رسول اللَّه صلَّی اللَّه علیه و آله و سلم فی لیلة ثلاثون امرَأَة کُلّهُنَّ تَشکو زوجها فقال رسول اللَّه صلَّی اللَّه علیه و آله و سلم أَمَا انَّ اولئک لیسوا من خیارکم(258).
((شبی سی زن خدمت پیغمبر گرامی اسلام صلَّی اللَّه علیه و آله و سلم آمدند. همه آنها از همسرانشان شکایت داشتند. رسول اکرم صلَّی اللَّه علیه و آله و سلم فرمودند: اینان، مردان خوبی نیستند)).
یعنی اگر انسان با همسر خود، طوری رفتار کند که موجبات شکوه و آزار وی فراهم شود، علامت عدم تکامل او است. البته در این جا، نکته قابل توجهی است و آن این که گاهی ممکن است زن، اشتباهاتی مرتکب شود که موجبات خشم و غضب مرد را فراهم کند و دست به اقدامی بزند. در این باره نیز در معارف دین، توصیه هایی جدی شده است. گرچه امروزه کمتر دیده یا شنیده می شود، اما ممکن است هنوز هم در بعضی از نقاط کشور ما و یا در جوامع شیعه افرادی باشند که در چنین شرایطی اقدام به ضرب و شتم همسر خود می کنند. پیغمبر صلَّی اللَّه علیه و آله و سلم در این باره فرمودند:
انّی أَتَعَجَّبُ ممَّن یَضربُ امرَأَتَهُ و هو بالضَّرب اولی منها لا تضربوا نساءکم بالخَشَبِ فانَّ فیه القِصَاص و لکن اضرِبُوهُنَّ بالجوع و العُری(259).
((من تعجب می کنم از کسی که اقدام به زدن همسرش می کند. در حالی که خود به این کار کتک خوردن سزاوارتر است. همسرانتان را با چوب نزنید، که در این کار قصاص است. اگر می خواهید او را تادیب کنید، به آن دو حقی که خدا برای زن قرار داده نفقه و پوشاک تنبیه کنید)).
مرد، مدیر خانواده است و طبعا اختیاراتی دارد و نمی توان در مقام ایفای وظایف او برخی اختیارات را نادیده گرفت، بنابراین اگر مرد می خواهد زن را تأدیب کند باید از راه هایی وارد شود که شرع مقدس تعیین کرده است.
از رسول اکرم صلَّی اللَّه علیه و آله و سلم روایت شده است که فرمودند:
فأَیُّ رجل لَطَمَ امرأَتَهُ لطمَة أَمَرَ اللَّه عزَّ و جَلَّ مالکا خازن النِّیران فیَلطِمُهُ علی حُرّ وَجهه سبعین لطمة فی نار جهنَّم(260).
((اگر مردی سیلی به صورت همسرش بزند، خداوند به مالک که خازن جهنم است امر می کند که هفتاد سیلی در آتش جهنم بر چهره او وارد کند)).
واقعا راه اداره یک مجموعه رفتار تند و خشن نیست؛ چه رسد به همسر که رکن زندگی مشترک انسان است. البته این به معنای بستن دست مدیر در اداره یک مجموعه نیست. اگر همسری متخلف است و نافرمانی می کند یا به هر حال موجب اخلال در نظام زندگی و سیستم مدیریت خانه می شود، شارع مقدس راه های دیگری قرار داده است که مرد می تواند از آنها بهره گیرد. از رسول اکرم صلَّی اللَّه علیه و آله و سلم روایت شده است که حضرت فرمودند:
أَخبَرَنی اَخی جبرئیل و لم یَزَل یُوصینی بالنِّساء حتّی ظَنَنت أَن لا یحلّ لزوجها أَن یقول لها افّ یا محمَّد اتَّقوا اللَّه عزَّ و جَلَّ فی النِّساء فانَّهنَّ عَوَان بین أزیدیکم أَخَذتُموهُنَّ علی أَمانات اللَّه عزَّ و جَلَّ ماستَحلَلتُم من فُرُوجِهِنَّ بکلمَةِ اللَّه و کتابه من فریضَة و سُنَّة و شریعةِ محمَّد بن عبداللَّه صلَّی اللَّه علیه و آله و سلم فانَّ لهنَّ علیکم حقّا واجبا لما استَحلَلتُم من أَجسامِهِنَّ و بما واصَلتُم من أَبدانِهِنَّ و یَحمِلنَ أَولادَکُم فی أَحشائِهنَّ حتی أَخَذَهُنَّ الطَّلقُ من ذلک فاشفِقُوا علیهنَّ و طیِّبُوا قلوبِهِنَّ حتَّی یَقِفنَ مَعَکُم(261).
((برادرم جبرئیل به من خبر داد و درباره زن ها آنقدر مرا توصیه کرد، که من تصور کردم که حتی اف گفتن به آنها جایز نیست. و بعد جبرئیل گفت: یا محمَّد! به مردم بگو: مراقب باشید که به همسران و زنانتان ستم نکنید؛ ایشان در زندگی، یار و کمک کار شما هستند. شما بر اساس امانات الهی، آنهارا به خانه آوردید؛ یعنی نزد شما ودیعه الهی اند. محرمیتی که میان شما و همسرانتان حاصل شده، با کلمات مقدس اللَّه، کتاب خدا و سنت پیامبر خاتم صلَّی اللَّه علیه و آله و سلم حاصل شده و به راحتی به دست نیامده است. آنها بر شما حقوقی پیدا کرده اند. ارتباط روحانی و جسمانی شما با همسرانتان حقوقی ایجاد می کند. حقّ دیگری که اینها بر شما پیدا می کنند این است که مادر فرزندان شما می شوند، و فرزندان شما را در رحم خود پرورش می دهند و در این راه متحمل رنج و درد می شوند؛ پس شما موظفید در مقام ادای حقوق آنها مهربانی و شفقت داشته باشید؛ دلهای آنها را نسبت به خود پاکیزه نگهدارید تا همیشه با شما بمانند)).
این توصیه ذات اقدس پروردگار از زبان جبرئیل به رسول اکرم صلَّی اللَّه علیه و آله و سلم است. اگر با این نگاه به حقوق زن نظر کردیم، مرد باید در اوج عواطف انسانی با زن رفتار کند. ولی نباید از چند نکته غفلت کنیم: یکی این که مسائل عاطفی قاعده مند نشده و در چهارچوبی منضبط نمی گنجد؛ دوم این که انسان ها از نظر عاطفی متفاوتند؛ عده ای در ابراز یا ادراک عاطفی در حد افراطند؛ بعضی متوسط و بعضی دیگر در حد تفریطند و مودت و مهربانی در روح آنها مفهومی ندارد و دل هایشان مثل سنگ است.
در روایتی آمده است که کسی خدمت پیغمبر صلَّی اللَّه علیه و آله و سلم رسید. دید رسول اکرم صلَّی اللَّه علیه و آله و سلم نسبت به حسنین علیهماالسلام اظهار محبت می کنند. آنها را روی زانو نشانده اند و دست به سَر و رویشان می کشند و آنها را می بوسند. گفت: یا رسول اللَّه! خدا به من ده فرزند داده است؛ تا حالا من یکی از آنها را نبوسیده ام. پیامبر فوق العاده تعجب کرده فرمودند: دل تو از سنگ است(262).
بعضی از دل ها از عواطف و احساسات پاک نسبت به دیگران به خصوص به فرزند، همسر و یا پدر و مادر تهی است. و بر اساس این که مسائل عاطفی در انسان ها متفاوت است، شرع مقدس، حداقلی از وظایف را برای آنها تعیین فرموده است؛ البته در همین حداقل، هزاران سخن نهفته است.

حقوق زن نسبت به شوهر

پس اولین قدم در توصیه امام سجاد علیه السلام به رعایت حقوق زن، برقراری روابط عاطفی، دوستانه و صمیمانه است، ولی برای این که روابط عاطفی در یک چهارچوب، قابل تعریف بشود، شرع مقدس آنها را یک به یک برشمرده است که ما نیز به آنها اشاره می کنیم: