فهرست کتاب


عصر ظهور

علی کورانی عباس جلالی‏

عراق و نقش آن در دوران ظهور

پیرامون اوضاع و حوادث عراق، در دوران ظهور، روایات زیادی وارد شده است، از آن روایات چنین برمی آید که عراق، میدان کشمکشی آرام نشدنی میان نیروهای متعدد می باشد. و این کشور در حقیقت چهار مرحله را پشت سر می گذارد:
مرحله اول:
روزگار قبل از ظهور حضرت مهدی (ع) است که ستمکاران مدت طولانی به عراق مسلط می باشند، در آن سامان، کشتار و ترس و وحشتی فراگیر پیش می آید که مردم آرامش خود را از دست می دهند. تا زمانی که آن کشور را زمینه سازان ظهور، یاران درفش های سیاه آزاد می کنند.
مرحله دوم:
برپائی نظام اسلامی در آن کشور و وجود کشمکش برای نفوذ در آن، بین جناح طرفدار خراسانیهای زمینه ساز و جناح طرفدار سفیانی فرمانروای شامات.
مرحله سوم:
اشغال عراق توسط سفیانی و آزار و اذیت مردم بوسیله او و سپس ورود سپاهیان یمنی ها و ایرانیان زمینه ساز ظهور به این کشور، که نیروهای سفیانی را شکست داده و آنان را از عراق بیرون می رانند.
مرحله چهارم:
آزاد شدن عراق توسط امام مهدی (ع) و پاک نمودن آن از لوث وجود سفیانیان و گروهکهای شورشی و غیر آنان و قرار دادن آنجا بعنوان محل استقرار و مرکز فرمانروائی، توسط آن حضرت.
روایات دیگری نیز پیرامون حوادثی که در خلال این چهار مرحله بوجود می آید وارد شده است مانند: خروج شیصبانی که از جمله مخالفین حضرت مهدی (ع) قبل از سفیانی است. و بشهادت رسیدن نفس زکیه همراه با هفتاد تن دیگر از صلحا در پشت کوفه (نجف) و خروج عوف سلمی از جزیره و یا تکریت و ممنوعیت عراقیها از رفتن به حج به مدت سه سال و فرو رفتن شهر بصره و خراب شدن آن اندکی پیش از ظهور حضرت مهدی (ع) و فرو رفتنی دیگر در بغداد و حله و ورود نیروهای مغربی یا غربی به عراق و قیام فردی نیکوکار و شایسته با گروهی اندک جهت رویاروی با لشکر سفیانی و شورش گروهکهایی از خوارج شیعه و سنی بر ضد آن حضرت که شاید خطرناک ترین گروه شورشی گروه رمیله دسکره باشد که منطقه ای است نزدیک شهربان در استان دیالی(197)، در عراق.
و اینک مقداری به توضیح این مراحل می پردازیم:
مرحله اول و دوم
روشن ترین مطلبی که در روایات این مرحله بچشم می خورد، گرفتاری شدیدی از ناحیه فرمانروایان ستمگر کشور عراق نسبت به مردم آن کشور و اختلاف این فرمانروایان با ایرانیان، یاران درفش های سیاه خواهد بود، از جابربن عبدالله انصاری (ره) نقل شده که گفت:
نزدیک است که به مردم عراق، پیمانه ای غله و درهمی نرسد، گفتم از چه ناحیه ای؟ فرمود: از ناحیه عجم که مانع این امر می شوند(198)
بنابراین، معنا این می شود که مواد غذایی و کمکهای مالی بواسطه جنگی که ایرانیان با آنها دارند به آنان نمی رسد. و این همان بحران اقتصادی و گرسنگی و ترسی است که روایت جابر جعفی در خصوص آن وارد شده است که گفت:
از امام باقر (ع) درباره آیه شریفه ولنبلونکم بشی من الخوف و الجوع سؤال کردم، حضرت فرمود: ای جابر ترس و قحطی دو جنبه خصوصی و عمومی دارد، اما قحطی خاص در شهر کوفه است. که خداوند سبحان آن را ویژه دشمنان آل پیامبر (ص) قرار داده است و بدینوسیله آنان را هلاک می گرداند و اما آنچه را که جنبه عمومی دارد قحطی و وحشتی است که در شام به آنان می رسد که مانند آن را هرگز به یاد نداشته اند، زمان این قحطی پیش از قیام حضرت قائم و فرا رسیدن وحشت و ترس بعد از قیام آن حضرت خواهد بود(199)
البته پیرامون مسئله قحطی که در روایت آمده مخصوص دشمنان اهل بیت (علیه السلام) باشد دلیلی را نیافتم، مگر اینکه بصورت بحرانی، اقتصادی باشد که حکومت ستمگران در عراق گرفتار آن بوده و از آن سخت رنج می برند.
وحشت و ترسی که بعد از ظهور حضرت مهدی (علیه السلام) سرزمین شام را فرا می گیرد، منافاتی با وجود آن قبل از ظهور آن بزرگوار ندارد و روایت بعدی صراحت دارد که این اظطراب و وحشت پیش از ظهور حضرت مهدی (علیه السلام) فزونی می یابد. از امام باقر (علیه السلام) روایت شده که فرمود:
پیش از قیام قائم، مردم در اثر گناهانشان بوسیله آتشی که از آسمان بر آنها آشکار می شود، در عذاب بوده و رنج می برند و نشانه سرخ فامی که آسمان را می پوشاند و فرو رفتن زمین در بغداد و بصره و خون هایی که در آنجا ریخته می شود و خانه هایی که خراب می گردد و هلاکتی که در بین اهالی آن سامان بوجود می آید و وجود چنان اضطرابی که اهل عراق را فرا می گیرد بگونه ای که موجب سلب آرامش آنها می گردد.(200)
البته لازم نیست این علامات و نشانه ها، بگونه ای که در روایت آمده بطور زنجیره ای و پشت سر هم محقق شود، بلکه اضطراب و وحشت و فرو رفتن، زمین، پیش از نشانه های آسمانی خواهد بود و ظاهراً مراد از آتش و سرخی آن، نشانه الهی می باشد نه مثلاً، آتش انفجارها.
روایت بعدی که از امیرالمؤمنین (علیه السلام) نقل می شود، برخی از حوادث و پیشامدهایی را که در عراق و در زمان حاکمیت ستمکاران پیش از سفیانی و قبل از ظهور حضرت مهدی (علیه السلام) واقع می شود، بیان می نماید، از انس بن مالک نقل شده است که گفت:
زمانی که امیرمؤمنان علی بن الی طالب (علیه السلام) از جنگ نهروان برمی گشت در منطقه ای به نام براثا فرود آمد در آن منطقه، راهبی بنام حباب در صومعه خویش بسر می برد، همینکه هیاهوی لشکریان را شنید، از جایگاه ویژه خود به بیرون نگریست و نظاره گر سپاهیان امیرمؤمنان شد وی با مشاهده این وضع سراسیمه بیرون آمده و سؤال کرد این شخص کیست؟ و فرمانده این لشکر چه کسی است؟ گفتند: امیرمؤمنان (علیه السلام) است که از جنگ نهروان بر می گردد حباب با شتاب خود را به حضرت رسانده و در حضور وی ایستاد و آغاز سخن نمود و عرضه داشت، درود بر تو ای پیشوای راستین مؤمنان! که بحق امیرالمؤمنان هستی. حضرت فرمود: چگونه دانستی که من امیرالمؤمنان راستین و بر حق هستم؟ عرض کرد: چگونه نام مرا می دانی؟! حضرت فرمود: حبیب من پیامبر صلی الله علیه و آله مرا آموخت در این لحظات بود که حباب به آن حضرت عرض کرد: دستت را بده من شهادت می دهم که خدایی جز خدای یکتا نیست و محمد صلی الله علیه و آله رسول و فرستاده اوست و تو علی بن ابی طالب وصی و جانشین او هستی، امیرالمؤمنان (علیه السلام) از وی سؤال فرمود: کجا زندگی می کنی؟ گفت در صومعه خویش حضرت بدو فرمود: از امروز به بعد در آن سکونت مکن، اما در اینجا مسجدی بنا بگذار و آن را به نام بانی و صاحب این منطقه نامگذاری کن، (بدین ترتیب مسجدی را در آنجا بنا نمود و به نام بانی آن براثا نام گذاری کرد) سپس حضرت فرمود: ای حبا از کجا آب می نوشی؟ عرض کرد: همین جا از دجله، فرمود: چرا چشمه و چاهی حفر نمی کنی؟، عرض کرد: ای امیرالمؤمنان هر وقت به حفر چاه مبادرت نمودیم آب آن شور غیرگوارا بود، حضرت اشاره فرمودند: در اینجا چاهی بکن و او حفر کرد تا به سنگی سخت برخوردند که قادر بر از جای کندن آن نبودند، آن حضرت سنگ را از جای برکنده که از آن چشمه آبی جوشید که شیرین تر از عسل و لذیذتر از کره بود. حضرت به او فرمود: ای حباب آب آشامیدنی تو از این چشمه است، اما بزودی در مجاورت این مسجد تو، شهری بنا خواهد شد، که ستمگران در آن افزون و بلا و مصیبتهای بزرگی بوجود خواهد آمد تا جائیکه در هر شب جمعه هفتاد هزار عمل منافی عفت انجام می شود وقتی که بلا و گرفتاری ها به آنان رو می آورد به مسجد تو هجوم می آورند و آن را منهدم می سازند آنگاه تو آن را مجدداً بنا کن بنا کردنی دوباره بنا نما که آن جز کافر منهدم نمی کند، آنگاه آنجا را خانه ای بنا کن، زمانیکه دست به چنین عملی یازیدند، مدت سه سال از رفتن به حج منع می گردند، محصولات کشاورزی آنان دستخوش حریق می گردد و خداوند سبحان مردی از کوه نشینان را بر آنان مسلط می گرداند وارد هر شهری که می شود آن را نابود می کند و اهالی آنجا را بهلاکت می رساند و دیگر بار نیز به سوی آنان باز می گردد و پس از آن دچار 3 سال قحطی و گرانی طاقت فرسائی می گردد بار دیگر نیز آنها را رها نمی کند و بر می گردد، بعد از آن وارد کوفه می شود و هر چه سرپا باشد چه درخت و عمارت و چه انسان همه را با خشم از بین می برد و مردم آن جا را قتل عام می کند همه این حوادث زمانی است که بصره آباد گردد و در آن مسجد جامعی بنا شود که در این هنگام زمان نابودی بصره خواهد بود سپس داخل شهری می شود بنام واسط که توسط حجاج بنا شده است در این شهر نیز مانند سایر جاها عمل خواهد نمود و بعد از آن متوجه بغداد می شود و با عفو و گذشت وارد آن شهر می گردد پس از آن مردم به شهر کوفه پناه می برند، منطقه ای از کوفه نیست که ماجرا بر آن پوشیده باشد، آنگاه این مرد با شخصی که وی را وارد بغداد نموده است جهت نبش قبر من از شهر خارج خواهند شد که سفیانی با آنها روبرو شده و پس از شکستی سخت آنان را بقتل می رساند و سپاهی را به سوی کوفه گسیل می دارد که عده ای از اهالی آنجا را به بردگی می گیرند، در این هنگام مردی از کوفه رسیده و آنان را در حصاری، جای و پناه می دهد که هر کسی بدان مکان پناه آورد مصون می ماند. لشکریان سفیانی وارد شهر کوفه گشته هر کس را که بخوانند می کشند، بگونه ای که اگر شخصی از این لشکریان از کنار قطعه گوهری بزرگ که روی زمین افتاده باشد، بگذرد، متعرض آن نخواهد شد، اما اگر کودک خردسالی را ببینند دنبال نموده و او را می کشند، ای حباب در این هنگام بعد از این ماجراها، چه دور است! باید در انتظار مسائل بزرگ و مهم و فتنه و آشوبهایی مانند پاره شب تاریک بود، این حباب آنچه به تو می گویم بخاطر بسپار(201)
البته در عبارتهای این روایت مقداری آشفتگی بنظر می رسد و مرحوم مجلسی هم بعد از نقل این روایت فرموده است: بدانکه نسخه روایت مخدوش است و من خبر را آنطور که یافتم نقل نمودم از این رو سند و متن این روایت قابل بحث و مناقشه است، اما بهر حال پیرامون صحت این حدیث هر چه گفته شود، این خبر حاکی از وجود دشواریهایی است که اهل عراق از نظامهای جابر حاکم برخود و جور و ستم آنان تحمل نموده و رنج می برند که در روایات دیگری که سند بعضی از آنها صحیح است نیز قریب به چنین مضمونی آمده است برخی از حوادث و پیشامدهایی که در روایات آمده است، بوقوع پیوسته و یا زمان آن گذشته است مانند خراب شدن مسجد براثا و کثرت فساد و تباهی در بغداد و یا تسلط یافتن و بدست گرفتن قدرت، توسط فرماندهان نظامی به بغداد از مراکز کوه نشین کردستان و یا ایران و غیر آن.... و برخی دیگر از این نوع حوادث، مانند جریان سفیانی و حوادث مربوط به او هنوز بوقوع نپیوسته است.
مرحوم شیخ مفید فرموده: نشانه های قیام حضرت قائم (علیه السلام) و حوادثی که قبل از قیام آن بزرگوار بوجود می آید در روایات آمده است از جمله خروج سفیانی و کشته شدن حسنی و اختلاف بنی عباس در زمینه پست و مقامهای دنیوی و خورشید گرفتگی در نیمه ماه رمضان و گرفتن ماه در اواخر آن ماه برخلاف معمول و فرو رفتن زمین در بیابان بیداء و فرو رفتنی دیگر در مشرق و مغرب و متوقف شدن خورشید از ظهر تا نزدیک عصر و طلوع آن از مغرب و کشته شدن نفس زکیه در پشت کوفه (نجف) همراه هفتاد تن دیگر از صلحاء و ذبح شدن مردی از بنی هاشم در کنار کعبه بین رکن و مقام و خراب شدن دیوار مسجد کوفه و روی آوردن درفش های سیاه از ناحیه خراسان و خروج یمنی و ظاهر شدن مغربی در مصر و بتصرف در آمدن شامات توسط وی و فرود آمدن ترکان در جزیره و فرود آمدن رومیان در رمله و طلوع نمودن ستاره ای از مشرق که مانند ماه نورافشانی کرده و سپس به گونه ای خم می شود که دو طرف آن به یکدیگر نزدیک می شود و هاله سرخی که در آسمان آشکار و سپس در تمام نقاط آن پخش می گردد و آتشی که از طرف مشرق به طرف آسمان بلند شده و سه یا هفت روز در هوا باقی می ماند و عنان گسستن عرب ها و به تصرف در آوردن سرزمینهای خود و خارج نمودن آن از تحت سلطه عجم و کشتن اهل مصر فرمانروای خویش را و خراب شدن شام و وجود اختلاف بین طرفداران درفش های سه گانه در شام و ورود درفش های قیس و اعراب به مصر و درفش های کنده به شهر خراسان و ورود سوارانی از غرب که در نزدیکی کوفه مستقر می شوند و روی آوردن درفش های سیاه از مشرق به همین ناحیه و ایجاد شکافی در فرات بگونه ای که آب کوچه های شهر کوفه را فرا خواهد گرفت و خروج شصت نفر که هر کدام به دروغ، ادعای نبوت می کنند.
هم چنین خروج دوازده نفر دیگر از اولاد ابوطالب که هر یک ادعای امامت می نمایند و سوزاندن مرد با عظمتی از بنی عباس را بین جلولاء(202) و خانقین و ایجاد پلی که از کرخ به شهر سلام وصل می شود و برخاستن بادی سیاه در آن منطقه که در اوائل صبح آن روز بوقوع می پیوندند و زلزله ای که در اثر آن بخش بزرگی از منطقه فرو می رود و ترس و وحشت فزاینده ای که اهل عراق و بغداد را فرا می گیرد و بوجود آمدن مرگ دسته جمعی در بین آنان و کمبود و کاستی در اموال و جانها و محصولات، و ظاهر شدن گاه و بیگاه ملخ ها که به کشتزارها رو آورده و در نتیجه کمبود محصولات کشاورزی و اختلاف دو گروه از عجم که باعث خونریزی بسیاری در بین آنان خواهد شد و نافرمانی بردگان از صاحبان خود و کشتن اربابان خویش و مسخ شدن عده ای از بدعت گذاران به صورت میمون و خوک و چیره شدن بردگان بر ممالک اربابان و صیحه آسمانی که همه اهل زمین و هر کس به لغت خود آن را می شنود و تصویر صورت و سینه ای که در قرص خورشید برای مردم ظاهر می شود و زنده شدن مردگانی که جهت برگشت به دنیا، صورت می گیرد که یکدیگر را شناخته و ملاقات می نمایند.
تمام آنچه که گفته شد با باریدن بیست و چهار باران پشت سر هم خاتمه می یابد که زمین مرده بواسطه این بارانها زنده و برکاتش هویدا می گردد و بعد از این ماجرا هر ناراحتی و مرض جسمی از پویندگان حق و پیروان راستین حضرت مهدی (علیه السلام) رخت بر می بندد و طبق گفته روایات در این بحبوحه است که یاران آن حضرت از ماجرای ظهور آن بزرگوار از شهر مکه، آگاه شده و جهت یاری وی متوجه آن حضرت می شوند.
برخی از این حوادث که ذکر شد حتمی و برخی دیگر دارای شرائطی است و خدای سبحان به چگونگی آنها آگاه تر است و ما این حوادث را به گونه ای که در کتب تاریخ و روایات بوده ذکر نمودیم و از خدای بزرگ یاری می طلبیم.(203)
آنچه را که مرحوم شیخ مفید ذکر فرموده، خلاصه ای از نشانه ها و علامات دور و نزدیک ظهور است و مقصود او در اتفاق افتادن این حوادث پشت سر هم بطور زنجیره ای به نحویکه برشمرده اند نیست، چون برخی از این پیشامدها مانند کشته شدن نفس زکیه و سر بریدن مرد هاشمی بین رکن و مقام، فاصله ای بیش از دو هفته با ظهور حضرت ندارد بلکه در حقیقت جزئی از نهضت ظهور آن بزرگوار است، چه اینکه وی فرستاده حضرت مهدی (علیه السلام) می باشد بعضی دیگر از نشانه ها قرنهای زیادی با ظهور حضرت فاصله دارد مانند اختلاف بنی عباس بین خودشان و ظاهر شدن مغربی و بتصرف در آوردن شامات در حرکت و جنبش فاطمیان.
و مراد مرحوم مفید از حتمی بودن برخی حوادث و پیشامدهای شمرده شده و مشروط بودن دسته ای دیگر از آنها این است که بخشی از این نشانه ها حتماً بوقوع می پیوندد، همچنانکه در خصوص بعضی از این علامات، در اخبار، تصریح به حتمی بودن آنها شده است مانند سفیانی و یمنی و کشته شدن نفس زکیه و صیحه آسمانی و فرو رفتن لشکر سفیانی و غیر آن....و بخش دیگری از این حوادث مشروط به پیشامدهای دیگری در علم خدای سبحان و تقدیر اوست زیرا که هم اوست که به گذشته و آینده و نسبت به این حوادث و غیر آن، داناست.
ظاهراً منظور از حسنی، نفس زکیه در مکه است و یا جوانی که نزدیک ظهور حضرت مهدی (علیه السلام) در شهر مدینه به دست لشکریان سفیانی کشته خواهد شد گرچه احتمال دارد او سیدی حسنی و رهبر حرکت اسلامی عراق باشد چه اینکه در برخی روایات هم عبارت و تحرک الحسنی وارد شده است.
اما کشته شدن نفس زکیه همراه هفتاد تن از صلحاء، بعید نیست که بر شهید عالیمقام آیة الله سید محمد باقر صد (قدس سره) و گروهی از علمای برجسته و مؤمنینی که با ایشان به شهادت رسیده اند و تعداد آنان به هفتاد نفر می رسد، منطبق شود. و مقصود از پشت کوفه که در عبارت حدیث آمده نجف می باشد که در روایات نیز با عنوان نجف کوفه یعنی ارتفاعات و کوههای آن شهر نامیده شده است و از این رو آن را غری و یا غریین می نامند که این نام دو ستون یادبودی است که نعمان بن منذر پادشاه حیره در آنجا بنا نموده و آنها را با رنگ سفید نقاشی نموده اند. البته به شهادت رسیدن آنها لازم نیست که دقیقاً در پشت کوفه اتفاق بیفتد و شاید اصل جمله و کشته شدن نفس زکیه در پشت کوفه یعنی او (نفس زکیه) از اهالی نجف و ساکن آنجاست، اما هفتاد نفری که با وی بشهادت می رسند نه حدیث مربوط به آنان و نه کلام مرحوم شیخ مفید دلالت ندارد که آنان نیز اهل نجف باشند، بلکه آنها به همراه نفس زکیه که او اهل نجف است به شهادت می رسند.
روایات دیگری که پیرامون سواران مغربی که در نزدیکی کوفه مستقر می شوند وارد شده، بیانگر این معناست که این ماجرا در زمان سفیانی و یا نزدیک آن واقع خواهد شد.
اما آنچه که در کلام مرحوم شیخ مفید و وارد شدن سوارانی از ناحیه غرب که تا در نزدیکی کوفه مستقر شوند قابل توجه می باشد این است که خود این کلام راهگشای دقت و امعان نظر در روایت است که آیا لفظ روایت غرب است یا مغرب و بیانگر این احتمال است که آنها نیروهای غربی هستند که جهت یاری نمودن سفیانی و رویاروئی با یاوران درفش های سیاه وارد عراق شده و یا قبل از سفیانی در آنجا بسر می برند بلکه شایسته است در روایاتی که نام لشکر مغرب و اهل مغرب آمده است تحقیق و بررسی شود چه اینکه با مراجعه به نسخه های خطی کتب حدیث کلمه اصلی همان لشکر غرب و اهل غرب است و مراد از درفش های مشرق زمین درفش های سپاه خراسانیان است که در معیت نیروهای یمنی جهت مقابله و سرکوبی نیروهای سفیانی که بدآنجا لشکرکشی نموده وارد عراق می شوند.
امام شکافته شدن نهر فرات و جاری شدن آن در شهر کوفه در همان سال ظهور اتفاق می افتد آنگونه که در احادیث و از جمله در روایتی از امام صادق علیه السلام وارد شده که حضرت فرمودند: سال فتح و پیروزی فرات شکافته می شود به گونه ای که آب وارد کوچه های شهر کوفه می گردد(204)
از طرفی گواهی کلام مرحوم شیخ مفید بر این معنا که این نشانه ها و علامات در اصول روایات ثابت شده است ارزش و اهمیت والایی را به این دسته از روایات می بخشد، بلکه می توان گفت آنچه را که او صحیح بداند در صحت آن شکی نیست به دلیل دقت و مقام برجسته او و اینکه نسبت به منابع روایات دوران تابعین و امامان علیه السلام نزدیکتر بوده است، چه اینکه آن بزرگوار در سال 413 هجری رحلت نموده است.
اما روایاتی که دلالت بر بپا شدن نظام اسلامی در عراق قبل از سفیانی دارد، عمده آنها روایاتی است که دال بر پیروزی ایرانیان مهیاگر مقدمات ظهور در نبرد آنان با فرمانروایان ستم پیشه عراق می باشد، مانند روایتی که از امام باقر علیه السلام نقل شده که فرمود:
گوئیا می بینم گروهی از مشرق زمین خروج نموده حق خود را از مخالفان می جویند اما حقوق آنان را اداء نمی کنند دیگر بار طلب حق می نمایند باز هم حقوقشان استیفاء نمی شود که در این مرحله شمشیر بر دوش نهاده و مقاوم می ایستند با مشاهده این وضع از ناحیه مخالفین خواسته های قبلی آنان در آستانه عمل قرار می گیرد که این بار خودشان نمی پذیرند تا قیام نمایند و آنان درفش هدایت را جز به صاحب شما نمی سپارند، کشته های آنان شهیدند و اگر من آن زمان را درک می کردم خویش را برای یاری صاحب آن امر نگه می داشتم(205)
همچنین این روایت که:
درفش هایی سیاه از خراسان برون می آید که هیچ چیز قادر بر شکست و برگرداندن آنها نیست تا اینکه در بیت المقدس به اهتزاز در آیند(206)
و روایت مستفیضی(207) که از طریق شیعه و سنی و بعضی صاحبان صحاح از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل شده است که فرمود:
مردمی از مشرق زمین خروج می نمایند که مقدمات حکومت و سلطنت حضرت مهدی علیه السلام را فراهم می نمایند(208)
بهر حال این روایت و امثال آن اگر چه صریحاً دلالت بر بپا شدن حکومت اسلامی در عراق قبل از ظهور حضرت ندارد امام بر پیروزی دو مرحله ای ایرانیان چنانکه در جای خودش خواهیم گفت، دلالت دارد آنچه بهتر بنظر می رسد این است که هدف ایرانیان در به سقوط کشاندن حکومت جباران در عراق و ایجاد حکومت اسلامی در آنجا تحقق می یابد.
در روایات متفرقه دیگری نیز قضیه ورود ایرانیان به عراق و شهرهای بزرگ آن از طریق خانقین و بصره و منع حکومت ستمگران در آنجا آمده است اما آن روایات یا مرسله(209) است و یا سند آنها ضعیف است مانند روایت براثا که قبلاً گذشت و روایت خطبة البیان که می گوید:
آگاه باشید وای بر بغداد از اهل ری از مرگ و میر و کشتار و ترس و وحشتی که اهل عراق را فرا می گیرد زمانی که شمشیر در بین آنان گذارده شود آن قدر که اراده خداست کشته می شود.. و در این هنگام عجم بر عرب خروج نموده و بصره را بتصرف خود در می آورند(210)
هم چنین روایت میرلوحی از امام صادق علیه السلام نیز ارتباط با روایت قبلی دارد که فرمود:
سپس بین سران ارتش عرب و عجم دشمنی و اختلاف پیش می آید و این اختلافات همچنان ادامه داشته تا امارت و فرمانروائی بمردی از ذریه ابوسفیان می رسد(211)
روایت تحرک الحسنی نیز وارد شده که با شواهد و قرینه ها چنین از آن استفاده می شود که وی در عراق بسر برده و بعد از به حکومت رسیدن کشته خواهد شد.
در مقابل روایاتی که از آنها بر پائی حکومت اسلامی استفاده می شود دسته دیگری از روایات است که از آنها بر می آید حکومت ستمگران در عراق همچنان تا ظهور حضرت مهدی علیه السلام ادامه خواهد داشت زیرا از امام صدق علیه السلام نقل شده که فرمودند:
زمانی که دیوار عقب مسجد کوفه که به خانه عبدالله بن مسعود می رسد خراب می شود آن زمان پایان سلطنت (خاندان فلان) است که بعد از آن حضرت قائم علیه السلام ظهور می فرماید(212)
و روایتی که در کتاب غیبت طوسی آمده است خراب کننده دیوار آن را ترمیم نمی کند(213) به این معناست که کسی که دیوار مسجد را خراب نموده است یا کشته می شود و یا قبل از اینکه به نوسازی و مرمت آن بپردازد از آنجا می رود البته جریان تخریب دیوار مسجد صرفاً جنبه نظامی داشته که فرمانروای آن شهر برای سرکوبی حرکت معارضی که مخالفان مبارز، به مسجد پناه برده و متحصن می شوند، آن را تخریب می کند.
گاهی همین معنا از روایت مربوط به کشتار وحشیانه ای که در کنار مسجد کوفه اتفاق می افتد نیز استفاده می شود که ابوبصیر آن را از امام صادق علیه السلام نقل کرده که حضرت فرمود:
برای فرزندان فلان کنار مسجد شما (یعنی مسجد کوفه) در روزی معین معرکه ای رخ می دهد که در آن درگیری، از دروازه فیل تا اصحاب صابون (محله ای در کوفه) چهار هزار نفر کشته خواهد شد(214)
و در روایتی دیگر آمده است که:
ملک و سلطنت آنان از بین نخواهد رفت تا مردم را روز جمعه در کوفه قتل عام نمایند گوئیا حد فاصل بین مسجد و اصحاب صابون سرهایی را می بینم که از بدن جدا می شود(215)
همچنانکه قریب به همین مضمون از روایاتی که در خصوص لشکرکشی سفیانی به عراق وارد شده است نیز استفاده می شود که در برخی زا آنها اشاره شده به اینکه سفیانی با حکومت ضعیفی که غیر اسلامی بلکه مخالف اسلام و دشمن امام مهدی علیه السلام می باشد مبارزه می کند، چنانکه در روایتی هم که از بحار در زمینه حرکت سفیانی نقل کردیم آمده است:
و فرمانروای مردم در آن روز جبار و ستمگری لجوج است که کاهن و جادوگر نامیده می شود(216)
اما بر فرض صحت این روایات چنین اخباری با احادیث اولی که دال بر پیاده شدن حکومت اسلامی در عراق قبل از ظهور حضرت مهدی علیه السلام بود منافاتی ندارد زیرا این روایات از مرحله ای سخن می گوید که پیوند آن به ظهور آن حضرت معلوم نبوده و یا مرحله بسیار کوتاهی است که متصل به ظهور ایشان است، بهر ترتیب بعد از پیروزی زمینه سازان ظهور حکومت و نظام اسلامی ایجاد می شود و تا زمانیکه اراده خداوند تعلق بگیرد ادامه خواهد داشت، سپس در اثر انحراف از آن در همان سال ظهور و یا اندکی قبل از ظهور حکومت به کام جباران گشته و دیگر بار چیره می شوند و الله العالم.

حسنی و شیصبانی و عوف سلمی

در تعدادی از روایات سخن از حسنی به میان آمده است که اشاره دارد، وی حرکتی را در عراق آغاز می نماید اما این روایات نیاز به دقت بیشتر دارد چرا که این احادیث نام سه نفر، حسنی مدینه، حسنی مکه و حسنی عراق را بیان می کند، همچنین حسینی خراسانی که در منابع حدیث اهل سنت و برخی منابع خبری شیعه حسنی نامیده شده است و هم اوست که در سال ظهور حضرت مهدی علیه السلام با سپاهیانش وارد عراق می گردد بنابراین احتمال دارد مراد از روایات مربوط به جنبش حسنی در عراق، همین قیام و حرکتش باشد و احتمال اینکه حسنی دیگری قبل از او باشد نیز وجود دارد.
امام شیصبانی، در مورد این شخص روایتی از کتاب غیبت نعمانی که از منابع درجه اول حدیث می باشد از جابربن یزید جعفی نقل شده است که گفت: از امام باقر علیه السلام در مورد سفیانی سؤال کردم حضرت فرمود:
دسترسی به سفیانی پیدا نمی کنید تا اینکه قبل از او شیصبانی در سرزمین عراق مانند آبی که از زمین بجوشد، ناگهان ظاهر می شود و خروج می نماید، او نمایندگان شما را بقتل می رساند و بعد از ماجرا در انتظار سفیانی باشید که حضرت قائم نیز خروج می کند(217)
گر چه من روایت دیگری را پیرامون وی نیافتم اما همین روایت دارای چند نکته درباره این شخص می باشد از آن جمله:
الف - او به شیصبانی توصیف شده است که نسبت به شیصبان دارد و آن صفتی که امامان علیه السلام از آن تعبیر به طاغوتها و اشرار می نمایند، بگونه ای که در شرح قاموس زبیری آمده است، شیصبان در اصل نام ابلیس و مورچه نر می باشد.
ب - اینکه او قبل از سفیانی خروج می کند، از روایت چنین برداشت می شود که بین او و سفیانی فاصله چندانی نیست و یا اینکه بلافاصله بعد از او سفیانی خروج خواهد کرد، بدلیل مفاد کلام امام باقر علیه السلام که فرمود: بعد از او منتظر سفیانی باشید
ج - محل خروج وی عراق است که به آن زمین کوفان نیز گفته می شود و یا اینکه در خود شهر کوفه است به هر حال خروج و یا انقلاب و یا حکومت او ناگهانی و غیر منتظره است مانند آب که از زمین می جوشد او انسانی است طغیانگر و خونریز که مؤمنان را به قتل می رساند و ظاهراً معنای جمله و نمایندگان شما را می کشد در کلام امام باقر علیه السلام این است که مؤمنین عالی رتبه ای را که معمولا پیشاپیش و در صدر هیئت نمایندگی حضور دارند بشهادت می رساند. چه اینکه گفته می شود وفد قبیله نمایندگان قبیله و یا وفد مدینه - نمایندگان شهر بمعانی صاحبان جاه و مقام و شخصیتهای آنان است البته احتمال هم دارد معنا این گونه باشد که هیئتهایی را که قصد زیارت بیت الله الحرام و امثال آن را دارند، به قتل می رساند.
ما در حرکت و جنبش سفیانی و لشکرکشی وی به عراق ترجیح دادیم، که حاکمیت شیصبانی در عراق پیش از خروج سفیانی و بعد از برقراری حکومت مهیا گران مقدمات ظهور و پیروانشان خواهد بود البته از دیدگاه برخی چنین شخصی با این اوصاف بر صدام حاکم فعلی عراق انطباق دارد. چون همه این صفات در او وجود دارد، بنابراین اگر سفیانی بعد از او در شام خروج نماید می توان ادعا کرد که صدام همان شیصبانی عراق است که در روایت وارد شده است.
اما عوف سلمی در مورد این شخص نیز روایتی در کتاب غیبت طوسی که آن هم از منابع درجه اول حدیث بشمار می رود وارد شده است. حذلم بن بشیر از امام زین العابدین علیه السلام نقل کرده که گفت:
به علی بن الحسین علیه السلام عرض کردم، کیفیت خروج حضرت مهدی علیه السلام را برایم توصیف نموده و دلائل و نشانه های ظهورش را به من بشناسان حضرت فرمود: قبل از ظهور او مردی بنام عوف سلمی در سرزمین جزیره خروج می نماید که جایگاه او تکریت و محل قتل وی مسجد دمشق می باشد و بعد از آن شعیب بن صالح از سمرقند خروج می کند و آنگاه سفیانی ملعون که از ذریه عتبه پسر ابوسفیان است از منطقه وادی یا بس (بیابان خشک) خروج می نماید که در هنگام خروج او حضرت مهدی علیه السلام مخفی است و پس از آن خروج می نماید(218)
البته پیرامون این شخص (عوف) روایت دیگری را نیافتم. اما آنچه که در متن همین روایت درباره شعیب بن صالح آمده که وی اهل سمرقند است مخالف با مطالبی است که در مصادر روایتی شیعه مشهور است که او از اهالی ری می باشد، مگر اینکه بگوئیم وی اصالة اهل سمرقند است و همچنین کیفیت خروج ایشان قبل از سفیانی را که در جای خودش ذکر نمودیم.
ظاهراً عوف سلمی علیه حکومت سوریه قیام می کند نه عراق و مدت کوتاهی قبل از سفیانی بسر می برد. امام جزیره که مرکز جنبش و قیام اوست نام منطقه ای است در مرز عراق و سوریه و هرگاه لفظ جزیره بدون اضافه ذکر شود همین معنا از آن استفاده می شود آنگونه که در کتب تاریخ و حدیث نیز چنین آمده است البته این جزیره به نام جزیره ربیعه و جزیره دیار بکر نیز نامیده می شود بنابراین از لفظ جزیره نمی توان جزیرة العرب و یا جزیره دیگری را لحاظ نمود مگر در صورت اضافه شدن این کلمه و ظاهراً معنای جمله و جایگاه وی تکریت است این است که جایگاه او قبل از قیام و حرکتش و همچنین بعد از شکست او و فرارش شهر تکریت خواهد بود که امروزه یکی از شهرهای معروف عراق است و آنچه که این مطلب را تأیید می کند این است که تکریت نزدیک منطقه حرکت او یعنی جزیره واقع شده است. و عبارات دیگری که در برخی از نسخه ها جایگاه وی بکریت و یا بکویت آمده است در اثر اشتباه نسخه هاست که بجای تکریت نقل شده است و مؤید این معنی این است که در بحار و غیبت طوسی فقط تکریت آمده است روایت اشاره به این معنا دارد که او عوف سلمی در مسجد دمشق کشته می شود یعنی در آنجا بوسیله ترور بقتل می رسد و یا اینکه در آن محل دستگیر و کشته می شود بنابراین قضیه خروج او از جمله حوادث و پیشامدهای سرزمین شام است که با حوادث عراق نیز بی ارتباط نیست.

مرحله سوم: لشکرکشی سفیانی و خراب شدن بصره

روایاتی که در این زمینه وارد شده است چگونگی لشکرکشی سفیانی به عراق و اشغال آن کشور توسط او و آزار و اذیت مردم آن سامان مخصوصاً پیروان حضرت مهدی علیه السلام و اهل بیت علیه السلام را بوسیله وی توصیف می کند که در بخش جنبش سفیانی از آن یاد کردیم لکن از مجموعه روایات چنین استفاده می شود که حکومت وقت عراق در آن زمان به اندازه ای ضعیف و ناتوان است که نه با قوای نظامی و نه با تکیه بر نیروی مردمی قادر بر دفع هجوم سفیانی نیست و پس از آن جلوگیری نیروهای یمنی و ایرانی که جهت رویاروئی با لشکریان سفیانی وارد عراق می گردند نیز عاجز می باشد چنانکه احتمال دارد علت ورود نیروهای سفیانی به عراق دعوت نمودن حکومت ضعیف آن کشور باشد و اینکه روایات از نبردی که لشکریان سفیانی در دجیل(219) و بغداد و جاهای دیگر درگیر آن می شوند یاد کرده است، منظور جنگ و درگیری و یا با گروهکهای شورشی علیه خود می باشد.
چه اینکه مفهوم روایات این است که نیروهای ایران و یمنی از پشتیبانی مردمی ملت عراق برخوردارند و مردم مستضعف آن سامان با شادمانی این نیروها را جهت تعقیب و سرکوبی قوای سفیانی مساعدت و یاری می نمایند.
اما روایات مربوط به خراب شدن بصره سه دسته است: الف - خراب شدن آن بواسطه غرق در آب. ب - و بواسطه جنبش و انقلاب زنگیان (سیاه پوستان) ج - در اثر فرو رفتن زمین و غرق شدن هر دو. و مضمون بیشتر کلمات امیرمؤمنان علیه السلام که در خطبه های نهج البلاغه و غیر آن وارد شده است مراد دو خرابی اولی است که در زمان عباسیان بوقوع پیوسته است همچنانکه همه مورخان آن را ذکر کرده اند و مقصود بخشی دیگر از فرمایشات آن حضرت، خرابی نوع سوم بواسطه فرو رفتن زمین است که از جمله علامتها و نشانه های ظهور حضرت مهدی علیه السلام خواهد بود.
حضرت علی علیه السلام در یکی از خطبه های نهج البلاغه خطاب به اهل بصره می فرماید:
شما لشکریان آن زن (عایشه) هستید و طرفداران آن حیوان (شتر عایشه) وقتی آن حیوان فریاد زد اجابت کردید و زمانی که پی شد گریختید. زود رنجیده خاطر می شوید و عهد و پیمان شما نقض عهد و پیمان شکنی است، آئین شما نفاق است و آب آشامیدنی تان بسیار تلخ و غیر قابل استفاده کسی که در بین شما مسکن گزیند در گرو گناهانش گرفتار آمده و آنکس که شما را ترک گوید رحمت خدا شامل حال وی شده است گوئیا می بینم مسجد شما را (مسجد بصره) مانند سینه کشتی بر آب نشسته خداوند عذاب را از بالا و پائین آن فرو فرستاده است و هر آنکس که درون آن باشد غرق خواهد شد.(220)
ابن ابی الحدید پیرامون کلمات حضرت در این خطبه گفته است: اینکه امیرالمؤمنین علیه السلام از غرق شدن بصره خبر داده که غیر از مسجد جامع آن همه را آب فرا می گیرد دیدم کسانی را که معتقدند آنچه در کتابهای حوادث آینده بچشم می خورد دلالت بر این معنی دارد که شهر بصره و اهل آن بوسیله آب تیره ای که از زمین می جوشد هلاک شده و غرق می گردد تنها مسجد آن شهر از غرق شدن مصون می ماند. و آنچه صحیح بنظر می رسد این است که هر چه را به آن خبر داده شده است بوقوع پیوسته زیرا شهر بصره دو بار یکی در زمان خلیفه عباسی قائم بامر الله بطور کامل غرق شده است به جز بخشی از مسجد جامع آن که شبیه سینه پرنده روی آب هویدا بوده چیزی باقی نمانده است همانطور که امیرمؤمنان علیه السلام کیفیت آن را خبر داده است که آب از دریای فارس از ناحیه ای که امروزه معروف به جزیره فارسی است و از ناحیه کوه معروفی بنام کوه سنام آن را فرا گرفت که خانه شهر و هر کس که در آنها بسر می برد غرق شد و جمعیت انبوهی از اهل آنجا هلاک شدند و یکی از این دو حادثه غرق، نزد اهل بصره معروف است که آن را از پیشینیان خود نقل می کنند.
اما حادثه آن خرابی که بواسطه انقلاب زنگیان اتفاق افتاده است در نیمه قرن چهارم در زمان عباسیان بود. امیرمؤمنان علیه السلام مکرر از آن خبر داده، از جمله خطبه ای که حضرت در آن فرموده:
ای احنف گوئیا وی را می بینم با لشکری راه می افتد که نه دارای غبار است و نه همهمه جنگاوران و نه صدای چکاچک افسار مرکب ها و نه صدای شیهه اسبان با گامهایی شبیه گام شتر مرغ زمین را شیار می نمایند(221)
مرحوم سید رضی بیان داشته است که آن حضرت با این عبارات به فرمانده زنگیان اشاره فرموده است. سپس حضرت ادامه داد: وای بر راههای آباد شما و بر خانه های زیبایتان که بالکن هایی چون بالهای کرکس و پیشانی هایی چون خرطوم فیل دارند از طرف کسانی که بر کشته هایشان زاری نمی شود و غایبشان مفقود نیستند
اما انقلاب زنگیان به رهبری قرمطی در کتب تاریخ مشهور است و هر وضعیتی را که امیرمؤمنان علیه السلام برای آنان ذکر فرموده است بطور دقیق بر آنها منطبق است و این انقلاب و نهضت در حقیقت عکس العمل ظلم و ستم و خوشگذرانی و بیدادگری با بردگان و مستضعفان است. از این رو لشکریان او همه از بردگان سیاهی می باشند که پیاده بوده و مرکبی را در اختیار نداشتند.
اما حادثه خرابی بصره که از نشانه های ظهور حضرت مهدی علیه السلام است در بسیاری از روایات وارد شده است که بصره از جمله شهرهای مؤتفکه (زیرور و شده است) که در قرآن مجید آمده است یعنی شهرهایی که با فرو رفتن در زمین در اثر عذاب الهی دگرگون شده است که از جمله آنان شهر بصره است که سه مرحله (زیرور و شده) و مرحله چهارم هنوز واقع نشده است.
در شرح نهج البلاغه ابن میثم بحرانی آمده است که گفت:
زمانی که امیرمؤمنان علیه السلام از جنگ جمل فارغ شد، منادی را أمر کرد که اعلام دارد مردم از فردا به مدت سه روز در نمازها حاضر شوند و هیچکس بدون عذر حق سرپیچی و تخلف از آن را ندارد و کاری نکنید که با شما برخورد شود! چون روز معین فرا رسید مردم اجتماع نمودند آنگاه حضرت در آن مکان حضور یافت و نماز صبح را در مسجد جامع با مردم به جماعت گذارد بعد از پایان نماز، حضرت ایستاد و در حالی که پشت به قبله به دیوار سمت راست مصلا تکیه زده بود مردم را مخاطب قرار داد بعد از حمد و ستایش خدا، آنطور که شایسته مقام اوست و درود بر پیامبر صلی الله علیه و آله و طلب آمرزش برای مردان و زنان مؤمن و مسلمان چنین آغاز سخن فرمود: ای مردم بصره ای اهالی شهری که تاکنون سه مرحله اهل خود را به کام مرگ فرستاده است خداوند متعال مرحله چهارم را نیز محقق ساخته و کامل می نماید ای لشکریان زن (عائشه) و ای طرفداران آن مرکب (شتر عائشه) که چون فریاد زد اجابت کردید و زمانی که پی شد شکست خوردید (و گریختید) زود می رنجید، آئین شما نفاق است و آب آشامیدنی تان تلخ و غیر قابل استفاده خاک شهر شما بدبوترین خاکهای شهرههای خداست و دورترین آنها از رحمت خداوندی در این شهر نسبت شر و بدی نه دهم است (یعنی از هر ده نفر نه نفر تبهکار و شرور هستند) کسی که در آن شهر بماند در اثر گناه اوست و آنکس که از آن خارج شود رحمت خدای وی را شامل شده است گوئیا می بینم شهر شما را بصره آب پوشانده است به گونه ای که غیر از کنگره های مسجد که مانند سینه پرنده ای در وسط دریا آشکار است چیز دیگری دیده نمی شود در این هنگام احنف بن قیس ایستاد و عرض کرد: ای امیرمؤمنان، اینها چه زمانی اتفاق می افتد؟ حضرت فرمود: ای ابابحر،تو آن زمان را هرگز درک نخواهی کرد، فاصله بین تو و آن زمان قرن هاست لکن باید حاضرین شما به غائبین و آنها نیز به برادران دینی خود برسانند زیرا زمانی که دیدند نیزارهای آن تبدیل به خانه ها و آسمانخراشها شده است، پس فرار، فرار که در آن روز دیگر بصره ای برای شما باقی نخواهد ماند.
حضرت متوجه سمت راست خود شد و فرمود: چقدر فاصله بین شما و ابله است؟ منذربن جارود عرض کرد: پدر و مادرم فدای تو باد چهار فرسخ. حضرت بدو فرمود: راست گفتی. به خدایی که پیامبر اسلام حضرت محمد صلی الله علیه و آله را به پیامبری بر انگیخت و او را به مقام نبوت، کرامت بخشید و رسالت را مخصوص وی گردانید و مرغ روحش را شتابان در بهشت جاودان جایگزین فرمود، از آن بزرگوار شنیدم این گونه که شما هم اکنون از من می شنوید که فرمود: ای علی آیا می دانی فاصله بین مکانی که بصره نام دارد و بین منطقه ای که آن را ابله می نامند چهار فرسخ است و به زودی این منطقه محل استقرار خراج گیران خواهد شد در آن مکان هفتاد هزار نفر از امت من شهید خواهند شد که به منزله شهدای جنگ بدر می باشند.
منذر عرض کرد: ای امیرمؤمنان علیه السلام پدر و مادرم بقربانت چه کسی آنان را می کشد؟ حضرت فرمود: آنان بوسیله برادرانی که مانند شیاطین سیاه چهره و بدبو هستند کشته می شوند حرص و طمع آنان زیاد است اما در غارتها سود اندکی در غارتها سو اندکی دارند خوش بحال کسی که به دست اینان کشته شود برای مبارزه با آنان گروهی پیشقدم می شوند که نزد مستکبرین آن زمان خوار هستند در زمین ناشناس و در آسمان معروفند، آسمان و زمین و آنچه در آنهاست بر آن می گریند، سپس چشمان حضرت پر از اشک گردید و فرمود: وای بر تو ای بصره از لشکری که نه صدا دارد و نه گرد و غبار.
منذر دیگر بار عرضه داشت: آنچه فرمودید که از ناحیه غرق برای آنان (اهل بصره) پیش می آید کدام است؟ حضرت فرمود: این لفظ (وای) دارای دو درب است یکی در رحمت و دیگری در عذاب، آری ای پسر جارود خونخواهانی بزرگ که گروهی از آنان بعض دیگر را بقتل می رسانند و از آن جمله فتنه و آشوبی است که تخریب خانه ها و شهرها و غارت اموال را به دنبال خواهد داشت و اسارت زنانی که با وضع بسیار بدی سر بریده می شوند ای وای. که تا چه اندازه سرگذشت آنان عجیب است!
و از جمله آن نشانه ها، دجال بزرگ یک چشم است که چشم راست او ناپیدا است و در چشم دیگرش چیزی مانند گوشت جویده شده دیده می شود که آمیخته بخون است، چشم وی مانند دانه انگوری که روی آب در گردش باشد از حدقه بیرون آمده است، گروهی از مردم بصره که تعدادشان به اندازه شهدای ابله می رسد و انجیل ها حمایل دارند از او پیروی می کنند در آن زمان عده ای کشته می شوند و عده ای فرار می کنند و پس از آن، لرزش زمین به اطراف پرتاب شدن، فرو رفتن، و به صورت دیگر در آمدن قیافه هاست، آنگاه گرسنگی در اثر قحطی و بعد از آن مرگ سرخ یعنی غرق شدن می باشد.
ای منذر: شهر بصره در کتب آسمانی، دارای سه نام دیگر غیر از بصره است که جز دانشمندان و علماء آنها را کسی نمی داند از آن جمله، خریبه، تدمر و مؤتفکه است، تا اینکه فرمود:
ای اهل بصره، خداوند از میان همه شهرهای مسلمانان، برترین مرتبه شرف و کرامت را در شما قرار داد و شما را بر دیگران زیادتی بخشید، از ناحیه قبله بر دیگران برتری دارید، چه اینکه قبله شما روبروی مقام ابراهیم می باشد و آن جایی است که امام جماعت در مکه می ایستد، قاریان قرآن شما بهترین قاریانند و پرهیزکاران شما، پارساترین مردم، عبادت کنندگان شما بهترین عبادت کنندگان و تجار شما بهترین تاجران و راستگوترین آنها در معامله و تجارت هستند، صدقه دهندگان شما از این جهت گرامی ترین مردم هستند، و ثروتمندان شما، بخشنده ترین و متواضع ترین انسانهایند افراد شایسته شما از حیث خلق نیکو از همه بالا ترند و شما بهترین پناه دهندگان مردمید و نسبت به آنچه را که مربوط به شما نیست به زحمت نمی اندازید، رغبت شما به شرکت در نماز جماعت بیش از دیگران است، میوه های شما بهترین میوه ها و اموال شما بیشترین اموال و فرزندان شما هوشیارترین فرزندان و زنهای شما عفیف ترین و شوهردارترین زنان است. خداوند سبحان آب را در اختیارتان قرار داده تا صبح و عصر برای معیشت خود، از آن استفاده کنید و دریا را سبب افزایش اموال شما قرار داده است و چنانچه اهل صبر و استقامت باشید درخت طوبی جایگاه و سایه بان شماست، الا اینکه اراده خداوند چنین تعلق گرفته و قضاء او جاری خواهی بود و هیچکس خلاف حکمت او نمی تواند کاری انجام دهد. و هم اوست که بسرعت بندگانش را محاسبه می نماید خدای سبحان می فرماید: هیچ منطقه ای نیست مگر اینکه قبل از قیامت اهل آن را هلاک و یا عذاب می کنیم. و این حقیقت، در قرآن نوشته شده است..(222)
تا اینکه فرمود:
یکی از روزها پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله مطلبی را به من فرمود و کسی غیر از من با آن حضرت نبود فرمود: که جبرئیل روح الامین مرا بر شانه راستش حمل نمود تا زمین و آنچه را که بر روی آن وجود دارد ببینم کلیدهای آن را به من سپرد و به آنچه که در زمین بود و تا روز قیامت خواهد بود مرا آگاه نمود، آشنایی و آگاهی این امر برایم دشوار نبود، همانطوری که بر پدرم آدم سخت نیامد همه نامها را به وی آموخت اما ملائکه آنها را ندانستند. آنگاه من در کنار دریا شهری را مشاهده نمودم که بصره نامیده می شد، آن شهر دورترین قسمت زمین نسبت به آسمان بود و نزدیکترین شهرها به آب، آن سرزمین از سایر جاها زودتر خراب می گردد و دارای نامرغوب ترین خاک و شدیدترین عذابها خواهد بود که در قرون گذشته چندین بار به زمین فرو رفته و دیگر بار نیز چنین خواهد شد، ای اهل بصره: و ای روستاهای اطراف! آن روزی که آب آنجا را فرا می گیرد بر شما، از نظر بلا و مصیبت روز بس بزرگی خواهد بود من محل فوران و جوشش آب در شهر شما (بصره) را می دانم و قبل از آن حوادثی بزرگ و غیر منتظره به شما روی می آورد که از دیدگان شما پنهان است لکن ما به آن آگاهیم، کسی که نزدیک غرق شدن آن شهر، آن را ترک گوید رحمت خدای او را شامل شده است و کسی که در آن بدون توجه باقی بماند در گرو گناه خویش است و خداوند نسبت به بندگانش ستم نمی کند(223)
ما بر این حدیث فقره ای از کتاب نهج السعادة در مستدرک نهج البلاغه افزودیم و فقره دیگری از این خطبه، از کتاب عیون اخبارالرضا نوشته ابن قتیبه از حسن بصری روایت شده که در آن آمده است:
جز آنکه از رسول خدا صلی الله علیه و آله شنیدم که می فرمود زمینی فتح خواهد شد که بصره نامیده می شود از حیث قبله باثبات ترین قسمت زمین هاست قاریان آن شهر از بهترین قاریان، و عبادت کنندگان آن بهترین عابدان و دانشمندان و علماء آن دیار داناترین اندیشمندان و صدقه دهندگان و تجار آن بزرگترین تاجران می باشند، از این شهر تا منطقه ای که ابله نام دارد چهار فرسخ فاصله است در آستان مسجد جامع این شهر، تعداد چهل هزار نفر به شهادت می رسند که شهید آنان مانند شهیدی است که با من در جنگ بدر حضور داشته است
آنچه از منابع تاریخی استفاده می شود این است که خطبه امیرمؤمنان علیه السلام در بصره و سخنان آن حضرت در آن از حوادث و پیشامدها، حتمی و مشهور بوده است لکن روایات مربوط به آن در طولانی و کوتاه بودن و از حیث مضمون اندکی با هم اختلاف دارند.
دو روایتی که نقل کردیم به تنهائی خراب شدن بصره را بواسطه غرق شدن بعد از فرو رفتن بیان می کند و این جریانی است که در دو مرحله غرق قبلی و یا در انقلاب زنگیان اتفاق نیفتاده است و ظاهراً این همان فرو رفتنی است که در روایات دیگری از امامان علیه السلام به عنوان یکی از نشانه های ظهور حضرت مهدی علیه السلام ذکر شده است و یا فرو رفتنی است که احتمالاً در زمان نبرد یاران درفش های سیاه با فرمانروایان ستمکار عراق قبل از به اشغال در آمدن آن توسط سفیانی و یا بعد از اشغال آن صورت می گیرد و چنانکه تنها این دو روایت در زمینه بیان تعداد شهدای بصره که هفتاد و یا چهل هزار تن می باشند و در مقام و مرتبه شهدای بدر بودن آنان و گریستن امیرمؤمنان علیه السلام سخن می گوید در روایتی دیگر گریه نمودن پیامبر صلی الله علیه و آله بر آنان نیز وارد شده است روایت اول محل شهادت آنان را بین بصره و ابله ذکر نموده است که امروزه محله ای است در بصره که نزدیک ایستگاه قطار واقع شده است در حالی که روایت ابن قتیبه شهادت آنان را کنار مسجد جامع که ظاهراً مراد از آن مسجد بصره است بیان کرده است.
بنابراین ناگزیر باید جریان شهادت آنان قبل از ظهور حضرت مهدی علیه السلام باشد زیرا بعد از ظهور آن بزرگوار هیچ ستمگر و ظالمی وجود ندارد تا اینکه شهداء در پیشگاه آن مستکبران ذلیل و خوار باشند چنانکه از روایت، چنین برداشت می شد، لکن اشاره ای به تعیین زمان آنها نشده است همچنین روایت به روشنی بیان ننموده که آنها به دست چه کسانی کشته می شوند و شاید کلمه برادران - حامیان اشتباهاً بجای کلمه دیگر نوشته شده باشد.
و دجال، که نام او ذکر شده است، بعد از آنان خواهد آمد و دارای طرفدارانی بالغ بر هفتاد هزار تن از نصاری پیروان انجیل ها می باشند. بعید نیست که او غیر از دجال موعودی باشد که بعد از ظهور حضرت مهدی علیه السلام ظاهر می شود. به دلیل اینکه روایت ابن قتیبه به بیان شهدای ابله اکتفاء نموده و نامی از دجال به میان نیاورده است و از طرفی ابن میثم منبع این روایت را متذکر نشده است که این خود نیاز به تحقیق و بررسی بیشتر دارد. و الله العالم.
در تفسیر نورالثقلین، در تفسیر این آیه شریفه و جاء فرعون و من قبله والمؤتفکات بالخاطئه و آمد فرعون و کسانی که قبل از او بودند و شهرهای زیرورو شده در اثر گناه(224)
آمده است که مرداد از زیرورو شده ها، شهر بصره است، همچنین در تفسیر آیه شریفه و زیرورو شده ها را فرو أفکند(225) از امام صادق(ع) نقل شده است که فرمود: مراد اهل بصره است و هم آن شهر است که زیرورو شده است و نیز در تفسیر فرموده خدای سبحان که فرمود: و پیروان ابراهیم و اصحاب مدین (شهر پیروان حضرت شعیب) و شهرهای زیرورو شده(226) از حضرت صادق علیه السلام وارد شده است که فرمودند: آنان قوم لوطاند که شهرشان زیرورو و دگرگون شده است.
و در همین تفسیر مطلبی به نقل از کتاب من لایحضره الفقیه از جویریة بن مسهر عبدی آمده است که گفت:
با امیرمؤمنان علیه السلام از جنگ با خوارج بر می گشتیم، وقت نماز عصر بود که به سرزمین بابل رسیدیم، حضرت با مردم، در آن منطقه فرود آمد، سپس امام رو به مردم، فرمود: ای مردم این زمین ملعون است و در طول زمان سه مرتبه گرفتار عذاب الهی شده است (در روایتی دیگر دو مرتبه) و در انتظار سومین مرحله آن می باشد و این سرزمین یکی از مناطق زیرورو شده است