تحلیل زبان قرآن و روش شناسی فهم آن

نویسنده : دکتر محمد باقر سعیدی روشن

مقدمه ناشران

نیاز گسترده جوامع علمی حوزوی و دانشگاهی به تحقیقات و متون متقن در زمینه های نو پدید در قلمرو دین پژوهی و علوم انسانی، حقیقتی است انکار ناپذیر. با این وصف، امکانات محدود مراکز علمی در ایفای وظیفه پاسخگویی بدین نیاز، ایجاد می کند داشته های موجود فکری و مادی مراکز علمی پژوهشی، با همکاری در مسیر اهداف مشترک، به خدمت گرفته شود تا افزون بر رُقای کیفی و کمی آثار پژوهشی، از تکرار و موازی کاری پیشگیری شود.
از این رو، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی و مؤسسه پژوهشی حوزه و دانشگاه، در راستای بر آمدن اهداف یاد شده نخستین کار مشترک خود را با انتشار کتاب تحلیل زبان قرآن و روش شناسی فهم آن آغاز کردند. این کتاب به عنوان منبع علمی برای دانشجویان مقطع کارشناسی ارشد و دکتری رشته الهیات و دیگر علاقه مندان حوزه تفسیر و قرآن پژوهی تدوین یافته است. امید آنکه مورد عنایت استادان و صاحب نظران قرار گیرد و پیشنهادهای نکته سنجانه آنان دست اندرکاران این دو نهاد علمی را در تکمیل و تعمیق این اثر یاری رساند.
بر خود فرض می دانیم از اعضای محترم شورای علمی گروه های قرآن پژوهی دو مرکز و عزیزانی که در تکمیل مباحث و آماده سازی این اثر سهیم بوده اند، به ویژه از تلاشهای مؤلف فاضل، جناب حجت الاسلام والمسلمین دکتر محمد باقر سعیدی روشن تقدیر و تشکر نماییم.
پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی
مؤسسه پژوهشی حوزه و دانشگاه

پیشگفتار

زبان در مفهوم استعداد نطق و رسانایی معانی پنهان و حقایق دور از دسترس با جایگزینی سخن و کلام، ویژه انسان است. این عنصر در کنار توانمندیهای دیگری چون قوه درک حقایق و رفتار ارادی، آدمی را مخاطب وحی تشریعی خداوند قرار می دهد. دین وحیانی مجموعه ای از گزاره ها و آموزه های الهی است که در راستای اکمال آگاهی بشر در باب چیستی جهان و انسان و بهینه سازی مناسبات درونی و پیرامون وی در جهت بسط و تعالی فرود آمده است.
تأمل در زبان متون دینی و چگونگی فهم گزاره های گوناگون این متون را می توان از مشغله های دیرین دین پژوهان و دینداران دانست. اما در روزگار جدید به ویژه پس از رنسانس و فتح باب نگرشهای انتقادی به متون دینی یهودی - مسیحی این موضوع اهمیتی صد چندان یافت. دشواریهای درونی متون عهدین، و باورهای دینی نشأت یافته از این متون، و تعمیم روش معرفت شناختی تجربی و پیدایش فلسفه های چالشهایی جدی را فراروی مسأله زبان دین و فهم آن در غرب آفرید. دیدگاههای: سلب معنا از گزاره های دینی، کارکردگرایی محض، نمادانگاری و واقع نگری انتقادی از زبان دین، نادیده گرفتن قصد مولف و محتوای متن و وابسته نمودن معنا به ذهنیت خواننده، ارمغان این شرائط و دوره فکری است.
اکنون اساسی ترین پرسش آن است که آیا ضرورتا همین رهیافتهای زبان دینی و هرمنوتیکی، تنها گزینه های ممکن در پیش روی ما مسلمانان است و در نتیجه بر قرآن نیز تحمیل می گردد؟ یا چنین الزامی وجود ندارد؟
تأمل در زبان قرآن هرچند امروز به اقتضای طرح مسایل نوپدید بیرونی ضرورتی مضاعف یافته است، لکن این حقیقت را نمی توان نادیده انگاشت که ضرورتهای داخلی از دیرباز منشأ مباحثات جدی مسلمانان در این زمینه بوده است. طرح حقایق متافیزیکی در باب آغاز و پایان هستی، صفات و افعال خدا، چگونگی آفرینش، گزاره های توصیفی از پدیده های عالم غیب و شهود، فرشته و شیطان، پیدایش نظام کیهانی، ابر و باد و باران، حرکت کوه ها، اشراط ساعت، پایان عالم، برزخ، حساب، کتاب، میزان، بهشت، جهنم، پاداش، کیفر، خلود، داستان امتها و پیامبران و مانند اینها از یک سو، توجه به مفاهیم ذوابعاد و سبک آمیخته و وجود تمثیل و کنایه و تشبیه، محکم و متشابه، تفسیر و تأویل، ظهر و بطن و حروف رمزی در سوره های قرآن از دگر سو؛ باعث کاوشهای ژرف اندیشمندان مسلمان در منطق و فلسفه اسلامی، کلام و عرفان، علوم ادبی، قرآنی و تفسیر در باب زبان قرآن و هرمنوتیک فهم آن بوده است.
اما این همه برای مسلمانان نه از سر ناچاری و گریز از بن بستهای فکری، بلکه به منظور تبیین و تدوین راهکارهای استوار و خلل ناپذیر در فهم حقایق قرآنی بوده است. به سخن دیگر، با توجه به تمایزهای بنیادین پایه های اندیشه دینی - قرآنی و مبانی فکری مسلمانان با مبانی فکری - دینی غرب، همسان انگاری روشها، و رهیافتهای معرفت دینی و زبان دین این دو جریان فکری، دور از واقعیت است. البته این سخن هرگز به معنای چشم پوشی از چالشهای مطرح در پیش روی معرفت دینی در عصر حاضر نیست، بلکه ایده ما آن است که مسلمانان باید براساس مبانی و زیرساختهای دینی - کلامی خود و با تکیه بر میراث علمی ارزشمند گذشته و بهره گیری از تجربه ها و ابزارهای مناسب جدید به تحلیل موضوعات دینی خود بپردازند. این اثر با چنین نگاهی به موضوع زبان قرآن نگریسته است.
به سخن دیگر، برخی از پرسشهای اصلی در زبان قرآن که ضرورت این پژوهش پاسخگویی به آن پرسشها و گره گشایی آنها از مبانی فهم قرآن به شمار می آید به قرار ذیل است:
1. اصلی ترین پرسش آن است که زبان قرآن از چه هویتی برخوردار است؟ خداوند در مخاطبه تشریعی قرآن و ابلاغ پیام هدایت انسان از چه سبک و شیوه ای استفاده کرده است؟
آیا قرآن در قالب زبان تخصصی، علمی، فلسفی و... بیان شده و یا به زبان متعارف و معمول بشر و اساسا دارای یک زبان است یا آنکه به تناسب تنوع و فراوانی موضوعات طبیعی و ماورای طبیعی از یک سو و سطوح و لایه های تودرتوی معانی جاویدانش از دیگر سو، دارای زبانهای ترکیبی و متعدد است؟
2. پرسش دیگر آنکه آیا زبان قرآن در ساحات متنوع گزاره ها و آموزه ها، توصیف جهان و انسان، آغاز و فرجام هستی، طبیعت و ماورای طبیعت و ذکر اجزای ریز و درشت پدیده های آسمانی و زمینی و تبیین علی رخدادها و سنتهای الهی در سرنوشت انسان و شرح حوادث امتها، امر و نهی و دعوت و توصیه و جز اینها زبان واقع گویانه و معرفت بخش است و یا صرفا زبانی کارکردگرایانه و احساس برانگیز یا نمادین و غیره؟
3. این پرسش نیز در جای خود بسیار مهم است که آیا زبان قرآن قاعده مند است یا هنجارشکن؟ به بیان دیگر، زبان قرآن را هرچه بدانیم، تبیین این موضوع کلید حل بسیاری از معضلات در پیش روی فهم قرآن است که معلوم شود آیا زبان قرآن و ارتباط لفظ و معنا و کشف معانی در جملات قرآن به یک سلسله قواعد منطق محاوره عقلائی و احیانا قواعد ویژه خود وابسته است و از این لحاظ زبانی فیصله بخش است، نه جدلی الطرفین، یا آنکه این زبان شالوده شکن و قاعده گریز است؟ پژوهش حاضر می کوشد تا پرسشهایی اینچنین و موضوعات مرتبط به آنها را پاسخ دهد.
اهتمام پژوهنده بر آن بوده است که پس از تبیین مفهوم زبان و فلسفه و کارکردهای آن، با ورود به حوزه زبان دین، چشم اندازی نسبتا گویا از رهیافتهای جدید زبان دینی در غرب و زمینه های بروز و ظهور آنها را روشن سازد، تا جست و جوهای وی در زبان قرآن ناظر به مسائل نوپدید و چالشهای این حوزه ملاحظه گردد؛ همچنان که جایگاه زبان قرآن در بستر فرهنگ اسلامی و فراشد دانش مسلمین نیز از نقاط مورد اهتمام آن است.
التفات به تمایز و تفارق مبانی و مبادی جهان شناختی، انسان شناختی، معرفت شناختی، متن شناختی و زبان شناختی و بسترها و زمینه های اندیشه دینی غرب که منشأ پیدایش رویکردهای جدید زبان دینی و فهم متون آن است، با مبانی، زیر ساختها و باورهای فکری مربوط به زبان قرآن و ساز و کار فهم آن نیز، عطف توجه این نوشتار است؛ همچنان که می توان ورود به عرصه مصادیق آیات و جستجوی رهیافت زبان قرآن در متن آیات و پرهیز از کلی گویی، بدون نظر داشت نمودهای گونه گون متن را از ویژگیهای مورد نظر این پژوهش دانست.
با توجه به این رویکرد، فصل نخست تمهیدی است بر مسئله زبان، که مفهوم زبان، فلسفه زبان، و کارکردها و نقشهای گونه گون زبان به ویژه زبان هنری - ادبی را از زبان متعارف و علمی، باز می نماید.
فصل دوم، یعنی زبان دین، گامی نزدیک تر به موضوع اصلی و مدخل آن تلقی می شود.
مطالعات پر گستره و دشوار فصل سوم به واقع نگاهی است بر مهم ترین عناصر فکری سه قرن اخیر غرب، به ویژه معرفت شناسی تجربی، فلسفه تحلیلی و هرمنوتیک فلسفی، و چالشهایی که این عناصر در فراروی معرفت دینی و زبان دین قرار می دهد.
فصل چهارم گزارشی است از چهار طیف از رهیافتهای زبان دینی معاصر غرب که در عین حال بر معضلهای بنایی یا مبنایی هر یک نیز فی الجمله اشارتی گویا رفته است.
در فصل پنجم کوشش شده است تا ریشه ها، زمینه ها و علل بروز نظریات زبان دینی جدید غرب واکاوی شود، و این موضوع از جهات گوناگون مورد بررسی واقع گردد که آیا همان ریشه ها و زمینه های دینی - فکری بر مسلمانان نیز حاکم است و ناگزیر همان گزینه ها نیز در پیش روی آنها قرار دارد، یا آنکه چنین نیست؟
فصل ششم که در حقیقت به طور مستقیم به حوزه زبان قرآن وارد می شود، گذری بر مآخذ و میراث گرانسنگ دانشهای اسلامی و توجه اندیشمندان مسلمان بر مسئله زبان قرآن است که بی گمان زمینه ای بسیار شایسته در اختیار پژوهشگر امروز قرار داده، کوشش و همت والای قرآن پژوهان و قرآن باوران دیروز مسلمان را نشان می دهد.
فصل هفتم که نگاهی دقیق تر بر ساحت مفردات قرآن انداخته، به تحلیل این پرسش اساسی می پردازد که: آیا زبان قرآن ناظر بر معانی ویژه و وضع عرفی خاص است، یا ناظر به همان معنای عام لغوی - عرفی؟ و یا آنکه نوعی تفصیل در این زمینه قابل طرح خواهد بود؟
در فصل هشتم نیز دیدگاهها و انظار گوناگون در زبان گزاره های قرآن تحلیل و ارزیابی می شود.
قرآن زبان نمادها یا حقایق متعالی؟ عنوان فصل نهم این نوشتار است که با تفکیک مسئله بسیار مهم حقیقت و مجاز عرفی - لغوی، با حقیقت و مجاز فلسفی، به این موضوع می پردازد که تمثیل، کنایه، استعاره و گونه های مجاز ادبی در قرآن، هرگز در مفهوم، نمادانگاری حقایق متعالی قرآن نمی شود. به سخن دیگر مبانی جهان شناختی، انسان شناختی، معرفت اسلامی، در بُعد وجودشناختی و تعبیر زبانی، خود را ناگزیر نمی بیند که زبان قرآن را در قلمرو مفاهیم متافیزیکی و فراطبیعی، صرفا شبحی از حقیقت بداند، نه خود حقیقت.
فصل دهم پاسخی است به این پرسش که آیا زبان قرآن تنها اثر کارکردی و تعهدبرانگیزی دارد یا آنکه گزاره ها و آموزه های این متن در قلمرو موضوعات گوناگون، تمامی برخاسته از واقعیت است و حکایت از حقیقت دارد؟ راقم از این نظریه دفاع می کند که جمله های قرآنی در عین برخورداری از پیام فرا تاریخی و سازنده برای انسان، همه ارجاع به حقیقت دارد.
در فصل یازدهم راه های گوناگون پیشادینی و درون دینی که زمینه های کشف زبان قرآن را فراهم می نمایند بررسی شده است.
فصل دوازدهم دیدگاه نویسنده را در زبان قرآن می نماید. این دیدگاه در پرتو مطالعه ویژگیهای زبان قرآن، بر آن است که زبان قرآن را اگر نامی باید، آن زبان همان زبان هدایت و دعوت به کمال است که فراگیر عموم مردم و خواص از اندیشمندان و متوجه تمامی مراتب حرکت معنوی انسانها (ناس)، اعم از دورافتادگان طریق سعادت (کافران، معاندان، مشرکان، منافقان)، تا مومنان متوسط و کاملان واصل و اولیاء الله است و برای هر یک از این طبقات، به فراخور، پیامی ویژه دارد.
آخرین فصل این نوشتار را معناشناسی و هرمنوتیک فهم قرآن تشکیل می دهد. در این فصل با استناد به اصول و باورهای پایه، تعیّن معنایی و هدف متن قرآنی، امکان فهم عینی از محتوای آن مورد تأکید واقع شده، روشها و معیارهای دستیابی به معانی و مقاصد گوینده وحی را در پرتو فلسفه نزول قرآن و نظام ارزیابی منطقی بررسی می کند.
لازم است اشاره شود که ملاک نویسنده در گزینش و پردازش مطالب، میزان ارتباط آنها با موضوع پژوهش بوده است. این ارتباط یا با لحاظ فراهم سازی مقدمات لازم در جهت پرداخت مناسب موضوع، یا در شکل ارتباط مستقیم با خود موضوع و یا آنکه از منظر ثمرات و نتایج موضوع نگریسته شده است. با این همه راقم این سطور بر آن است که این تلاش سرآغاز حرکت در مسیری ناشناخته و طولانی است و همت های والایی را می طلبد تا استوار آید. از این رو تذکرهای عالمانه ارباب معرفت، خدمتی در ساحت گرامی نامه خداوند و منت بر نویسنده خواهد بود. و سرانجام سپاس خویش را نثار همه اساتید محترم، دوستان ارجمند و همه گرامیانی می دارم که به نحوی در پیدایش و پیرایش این اثر سهیم بوده اند، توفیقات همه آن عزیزان با خدای منان باد.
محمد باقر سعیدی روشن
قم، هشتم خرداد 1381
شانزدهم ربیع المولود 1423

فصل نخست : مفهوم زبان و زبان شناسی

این فصل ترسیم چشم اندازی، هر چند اجمالی، از مفهوم زبان و زبان شناسی، فلسفه زبان و شیوه ارتباط لفظ و معنا و چگونگی رسانایی گفتار زبانی و بیان قاعده مندی مفاهمه عقلائی و زبان هنجار را مورد نظر دارد.