فهرست کتاب


آداب معاشرت در اسلام (ترجمه شرح الاربعین النبویة)

محمد حسین الجلالی‏ جواد بیات و محمد آذربایجانی‏

معیار تربیت از نظر اسلام

مراد از زدن (که در حدیث قبلی به آن اشاره شده)، زدن سخت و دردآور نیست بلکه با وجود همه شرایط، باید زدن در حد معقول باشد.
امام صادق (علیه السلام) فرمود:
فی أدب الصبی و المملوک خمسة أستة و أرفق.
(وسائل / ج 18، 581)
در تربیت کودک و برده، پنج یا شش ضربه بزن و با آنان مهربانی کن.
امام علی (علیه السلام) به کودکانی که به مکتب می رفتند فرمود:
... أبلغوا معلمکم ان ضربکم فوق ثلاث ضربات فی الأدب أقتض منه.
(وسائل / ج 18، 582)
... از قول من به معلم خود برسانید که اگر بیش از سه ضربه (برای تربیت شما) بزند، موجب قصاص است.
اسحاق بن عمار می گوید: به امام صادق (علیه السلام) عرض کردم:
ربما ضربت الغلام فی بعض ما یجرم قال (علیه السلام): و کم تضربه؟ فقلت: ربما ضربته مأئة فقال (علیه السلام) مائة مائة؟! فأعاد ذل مرتین ثم قال: حد الزنا؟! اتق الله فقلت جعلت فداک فکم ینبغی لی أن أضربه؟ فقال: واحدا فقلت: والله لو علم انی لا أضربه الا واحدا ماترک لی شیئا الا أفسده قال (علیه السلام): فاثنین فقلت هذا هو هلاکی اذا قال: فلم أزل اماکسه حتی بلغ خمسة ثم غضب (علیه السلام) فقال: یا اسحاق! ان کنت تدری ما اجرم فأقم الحرفیه ولا تعد حدود الله.
(وسائل / ج 18، 331 ط - آل البیت)
گاهی پسر بچه ام را به خاطر بعضی جرمها می زنم (چه حکمی دارد؟) فرمود: چقدر می زنی؟ عرض کردم: گاهی صد تا (تازیانه یا سیلی) می زنم حضرت با تعجب فرمود: صدتا! صدتا! و دوبار آن را تکرار کرد. سپس فرمود: او را حد زنا می زنی!؟ از خدا بترس. عرض کردم: فدایت گردم چقدر مناسب است وی را بزنم؟ فرمود: یکی. عرض کردم: بخدا قسم اگر بداند که بیش از یکی نمی زنم، چیزی برایم باقی نمی گذارد مگر آنرا خراب کند. حضرت فرمود: دو ضربه بزنید. دوباره عرض کرم: این مقدار باعث هلاکت من خواهد بود. اسحق گفت: دست برنداشتم تا حضرت به پنج تا رسید سپس امام خشمگین شد و فرمود: ای اسحاق اگر می دانی چقدر جرم مرتکب شده است به همان اندازه وی را تنبیه کن و از حدود خدا تجاوز نکن.
با اینکه اسلام در قوانین خود، بین پسران و دختران به برابری تأکید دارد، ولی پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) در حدیثی می فرماید:
من دخل السوق فاشتری تحفة فحملها الی عیاله کان کحامل صدقة الی قوم محاویج ولیبدا بالاناث قبل الذکور فانه من فرح ابنته فکأنما اعتق رقبة من ولد اسماعیل. و من أقرعین ابن فکأنما بکی من خشیة الله، و من بکی من خشیة الله أدخله جنات النعیم.
(مکارم الاخلاق / 114)
کسی که وارد بازار شود و هدیه ای بخرد و برای خانواده اش ببرد، پاداش وی در پیشگاه خدا مانند پاداش کسی است که به مستمندان کمک کرده است (سپس در تقسیم هدیه فرمود:) اول به دخترها بدهید بعد به پسرها. هر کس دختر بچه خود را شاد کند، اجر آزاد کردن بنده ای از فرزندان اسماعیل را دارد. و هر کس دیده پسر بچه خود را روشن کند، مانند کسی است که از خوف خدا گریه کند. و اجر گریه از خوف خدا، بهشت نعیم است.
اسلام برای دختران ارزش فراوان قائل شده است و اخبار صریح به حد تواتر در این باره وارد شده است.
در روایت آمده است: به مردی از مسلمانان در مسجد مدینه خبر دادند که: دختری برای تو متولد شده است. صورت آن مرد تغییر کرد و دگرگون شد پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود:
مالک؟ فقال: خیر. فقال صلی الله علیه و آله قل. قال: خرجت والمرأة تمخض فأخبرت أنها ولدت جاریة فقال صلی الله علیه و آله الأرض تقلها، والسماء تظلها، والله یرزقها، و هی ریحانه تشمها.
(وسائل / ج 15، - فروع کافی / ج 6 / 6)
تو را چه شده است؟ عرض کرد: خیر است. فرمود: بگو چه شده؟ عرض کرد: یا رسول الله! هنگامی که از خانه بیرون آمدم زنم در حال زایمان بود. پس با خبر شدم که دختر بدنیا آورده است. حضرت فرمود: زمین او را حمل می کند و آسمان بر سر او سایه می اندازد و خدا روزیش می دهد و او گل خوشبوئی است که تو او را می بوئی.
دین اسلام در تربیت فرزندان، توجه و دقت کامل مبذول فرموده است که از ابتدای ازدواج شروع می شود و تا هنگام زایمان و راه رفتن کودک و جوانی و بلوغ و پیر شدن او ادامه دارد. حتی اسلام به مراحل بعد از مرگ نیز توجه دارد. ما این گفتار را با وصیت لقمان حکیم به پایان می بریم که قرآن از قول وی نقل می کند:
و اذ قال لقمان لابنه و هو یعظه: یا بنی لا تشرک بالله ان الشرک لظلم عظیم. یا بنی انها ان تلک مثقال حبة من خردل فتکن فی صخرة اوفی السموات اوفی الارض یأت بها الله. ان الله لطیف خبیر. یا بنی أقم الصلوة و أمر بالمعروف و انه عن المنکر واصبر علی ما اصاتک ان ذلک من عزم الأمور. ولا تصعر خدک للناس ولا تش فی الارض مرحا ان الله لا یحب کل مختال فخور. واقصد فی مشیک واغضض من صوتک ان انکر الا صوات لصوت الحمیر.
بخاطر بیاور هنگامی را که لقمان در مقام پند و موعظه به فرزندش گفت:
1 - پسرم! چیزی را شریک خدا قرار مده که شرک ظلم بزرگی است.
2 - پسرم! اگر به اندازه سنگینی دانه خردلی (عمل نیک یا بد) باشد و در دل سنگی و یا در گوشه ای از آسمانها و زمین قرار گیرد، خداوند آن را در قیامت برای حساب می آورد.
3 - بدان که خداوند دقیق و آگاه است (پس در اعمال خود دقت کن.)
4 - پسرم! نماز را برپا دار (و آن را زنده نگهدار.)
5 - امر به معروف کن و نهی از منکر نما.
6 - در برابر مصیبتهائی که به تو می رسد، با استقامت و شکیبا باش که این از کارهای مهم و اساسی است.
7 - پسرم! با بی اعتنائی از مردم رو مگردان.
8 - و مغرورانه بر روی زمین راه مرو که خداوند هیچ متکبر مغروری را دوست ندارد.
9 - پسرم! در راه رفتن اعتدال و میانه روی را رعایت کن.
10 - پسرم! سخن را آرام بگو و هرگز فریاد مزن که زشت ترین صداها صدای خران است.

جامعه اسلامی

زندگی اجتماعی بطور طبیعی یک نظامی است که امنیت و آسایش را می طلبد لذا در کره زمین هیچ اجتماعی پیدا نمی شود جز اینکه دارای نظام آسمانی و یا قانونی است که متکفل این امنیت می باشد. اسلام یک ایده و شریعت قانونی است که هدفش استقرار امنیت و سالم سازی جوامع اسلامی و انسانی است.
بر سرزمین بلند اسلامی آوازهائی بلند است که به روشنی و آشکارا و بطور عمیق، آداب زندگی و روش اجتماعی آن از حد و مرز تجاوز کرده و اخلاق اسلامی را رعایت نمی کند و هر کس لابلای کتابهای اخلاقی و فقهی را مورد کاوش قرار دهد، بر آن اطلاع پیدا خواهد کرد، که به بعضی از نکات آن اشاره می کنیم:
خداوند متعال می فرماید:
یا ایها الذین آمنوا لاتدخلوا بیوتا غیر بیوتکم حتی تستأنسوا و تسلموا علی أهلها ذلکم خیر لکم لعلکم تذکرون، فان لم تجدوا فیها أحدا فلا تدخلوها حتی یؤذن لکم و ان قیل لکم ارجعوا فارجعوا هو أزکی لکم والله بما تعملون علیم.
(نور / 28)
ای اهل ایمان هرگز به خانه ای جز خانه های خود، که با صاحب آن انس (و اجازه) ندارید وارد نشوید و هرگاه اجازه گرفتید نخست به اهل (خانه) سلام کنید که آن اجازه و تحیت برای زندگی نیک و شما را بهتر است تا باشد که متذکر (شؤن یکدیگر و حفظ آداب رفاقت) شوید و اگر کسی را در آن خانه نیافتید باز وارد نشوید تا وقتی اجازه گرفتید وارد شدید و هرگاه به خانه ای وارد شوید و گفتند بر گردید بزودی باز گردید که این برای پاکی شما بهتر است و خدا به هر چه می کنید دانا است.
خداوند در سوره مجادله می فرماید:
یا ایها الذین آمنوا اذا قیل لکم نفسحوا فی المجالس فافسحوا یفسح الله لکم و اذا قیل انشزوا فانشزوا یرفع الله الذین آمنوا منکم والذین اوتوا العلم درجات والله بما تعملون خبیر.
ای کسانی که ایمان آورده اید هرگاه به شما گفتند که در مجالس جای خود را برای دیگران فراخ دارید امر خدا را بشنوید (و برای نشستن در مکان بالاتر و نزدیکتر به پیامبر تنازع و اختلاف نکنید) تا خدا هم به منزلت شما بیفزاید، و هرگاه گفتند که (برای باز شدن مکان و هر کار خیر) از جای خود برخیزید، برخیزید (و حکم خدا را اطاعت کنید) که خدا مقام مومنان و دانشمندان را (در دو جهان) بلند می گرداند و خدا به هر چه می کنید آگاه است.
متن روایات بسیاری به آداب و تربیتهای اجتماعی تأکید می کند، همچنین سیره عملی پیامبر و اهل بیتش به نیکوئی اخلاق، تمام مردم را تشویق می کند و به آن سفارش می کند. خوشروئی نشانه صفا و صمیمیت است همانطور که نور نشانه آتش می باشد. تو با دوست و دشمن گشاده و بشاش باش و در سخن گفتن زیاده روی زیرا که روایات اسلام به ما نیکو زیستن را امر می کند و در کارهای افراد و مردم که بحال تو سودی ندارد دخالت نکن. هرگاه در میان افراد اصلاح کردی بر احدی تکبر نورز، و از خودنمائی و دوروئی در مقابل توده مردم پرهیز کن، و بکوش که جلساتت هدایتگر و سخنت منظم و حساب شده باشد. به حرفهای هم نشینت گوش کن، و از شوخی های بی مورد بپرهیز و خود را مانند زنان زینت و آرایش نده، و در خواسته های خود سماجت نکن، و هیچ فردی را به ظلم و ستم وادار منما و با مردم بیهوده شوخی مکن که وقارت از بین می رود. نسبت به مردم منصف باش، و به فکر تندرستی خویش باش، و درباره آینده بیشتر بیندیش و از غیبت کردن و تقرب جوئی نسبت به سلاطین دروی جوی، زیرا که اخلاص سلاطین متغیر است (و زود تصمیم می گیرند.) در کارهای خصوصی مردم دخالت مکن هر چند از بستگانت باشند و تو خود را سزاوار آن بدانی، و از دوستی با افراد بد بپرهیز زیرا که آن دشمن ترین دشمنی ها است، و هرگز شرافت و آبرویت را در گروی مال قرار مده، و سعی کن در حرفهای مردم وارد نشوی و خود را از الفاظ و سخنان بد آنان به ناآگاهی بزن، و از مراح و شوخی با افراد عاقل و نادان بی خرد دوری نما، زیرا افراد عاقل به تو کینه پیدا می کنند و افراد نادان نیز به تو جرئت (هتک حرمت) خواهند کرد.
سیری در روایات اسلامی
1 - پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود:
ان أفضلکم أحسنکم أخلاقا الموطؤون اکنافا الذین یألفون و یؤلفون.
(تحف العقول / 45 - سفینة البحار / ماده خلق، 410 با اندک تفاوت)
بافضیلت ترین شما خوش اخلاق ترین شما است که با آغوش باز با مردم استقبال می کنند و با مردم الفت می گیرند و مردم نیز با آنان الفت دارند.
2 - علی (علیه السلام) فرمود:
خالطوا الناس مخالطة ان متم معها بکوا علیکم و ان غبم حنوا علیکم.
(غررالحکم / ج 1، 397 حدیث 33)
با مردم طوری معاشرت و زندگی کنید که شما اگر از دنیا رفتید، برای شما گریه کنند و اگر زنده بودید، ولی (در بینشان) حاضر نبودید دل مردم برای شما طپیدن گیرد.
3 - امام صادق (علیه السلام) فرمود:
وطن نفسک علی حسن الصحابة لمن صحبت و حسن خلقک و کف لسانک و اکظم غیظکو أقل لغوک.
(وسائل / ج 8، 403)
خودت را برای خوشرفتاری با رفیق و نیکوئی خلقت مهیا کن و زبانت را حفظ کن، و خشمت را فرو نشان، و از بیهوده گوئی زیاد بپرهیز.
4 - امام صادق (علیه السلام) فرمود:
المومن مألوف ولا خیر لمن لا یألف ولا یولف.
(اصول کافی / ج 2، 102)
مرد با ایمان، شایسته دوستی و الفت است. کسی که خود با مردم دوستی نمی کند و مردم نیز او را لایق دوستی نمی دانند، در وجودش خیر و خوبی یافت نمی شود.
5 - امام صادق (علیه السلام) فرمود:
یا آل محمد! اعلموا أنه لیس منا من لم یملک نفسه عند غضبه و من لم یحسن صحبة من صحبه و مخالفة من خالقه و مرافقة من رافقه و مجاورة من جاوره و ممالحة من مالحه...
(اصول کافی / ج 4، 460 باب معاشرت)
ای شیعه آل محمد! راستی از ما نیست که در هنگام خشم، خوددار از آن نباشد، و با هم صحبت خود خوش صحبتی نکند، و با هم خلق خود خوش خلقی نکند، و رفاقت نکند با کسی که با وی خوش رفتاری کند و با هم جوار هم جواری نکند و خوب برخورد نکند یا کسی که با او خوب برخورد می نماید.

حقوق بشر در اسلام

اسلام حقوق انسانی را برای هر بشری بطور واضح و همه جانبه بیان کرده و همه را از نظر حقوقی مساوات دانسته بدون اینکه در میان نژاد و نژادی دیگر و قبیله ای و قبیله دیگر و یا رنگی و رنگی دیگر فرقی بگذارد بدون اینکه آنان را بر یکدیگر برتر بداند و با صدای بلند اعلان می دارد که معیار بزرگی و برتری تقواست و هیچ عربی بر عجم و نه هیچ سفید پوستی بر سیاه پوست برتری ندارد جز به شایستگی و پرهیزکاری زیرا همه افراد بشر در انسانیت یکسانند لذا از نظر حقوق هم باید یکسان باشند.
جهان امروز، در هر سال دهم دسامبر را به عنوان خاطره و یادبود اعلام منشور حقوق بشر، جشن می گیرد که سازمان ملل متحد در همان روز از سال 1948. آنرا صادر نمود و به عنوان سند جدیدی که حقوق مدنی و سیاسی و اقتصادی و اجتماعی بشر را محترم می شمارد، شناخته شده که دارای ضمانت اجرای اجتماعی در مسائل بهداشت و آموزش و وظایف فردی و مسئولیتهای اجتماعی است. مهمترین بخش آن ماده اول و دوم است که متن آن چنین است: