سیری در رساله حقوق امام سجاد علیه السلام (جلد دوم)

آیت الله میرسید محمد یثربی

حسن و قبح ذاتی

نتیجه عدل، بهره مندی و انتفاع همگان از یک نظام صحیح، متناسب و عادلانه است و این از افتخارات شیعه است که یکی از اصول اعتقادی آن عدل و عدالت است؛ در مقابل اهل سنت که مذهب اعتقادی آنها اشعری است.
اشعری ها، حسن و قبح عقلی را نمی پذیرند؛ یعنی می گویند: اساسا عقل نمی تواند هیچ نظری نسبت به زشتی، زیبایی، خوبی و بدی افعال داشته باشد.
اشعری ها قبل از بیان شرع، درکی نسبت به امور ندارند و فقط خوب مطلق و زیبایی محض را آن می دانند که شارع و دین بر آن صحه گذاشته است و شر و قبیح را آن می دانند که مورد نهی و نفرت شارع است؛ به این معنی که می گویند اگر شر و قبیح هم مورد نهی قرار بگیرد، به شر و قبیح تبدیل می شود.
در مقابل این تفکر، عدلیه و امامیه می گویند این چنین نیست که افعال نزد عقل ارج و منزلتی نداشته باشند، بلکه قبل از این که اصلا حکمی از ناحیه شارع به دست ما برسد، عقل، حسن و قبح ذاتی را درک می کند.
اساسا محال است که چیزی نزد عقل قبیح و زشت باشد؛ ولی شارع بدان امر کند و یا بر عکس، چیزی در محضر و پیشگاه عقل خوب و جمیل باشد و شارع هرگز به وسعت احاطه شارع نیست. بنابراین، اگر امر و نهی به چیزی تعلق گرفت و ما نتوانستیم حسن و قبح آن را بفهمیم، معنایش این نیست که آن امر و نهی واجد و یا فاقد حسن و قبح ذاتی و عقلی است.
بدیهی است در موضوع مورد بحث ما؛ یعنی عدالت، عقل می تواند حسن و زیبایی و جمال عدل را درک کند و نسبت به آن فرمان دهد. بنابراین در ترازوی سنجش، عقل، حاکم و داور است و برهان قرآن هم بر همین استوار است:
اُفّ لکم و لما تعبدون من دون اللَّه أَفَلا تعقلون(89).
((اف بر شما و بر آنچه جز خدا می پرستید! آیا شما اندیشه نمی کنید)).
قرآن ناپسندی شرک را با عبارت أَفَلا تعقلون به عقل احاطه می کند. یا در مواردی که قرآن نشانه های الهی و خالق واحد را ذکر می کند، معمولا در انتهای آیه می فرماید:
انَّ فی ذَلَکَ لَآیات لَقَوم یَعقِلون(90).
((اینها نشانه هایی است برای گروهی که عقل خود را به کار می گیرند)).
درباره معاد هم، چنین است که بعد از این که داستان قیامت، معاد و بازگشت به بهشت و جهنم را ذکر می کند، می فرماید:
کذلک یُحیِ اللَّه الموتی و یُریکم آیاته لعلکم تعقلون(91).
((خداوند این گونه مردگان را زنده می کند؛ و آیات خود را به شما نشان می دهد؛ شاید اندیشه کنید)).
یا اجر و پاداش اخروی را که ذکر می کند، می فرماید:
أَنِّی لا أُضیعُ عَمَلَ عامل منکم من ذَکَر و اُنثی(92).
((من عمل هیچ عمل کنده ای از شما را، زن باشد یا مرد، ضایع نخواهم کرد)).
خداوند هرگز نتیجه عمل انسان های خوب و نیکوکار را ضایع نمی کند؛ چرا که این کار ظلم است و عقل قبح آن را نمی فهمد و خدا ظالم نیست و اگر این قدرت عقل را بدان گونه که اشاعره انکار کرده اند، ما نیز انکار کنیم، همه براهین و استدلالات الهی در قرآن باطل و ناتمام می ماند؛ چون همه، موکول به همان ادراکات عقل است و زیبایی و جمال عدل و زشتی و قبح ظلم از بدیهی ترین اموری است که عقل درک می کند، ولی با این همه، نباید تصور کنیم که احاطه و درک عقل ما به تمام مصالح و مفاسد احکام و به عبارت دیگر علل احکام، کامل و بدون نقصان است. شاید با این عقل محدود، نتوانیم مصلحتی را برای بعضی از امور شرع تصور کنیم؛ بنابراین هرگز نمی توانیم آن حکم را به این دلیل که برای ما قابل تعقل نیست انکار نماییم و اگر چنین کنیم، مبانی همه احکام را از اساس ویران کرده ایم و برای احکام شرعی، هیچ مبنای مستحکمی باقی نگذاشته و آن را تابع آرا و نظرات متفاوت بشر قرار خواهیم داد؛ چرا که معولا ادراکات عقل ما، متأثر از شرایط خاص زمانی و مکانی است؛ و به عبارت بهتر، محدود به حدود زمان، مکان و قدرت ادراک بشر است؛ حال آن که مصلحت سنجی شارع ورای این قیدها و محدودیت ها است. بر این اساس، این امر کلّی که عدل، زیبا است و ظلم، قبیح و زشت است و خدای متعال خود منشأ همه زیبایی ها است، و اعدل از همه عدول است، معنی و مفهوم روشنی پیدا می کند. در قرآن می خوانیم:
و ما ربّک بظلام لِلعَبید(93).
((و پروردگارت هرگز به بندگان ستم نمی کند)).
اما این که حکمی دارای نص و دلیل شرعی است، اگر از نظر ما ظلم تلقی و مورد انکار شود مقابله با واقعیت است؛ چون در واقع هرگز نمی توانیم چنین قدرتی را برای عقل قائل شویم و بگوییم به همه اسرار احکام احاطه دارد و اگر چنین قدرتی را برای عقل قائل شویم، مستلزم این است که ارسال رسل و انزال کتب بی معنا باشد و این یک نوع افراط در بها دادن عقل است.
گاه، عقل در مصداق اشتباه می کند و افراد به خیال این که به احکام احاطه دارند چیزی را مصداق ظلم می بینند. اگر قرار بود عقل بشر این مقدار توانایی داشته باشد، دیگر نیازی نبود خداوند پیامبران را برای هدایت انسان ها بفرستد و ائمه علیهم السلام را برای ادامه راه انبیا معین بفرماید؛ به خصوص در میان ما امامیه که معتقدیم مساله نبوت و وحی به حسب مفاهیم منقطع است، اما امامت تا پایان غیبت صغرای امام عصر علیه السلام امتداد نبوت است؛ از نظر شیعه یعنی این سیصد و چند سال دورانی است که می تواند دوران تبلیغ و جعل احکام باشد؛ بنابراین ادعای این که ممکن است امری مصداق ظلم باشد، ادعایی بی اساس و بی مبنا است و به نظر می رسد حاکی از هضم نشدن مسائل و عدم درک مبانی علمی باشد.
ما شیعیان با این که معتقد به مساله حسن و قبح عقلی هستیم، در عین حال قیاس و استحسان و مصالح مرسله(94) و سد ذرایع(95) و این گونه امور که نزد اهل سنت، به عنوان مستندات احکام پذیرفته شده است را نمی پذیریم؛ و جالب این است که اهل سنت، با این که از نظر مبانی اعتقادی اشعری هستند و عمدتا منکر حسن و قبح عقلی اند، به این مستندات تمسک می کنند و جمع بین این دو مسلک در اعتقادات و مبانی فقهی، جمع بین متنافرین و متضادین است که از مصادیق بدیهی بطلان عقلی است؛ و به همان ملاک که اتکای افراطی به عقل ناقص و محدود منع شده است، بی اعتنایی مطلق و عدم اعتبار جایگاه عقل در احکام الهی نیز مردود شمرده شده است.
اساسا اگر حسن و قبح عقلی انکار شود، راهی برای اثبات اطاعت شرع باقی نمی ماند. ثبوت شرایع و ادیان الهی موقوف بر پذیرش حسن و قبح عقلی است که به طور کلی ثبوت حسن و قبح شرعی متوقف بر ثبوت و پذیرش حسن و قبح عقلی است؛ و ما امامیه و شیعیان مفتخریم که از منظر اهل سنت عدلیه نامیده می شویم و در اصول دین عدل را یک اصل از اصول پنج گانه پذیرفته ایم و جزء معتقدات خود می دانیم و رعایت این اصل را در همه شوون زندگی دنیوی و اخروی خود لازم می دانیم.

حاکمیت و عدالت

به هر حال، ما معتقدیم از جمله زیبایی های عدالت، رعایت آن به معنای وسیع کلمه در حاکمیت است؛ یعنی در آغاز باید حاکم در روابط با نفس و مسائل شخصی خود، عادل باشد و از محدوده عدالت و خطوطی که شرع انور تعیین کرده خارج نشود و بعد در سلوک با دیگران. این جا است که بیان امام سجاد علیه السلام که فرمودند: فیجب أن تعدل فیهم حاکم باید میان مردم با عدالت رفتار کند، روشن می شود؛ یعنی اولین وظیفه حاکم اقامه عدل است و این بدان معنا است که نه تنها خود به عدل و مساوات عمل نماید، بلکه باید سلوک عملی او به گونه ای باشد که عدل در جامعه اجرا شود؛ یعنی عمان وظیفه انبیای الهی که در قرآن نیز بدان اشاره شده است:
لقد أَرسلنا رسلنا بالبیِّنات و انزلنا معهم الکتاب و المیزان لیقوم النَّاس بالقسط(96).
((رسولان خود را با دلایل روشن فرستادیم، و با آنها کتاب آسمانی و میزان شناسایی حقّ از باطل و قوانین عادلانه نازل کردیم تا مردم قیام به عدالت کنند)).
خدا، پیامبران را فرستاده است تا اقامه عدل کنند؛ یعنی مردم را به اجرای عدالت وادار کنند. حال این وادار کردن و الزام یک وقت به صورت تعلیم، آموزش و هدایت اخلاقی و عملی است که در این حالت برای افراد الزام درونی ایجاد می شود که خود به خود به سمت موازین عدالت گرایش پیدا می کنند؛ و گاه حاکم موظف است در مجاری حکومتی شیوه ای به کار بندد که ظالم در آن جامعه به خود اجازه ظلم و ستم ندهد و قادر به تجاوز به حقوق دیگران نباشد.
از رسول اکرم صلَّی اللَّه علیه و آله و سلم روایت شده است که فرمودند:
عدل ساعة خیر من عبادةِ سبعین سنة قیام لیلها و صیام نهارها، و جور ساعة فی حکم أشدُّ و أَعظم عند اللَّه من معاصی ستین سنة(97).
((اگر کسی لحظه ای از عمرش را اقامه عدل کند، بهتر از این است که هفتادسال عبادت کند؛ طوری که همه شب ها را قائم و در حال نماز باشد و همه روزها را روزه بگیرد. و لحظه ای ستم روا داشتن معادل شصت سال معصیت الهی و تخلف از قوانین پروردگار است)).
ساعت به معنای ساعت مصطلح شصت دقیقه نیست؛ بلکه به معنای لحظه است. تعیین اعداد و ارقام هم موضوعیت ندارد و احتمالا نشانه کثرت است؛ و سبعین سنه و ستین سنه یعنی اگر انسان همه عمر را به عبادت بگذراند، نمی تواند با ارزش لحظه ای اجرای عدالت برابری کند. و یا یک عمر طولانی معصیت کردن یک طرف و لحظه ای جور و ستم روا داشتن یک طرف. این شبیه به آیه شریفه ای است که می فرماید:
من أجل ذلک کَتَبنا علی بنی اسرائیل أَنَّه مَن قَتَلَ نفسه بغیر نفس او فساد فی الارض فکانّما قتل النَّاس جمیعا(98).
((اگر انسان یک نفر را بدون جهت از بین ببرد، مثل این است که همه انسان ها را کشته و اگر یک نفر را احیا کند و نجات دهد، مثل این است که موجب حیات همه انسان ها شده باشد)).
یعنی در بی قانونی و فرمان شکنی فرقی نمی کند که یک نفر را بکشد یا همه انسان ها را قتل عام کند و در مقابل، احیای قانون و احیای نفوس همچنین است.
بنابراین، در فرمایش حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام در غررالحکم آمده است که می فرمایند:
انَّ العدلَ میزان اللَّه سبحانَهُ الَّذی وَضَعَهُ فی الخلق و نَصَبَهُ لاءقامةِ الحقِّ فلا تُخالفه فی میزانه و لا تُعارضه فی سلطانه(99).
((عدل، میزان الهی و وسیله سنجش پروردگار است. این میزان را خدا برای انسان ها قرار داده که در سایه آن، حقّ استوار شود، بنابراین نباید با میزان عدالت و با آنچه حاکمیت الهی به آن تعلق گرفته، مخالفت کنی)).
بنابراین، چون شأن حکومت، شأن انبیای الهی است علاوه بر این که عمل عادلانه حاکم مطلوب است، همچنین باید تلاش او اقامه عدل در جامعه باشد؛ یعنی زمینه ای فراهم کند که کسی به خود اجازه تعدی، ظلم و تجاوز به دیگران را ندهد؛ باید با عمل به قوانین الهی اقامه عدل کند نه با قوانین ساخته دست بشر؛ زیرا وقتی بشر قانون گذار باشد، تاثیرپذیری او از شرایط زمانی و مکانی و احتمال خطای او بسیار است، حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام می فرمایند:
فی العدل الاءقتداء بسُنَّة اللَّه و ثبات الدُّوَل(100).
((عمل کردن به عدل، هم موجب اقتدا به سنت الهی است (زیرا خداوند در تکوین و تشریعش بر اساس عدل عمل کرده) و هم موجب پایداری و استواری حکومت ها است)).
شاید بتوان چنین نتیجه گرفت که سرّ ماندگاری سنن الهی در تکوین و تشریع، عمل به عدل است و هر کس می خواهد نتیجه عملش ماندگار باشد، باید به همین روش عمل نماید؛ رسول اکرم صلَّی اللَّه علیه و آله و سلم فرمودند:
العدل جُنُّة واقیه و جَنّة باقیة(101).
((عدل، سپری محافظ است - که انسان را نگهبانی و جامعه را از لغزش ها و خطرات و آفات نگهداری می کند و مصونیت می بخشد در سایه این مصونیت برای انسان - بهشتی جاودان است)).
رمزی که در این تشبیه نهفته است این است که بهشت، خانه عدل است.
شاید بتوانیم بگوییم که به این دلیل عدل به بهشت تشبیه شده است که در بهشت، غیر عادل راه ندارد و وقتی غیر عدل نباشد، ظلمی نیز نخواهد بود؛ یا می توانیم بگوییم قوانین و روابط حاکم بر آن جا، روابط و قوانینی است که امکان تعدی و ظلم نسبت به یکدیگر وجود نخواهد داشت. به هر حال هرچه باشد، اگر عدل در جامعه ای برقرار باشد، یا زمینه را از دست ظالم می گیرد و یا این که روابطی را به گونه ای منسجم می کند که ظامی یافت نمی شود. خلاصه، اقامه عدل و رفتار عادلانه، ساختن خانه ای چون بهشت را در پی دارد. حضرت رسول اکرم صلَّی اللَّه علیه و آله و سلم فرمودند:
انَّ أَهوَنَ الخَلق علی اللَّه مَن وَلَّی اَمرَ المسلمین فلم یعدل(102).
((پست ترین افراد در پیشگاه الهی کسی است که متولی امور مسلمین شود، اما حدود و ثغور عدالت را رعایت نکند)).
این بنیان عدالت علاوه بر استواری و استحکام از یک وسعت و شمولی برخوردار است که مؤمن و مسلم و کافر را زیر پوشش خود قرار می دهد. آیه شریفه سوره مبارکه مائده می فرماید:
و لا یَجرِمنَّکم شَنَئَان قوم علی أَلا تَعدِلوا هو أَقرب للتَّقوی(103).
((دشمنی و مخالفت با یک قوم، نباید باعث شود که شما پا را از مرز عدالت نسبت به آن جماعت بیرون بگذارید، حتی با دشمن هم باید به عدالت رفتار کنید، که این نشانه تقوا است)).
بی عدالتی و ظلم حتی به دشمن، انسان را از حریم تقوا خارج می کند. در وصایای امیرالمؤمنین علیه السلام به فرزندش سیدالشهدا علیه السلام این عبارت آمده است:
یا بُنَیَّ! اُوصیک بتقوَی اللَّه فی الغنیِّ والفقر... و بالعدل علی الصِّدیق والعدوِّ(104).
((فرزندم! به تو سفارش می کنم که در حال داشتن و نداشتن فقر و غنا از مرز تقوا خارج نشوی و نسبت به دوست و دشمن با عدالت رفتار کنی)).
همه فرمایش های اهل بیت علیهم السلام برگرفته از وحی الهی است؛ و این گفتار نیز احتمالا اشاره به همان آیه شریفه باشد که ذکر شد.

عدل در سیره مولای متقیان علی علیه السلام

حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام بعد از این که به خلافت رسیدند دستور داده بودند آنچه را که خلیفه قبل برخلاف موازین عدل و شرع به دیگران واگذار کرده است را برگردانند و استدلالی که بر این عمل فرمودند چنان که در یکی از خطبه های نهج البلاغه نیز آمده است، با این مقدمه آغاز می شود:
و اللَّه لو وجدته قد تُزُوِّج به النّساء و ملک به الا ماء لَرَدَدتُهُ فاءنَّ فی العدل سعة و مَن ضَاقَ علیه العدل فالجَورُ علیه أَضیَقُ(105).
((عدالت اقتضا می کند که اینها را برگردانم؛ حتی اگر به کابین زن ها رفته باشد یا به وسیله آنها کنیزکان را خریده باشند؛ چرا که عدل یک وسعت و شمولی دارد که هر کس در این بنیان وسیع نتواند زندگی کند، یقینا بنیان جور برای او تنگ تر و همراه با مضیقه بیشتری خواهد بود)).
حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام خطاب به همه انسان ها به خصوص حکام و قدرت مداران که موظف به عمل عادلانه و اقامه عدل هستند، می فرمایند:
اِستَعِن علی العدل بحُسنِ النِّیَّةِ فی الرِّعیِّةِ و قلَّةِ الطَّمَعِ و کثرةِ الورع(106).
((برای عمل به عدل یا اقامه عدل، از چند چیز می توانی استعانت بجویی: اول این که نیتت را پاک کنی؛ دیگر این که طمعت را کم کنی و سوم این که انسان پرهیزکار و متورعی باشی)).
هر یک از اینها رمزی دارد که برای نمونه به همان نکته اول اشاره ای می کنیم: چگونه می شود با حسن نیت به کمک عدالت رفت؟ علمای اخلاق می گویند: اگر محبت و دوستی در جامعه حاکم شود نیازی به عدالت نیست. بنابراین، معتقدند که عدالت برای جوامعی خوب و ضروری است که صفا، دوستی و محبت در آنها وجود ندارد. به همین دلیل وقتی شخصی از امیرالمؤمنین علیه السلام سوال کرد که:
ایُّهُما أَفضلُ العدل أَوِ الجود، فقال علیه السلام: العدل یَضَعُ الاُمور مواضعها والجود یُخرجُها من جهتها والعدل سائِس عامّ و الجود عارض خاصّ فالعدل أَشرفُهُما و أَفضلُهُما(107).
((ای امیرمؤمنان ! کدام یک برتر و اشرف است عدالت یا جود و سخاوتمندی؟ حضرت فرمودند: عدالت کارها را در مجرای خود، قرار می دهد و بخشش امور را از مجرایش خارج می کند. عدالت تدبیرکننده ای است به سود همگان و بخشش به سود خاصان؛ پس عدل شریف تر و با فضیلت تر است)).
جود، نهایت دوستی، رقت قلب و عاطفه و احساس است. اگر در جامعه ای حتی به اندازه یک خانواده، روابط براساس دوستی، صفا، صمیمیت و قرابت باشد، در آن خانواده جای گفتگو از ضرورت عدل و عدالت وجود ندارد، چون همه به یکدیگر ایثار می کنند؛ نسبت به هم گذشت دارند و از حقّ خود به نفع دیگری صرف نظر می کنند. البته این یک فضیلت بسیار ممتاز و ارزشمند اخلاقی است.
بنابراین، رسول اکرم صلَّی اللَّه علیه و آله و سلم در همان سال اول که به مدینه مشرف شدند، میان مسلمان ها عقد اخوت برقرار کردند؛ یعنی حاکمیت این حالت صمیمیت، دوستی و عطوفت، مطلوب حضرت بود و آن را تعقیب می فرمودند. اما فرض بر این است که مساله محبت، صفا و برادری نمی تواند تحت ضابطه قانون درآید. از طرفی هیچ کس را نمی توان به سخاوتمندی، گذشت و ایثار ملزم کرد. بنابراین، در احکام قصاص می فرمایند که اگر عفو کند خوب است، اما اقتضای عدل، قصاص است. بنابراین، اگر عدل از حسن نیت، صفای دل، و مودت و محبت استعانت بجوید و کمک بگیرد، به استواری و استحکام می رسد. حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام در فرمان خود به مالک اشتر به این نکته تأکید می کند:
واَشعِر قلبَک الرَّحمَةَ للرَّعیَّةِ والمحبَّةَ لهم و اللُّطفَ بهم... فانَّهم صنفان امّا أَخ لک فی الدِّین وَ اَمَّا نظیر لک فی الخَلق... یؤتَی علی أَیدیهم فی العمد و الخطاء فأَعطِهِم من عفوک و صفحک مثلِ الَّذی تحبُّ و تَرضی أَن یُعطیَکَ اللَّه من عفوِهِ و صفحه(108).
می فرمایند: ای مالک! باید قلب و دلت را با رحمت و محبت نسبت به رعیت عادت بدهی اشعار به معنای لباسی است که به تن چسبیده است؛ یعنی لباسی که غیرقابل انفکاک باشد نباید محبت از دل تو بیرون رود و از عمق جان فاصله گیرد. تو به خاطر این که به رعیت محبت کنی، حکومت را بپذیر؛ و اگر کسی در این صراط بخواهد حکومت کند و اقامه عدل کند و به عدالت عمل کند، طبعا موفق تر خواهد بود. بعد استدلال حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام بسیار قابل توجه است؛ حضرت می فرمایند: تو باید برخوردار از عواطف و روح لطیف انسانی باشی.
انسان همانگونه که نسبت به برادرش عاطفه دارد، نباید نسبت به دیگران عاطفه را از دست بدهد. آنها هم برادران و همنوعان تواند و ممکن است خطا کنند؛ چرا که معصوم از خطا نیستند. همان گونه که دوست داری خدا با تو از در محبت و عاطفه درآید، تو نیز با دیگران با محبت و صفا رفتار کن. به همین دلیل حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام می فرمایند:
اَستَعِن علی العدل بحُسن النِّیَّةِ فی الرَّعیَّةِ و قلَّةِ الطَّمع و کثرةِ الورع(109).
((برای عمل به عدل از سه چیز می توانی کمک بگیری: یکی حسن نیت؛ دیگری کم کردن طمع و سوم پرهیزگاری و ورع)).
نکته جالب این است که این فرمایش حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام به نحوی مضمون فرمایش امام سجاد علیه السلام است که می فرمایند:
فیجبُ اَن تعدل فیهم و تکون لهم کالوالد الرّحیم
((برای عمل به عدل میان امت، مانند پدر باش)).
یعنی حاکم برای ملت و امتش به منزله پدر است؛ و همان گونه که رفتار پدر و فرزند معمولا مبتنی بر محبت و خیرخواهی و دوستی فرزند است آن هم پدری با این توصیف که امام علیه السلام می فرماید: کالوالد الرحیم حاکم باید برای مردم پدری باشد که سرشار از عاطفه و رحمت است همان گونه که انسان ها متفاوتند، عشق و علاقه همه پدرها نیز نسبت به فرزندان مساوی نیست، بعضی از پدران هستند که رحمت و رأفت بیشتری دارند؛ و این نکته اشاره به فرمایش امام علیه السلام در نامه به مالک اشتر است که تأکید می فرمایند: وقتی پدر جامعه بودی و دل و قلبت سرشار از رأفت و محبت امت شد، دیگر مثل گرگ درنده به جان و سرمایه امت نخواهی افتاد:
و لا تکوننَّ علیهم سبعا ضاریا تَغتَنِم اَکلهُم(110).
چگونه پدری مهربان برای سعادت فرزند از جانش مایه می گذارد؟ حاکم نیز از جان مایه می گذارد؛ یعنی علاوه بر مال، از جان هم مایه می گذارد. نه این که به تعبیر حضرت در نامه به مالک ملت و متعلقات به آنها را یک لقمه لذیذ بدانی و برای بهره گیری از فرصت، مشغول پر کردن جیب خود و بهره مندی از تنعمات و لذت های قدرت و مقام باشی.
به هرحال، این استعانت از نیت در کم کردن طمع، برای اجرای عدالت است؛ چون طمع یک قید است و انسان را به بردگی می کشاند؛ و چون انسان برده و بنده چیزی شد، بدان دل سپرده، در جهت دستیابی به آن قدم برمی دارد؛ و چون باید آن خواهش را تامین کند، از مسیر عدالت خارج می شود.