سیری در رساله حقوق امام سجاد علیه السلام (جلد دوم)

آیت الله میرسید محمد یثربی

9 - ندادن پست و قدرت به نزدیکان

نکته دیگری که در همین نامه و در موضوع عدالت باید مورد توجه قرار گیرد این است که طبیعتا والی، انسانی نیست که بدون قوم و خویش، فرزند و آشنا باشد، امام علیه السلام نسبت به این گونه نزدیکان والی هم توصیه هایی دارد که فوق العاده در اجرای عدالت نقش به سزایی دارد:
ثمَّ انَّ لِلوالی خاصَّة و بِطَانَة فیهم استِئثَار و تَطَاوُل و قِلَّة اءِنصَاف فی مُعامَلَة فَاحسِم مادَّةَ أُولئِکَ بِقَطعِ أَسبَاب تلکَ الاَحوَال و لا تُقطِعَنَّ لاءَحَد مِن حاشِیَتِکَ و حامَّتِکَ قَطیعَة و لا یَطمَعَنَّ مِنکَ فی اِعتِقَادِ عُقدَة تَضُرُّ بِمَن یَلِیَها منَ النَّاس فی شِرب أَو عَمَل مُشتَرَک یَحمِلُونَ مَئُونَتَهُ علی غَیرِهِم فَیَکون مَهنَأُ ذلک لهم دوُنَکَ و عَیبُهُ علیک فی الدُّنیا و الاخِرَةِ(177).
طبیعی است که والی، اقوام، خواص و بطانه ای دارد و کسانی که به او نزدیک هستند، دارای خصوصیات طبیعی انسانی اند؛ یعنی کسانی که نزدیک به حاکم و والی هستند به طور طبیعی هر چیز خوب را برای خود می خواهند. نکته دیگر این که چون به واسطه نزدیکی به حاکم، متکبرند، خلق و خوی تجاوزگری دارند و معمولا به خاطر خلق و خوی طبیعی خویش که احساس قدرت می کنند، در مقابل مردم، جانب انصاف را رعایت نمی کنند.
امام علیه السلام به مالک و همه کسانی که صاحب قدرتند توصیه می کنند که اگر می خواهی از وزر و وبال این نزدیکان در امان باشی و بتوانی واقعا مجری عدالت اسلامی و اجتماعی باشی، به ایشان پست و قدرت واگذار مکن در سایه قدرت و اقتدار بتوانند این روحیه پست را بروز دهند و غریزه پست روحی خود را ارضا کنند؛ یعنی بتوانند بهترین ها را برای خود بخواهند و با تجاوز و تعدی، به امیالشان برسند. بهترین راه برای جلوگیری از این آفت این است که با ندادن قدرت و مقام به آنها ریشه این مفاسد را قطع کنی.
حضرت در ادامه می فرمایند: برای هیچ یک از بستگان و کسانی که در حاشیه حکومت تو، صاحب پست و عنوان هستند، زمین و ملک و آبی را به عنوان قطیعه قرار نده، حضرت به خوب و بد آنها هم اشاره نمی کند؛ ولو آنها آدم های خوبی هم باشند؛ چرا که نفس این عمل، خلاف عدالت است. اگرچه موازین شرعی را هم رعایت کرده باشی، در معرض اتهام قرار می گیری.

10 - شریک قرار دادن نزدیکان و مردم عادی در امور

نکته دیگری در فرمایش امام علیه السلام آمده است که حاکی از نهایت دقت نظر است؛ حضرت می فرمایند: ایشان را با دیگر مردم عادی در امری شریک مکن؛ که نتیجه مشارکت آنها ضرر و زیان مردم باشد؛ چون روح طغیان و تعدی و تجاوز در آنها است و افرادی اند که ساخته نشده اند؛ قدرت در آنها روح سرکشی ایجاد کرده و خلق و خوی تجاوزگری آنها باعث خواهد شد که بار سنگین کارشان را به عهده شریک خود قرار دهند و به علت نزدیکی آنها به قدرت، شریکانشان مجبور شوند آن کار را بپذیرند و تحمل کنند. در این صورت از ناحیه تو به مردم ظلم می شود. آن وقت ناخواسته مرتکب گناه شده ای؛ اما بهره اش را دیگری برده است. در حقیقت حظ و بهره اش برای افرادی است که در حاشیه قدرت قرار دارند و تو که اصل و صاحب قدرتی جز وزر و وبال و لعنت، نصیبی نداری.
بنابراین یکی دیگر از راه های اجرای عدالت این است که افراد نزدیک به قدرت نباید به گونه ای مورد عنایت حاکم قرار بگیرند که بتوانند به دیگران ظلم و تعدی کنند؛ چون ظلم و تعدی آنها، خلاف عدالت و در نتیجه خلاف آن فرمانی است که در کلام امام سجاد علیه السلام درباره رعایت حقوق ملت آمده است.

11 - برخورد پدرانه با مردم

تعبیر و توصیه امام سجاد علیه السلام به حکام در اجرای عدالت، قابل دقت است. حضرت می فرمایند:
فیجبُ اَن تَعدِلَ فیهم و تکون لهم کالوالدِ الرَّحیم.
در اجرای عدالت، مانند پدری مهربان باش! گاهی انسان در مقام اجرای قانون خیلی خشک و بدون انعطاف عمل می کند؛ گرچه در اجرای عدالت کمی هم سختی و خشونت لازم است، ولی امام علیه السلام می فرمایند: برای این که در اجرای عدالت موفق شوی، باید مثل پدری مهربان عمل کنی؛ پدری که هم به تربیت فرزندش اهتمام دارد، هم لطف و مهربانی دارد و هم می خواهد فرزندش، صالح، عالم و خوب باشد و در مسیر رساندن فرزندش به صلاح و علم، خشونت هم به خرج نمی دهد. شبیه این توصیه در فرمایش های مولا امیرالمؤمنین علیه السلام در نامه به مالک نیز آمده است:
تفَقَّد مِن أُمورِهِم ما یتفَقَّدُ الوَالِدَان من وَلَدِهِمَا و لا یَتَفَاقَمَنَّ فی نفسک شی ء قَوَّیتَهُم بِهِ و لا تَحقِرِنَّ لُطفا تَعَاهَدتَهُم بِهِ و اءِن قَلَّ(178).
همان گونه که پدر و مادر نسبت به امور فرزندان خود رسیدگی می کنند، به امور مردم رسیدگی کن! نتیجه این که برخورد حاکم عادل با مردم باید مانند برخورد پدر و مادر با فرزندان باشد. این سخن علاوه بر آن که حاکمان را مانند پدران و مادران از خشونت و ظلم و ستم بر امت بازمی دارد، چند فایده دیگر هم در آن هست؛ از جمله فواید این تعبیر امام علیه السلام این است که وقتی حاکم برای امت، مثل پدر و مادر شد، نه خدمات و وظایفی که انجام می دهد پیش چشمش بزرگ می آید و نه برای انجام آن بر امت منتی می گذارد.
حضرت می فرمایند که خیال مکن اگر وظایف حکومتی خود را انجام دادی، خیلی مهم است و باید امت از تو قدردانی کنند، بلکه تو موظف به انجام آنها بوده ای. وقتی پدر برای سیر کردن شکم فرزندش تلاش می کند، آیا این کار را خیلی بزرگ می بیند و یا بر فرزند منتی می گذارد؟ آیا احساس خستگی و ناراحتی می کند؟ یقینا این طور نیست. پدر برای رسیدگی به خانواده و تأمین نیاز فرزندانش نه منتی بر آنها می گذارد و نه از خدمت به آنها احساس خستگی می کند. حاکم هم باید مثل پدر برای فرزندان خود باشد و طوری انجام وظیفه کند که نه کارهایی که انجام می دهد، پیش چشمش بزرگ بیاید که بخواهد آن را به رخ دیگران بکشد، نه منتی بر مردم بگذارد و نه احساس خستگی کند و بخواهد برای خود وقت استراحت ایجاد کند. اگر تصوری غیر از این دارد، نباید وارد این میدان شود، بنابراین؛ ای مالک! تو وظیفه داری که عدالت را اجرا کنی و راه اجرای آن این است که به چشم پدر به امتت نگاه کنی. وقتی قرار است که از منظر پدر به آنها نگاه کنی، دیگر معنی ندارد کارهایی که برای خانواده و فرزندان خود انجام می دهی، پیش چشمت بزرگ جلوه کند یا منتی بر آنها بگذاری و یا احساس خستگی کنی.
نکته دیگر این است که توجه به کارهای بزرگ هیچ گاه او را از انجام دادن کارهای کوچک اما دقیق بازنمی دارد.
گاهی ممکن است چیزهایی نزد تو کوچک جلوه کند. مبادا از کارهای کوچک بگذری، انسان متعهد، به وظیفه عمل می کند؛ اعم از آن که این وظیفه، کوچک باشد یا بزرگ، گویا حضرت چنین می فرمایند که: ای مالک! هیچ کاری را به دلیل کوچکی آن نباید رها کنی؛ همان گونه که پدر نسبت به فرزندش، از هیچ خدمت بزرگ و کوچکی دریغ نمی کند. امیرالمؤمنین علیه السلام سفارش می کنند که:
فاءِنَّ لِلیَسِیرِ مِن لُطفِکَ مَوضِعا یَنتَفِعُونَ بِهِ و لِلجَسِیمِ مَوقِعا لا یَستَغنُونَ عنه(179).
لطف تو هر چند کوچک و ناچیز باشد، باعث نفع بردن آنها است؛ حقّ نداری چیزی را که ایشان از منفعتش بهره مند می شوند از ایشان دریغ داری. کارهای بزرگ تو هم، آن است که مردم بدان نیازمندند. حقّ نداری از آنچه مردم بدان نیازمندند دریغ ورزی. باید هم نیاز آنان را تامین کنی و هم در تامین نفع آنان بکوشی!
تبیین فرمایش امام سجاد علیه السلام با این سخن مولا امیرالمؤمنین علیه السلام خیلی قوت می گیرد؛ امام سجاد علیه السلام فرمودند:
فیجبُ اَن تَعدِل فیهم و تکونَ لهُم کالوالد الرحیم.
((باید در اجرای عدالت در جامعه، مثل پدر نسبت به فرزندانش باشی)).
گاهی در تعبیر ائمه علیهم السلام میزان اجرای عدالت، خود انسان است. در نامه مولا امیرالمؤمنین علیه السلام به فرزندش امام مجتبی علیه السلام چنین آمده است:
اِجعَل نفسَکَ میزَانا فیمَا بَینَک ز و بَین غَیرِکَ فأَحبِب لِغَیرِکَ مَا تُحِبُّ لِنَفسِکَ واکرَه لَه مَا تَکرَهُ لَهَا و لا تَظلِم کَمَا لا تُحبُّ أَن تُظلَمَ و أَحسِن کَمَا تُحبُّ أَن یُحسَنَ الیک(180).
((برای اجرای عدالت انسانی، خود را جای دیگران قرار بده. هرگونه دوستداری با تو رفتار شود، تو نیز همان گونه با ملت خود رفتار کن! فرض کن حاکم تو دیگری است و تو محکوم. هرگونه رفتاری که دوست داشتی حاکم با تو داشته باشد، تو با مردم داشته باش. نفس خود را میزان قرار برده؛ همان طور که دوست نداشتی اگر محکوم بودی، به تو ستم شود، حال که حاکمی، روا مدار که به دیگران ستم کنی)).
این توصیه امام علیه السلام از یک جهت می تواند تعمیم داشته و برای کسانی باشد که دارای مقام و رتبه اجتماعی اند، تا در معاشرت و ارتباط خود با دیگران، این معیار را رعایت کنند؛ یعنی طوری با دیگران رفتار کنند که دوست دارند دیگران با آنها رفتار کنند؛ به خصوص حاکم که در مسند اقتدار و صاحب قدرت است، بیشتر لازم است که خود را جای دیگران ببیند و آنچه برای خود می پسندد برای آنان نیز بپسندد.
وَاکرَه لَه مَا تَکرَهُ لَها و لا تَظلِم کَمَا لا تُحبُّ أَن تُظلَمَ و أَحسِن کما تُحبُّ أَن یُحسَنَ الَیکَ و استَقبِح مَن نَفسِکَ مَا تَستَقبِحُهُ مِن غَیرِکَ و ارضَ مِنَ النَّاس بِمَا تَرضَاهُ لَهُم مِن نَفسِکَ(181).
((و از آنچه که نفرت و کراهت دارد تا درباره او رفتار شود، نسبت به دیگران هم آن طور رفتار نکند؛ و همان گونه که دوست ندارد خود مورد ستم واقع شود، باید به دیگران هم ستم نکند؛ یعنی خود را معیار قرار دهد. و همان طور که دوست دارد در اجتماع از رأفت و عطوفت صاحبان قدرت بهره مند شود، الان که خود بر مسند قدرت تکیه زده است، اهل احسان و نیکی به مردم باشد. و واقعا قبیح بداند که با دیگران رفتار غیر صحیح داشته باشد؛ چنان که عمل بد دیگران را زشت می شمارد، رفتار خود را با دیگران نیز بر این اساس تنظیم کند)).
مجموعه این سخنان ما را به این مطلب رهنمون می کند که در بعضی از سخنان مولا امیرالمؤمنین علیه السلام که بیشتر در روابط اجتماعی بین حاکم و امت است و یا کلمات دیگر حضرات ائمه علیهم السلام رفتار انسان معیار قرار داده شده و گاهی هم میزان، فرزند انسان قرار داده شده است؛ یعنی همان گونه که با فرزندانت مدارا کرده و با رأفت و عطوفت و مهربانی رفتار می کنی، باید با امت خود هم رفتار کنی.