فهرست کتاب


آداب معاشرت در اسلام (ترجمه شرح الاربعین النبویة)

محمد حسین الجلالی‏ جواد بیات و محمد آذربایجانی‏

آداب تربیت اسلامی

اسلام استوارترین راه را برای پدران ترسیم می کند که سزاوار است پدران در تربیت فرزندان آن را سرمشق خود قرار دهند تا فرزندانشان نور چشم و امید آینده زندگی و مایه شادابی آنان گردد زیرا که فرزند زینت و زیبائی دنیا و بزرگترین نعمتی است که آرزوی هر انسان است.
خداوند متعال می فرماید:
المال والبنون زینة الحیاة الدنیا والباقیات الصالحات خیر عند ربک ثوابا و خیرا املا.
(کهف / 46)
مال و فرزندان زینت زندگی دنیا هستند و باقیات صالحات (ارزشهای پایدار و شایسته) ثوابش نزد پروردگارت بهتر و امیدبخش تر است.
فرزند یادگار خوبی برای انسان است بشرط آنکه انسان او را نیکوتر تربیت نماید.
پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود:
اذا مات المومن انقطع عمله الا من ثلاث: صدقة جاریة أو علم ینتفع به و ولد صالح یدعوله.
(بحار / ج 2، 22)
هنگامی که مومن از دنیا برود عملش قطع می گردد مگر از سه چیز: کارهای عام المنفعة، یا علمی که از آن نفع برده شود و فرزند صالح و نیکوکاری که برای وی دعا نماید.
و از آنجا که فرزند صالح آرزو و مطلوب هر مومن و امید هر انسان است زیرا که شاخه ای از پدرش می باشد، لذا شایسته است که در تربیت و ادب او نهایت سعی و تلاش را مبذول دارد و به هر یک از پسر و دختر مطابق طبیعت آنها توجه نماید.
مثلا پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) درباره دختران فرمود:
علموهن سورة النور ولا تعلموهن سورة یوسف.
(کیفرکردار / ج 2، 113 به نقل از من لا یحضره الفقیه / 425)
به دختران (و زنان) خود، سوره نور را بیاموزید و سوره یوسف را یاد ندهید.
دلیل آن، این است که سوره یوسف مشتمل بر قصه عاشقانه بین یوسف و زلیخا است (البته زلیخا یوسف شده بود نه یوسف عاشق زلیخا) در حال که سوره نور در برگیرنده آداب و دستورات اخلاقی است که به حال زنان پر سودتر است.
سیری در روایات اسلامی
1 - پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود:
خیر أولادکم البنات.
(بحار / ج 101، 91)
بهترین فرزندان شما دخترانند.
2 - پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود:
من قبل ولده کتب الله عزوجل له حسنة.
(کافی / ج 6، 49)
هر کس فرزند خود را ببوسد، خداوند برای وی حسنه و نیکی می نویسد.
3 - پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود:
علموا أولادکم السباحة والرمایة.
(وسائل / ج 12، 247)
به فرزندان خود شنا و تیراندازی بیاموزید.
4 - پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود:
حق الولد علی الوالد أن یحسن اسمه و أدبه ویضعه موضعا صالحا.
(کنزالعمال / حدیث 45193)
حق فرزند بر پدر این است که نام خود برای وی انتخاب کند، و نیکوتر بیتش نماید و او را در جایگاهی مناسب قرار دهد (قسمت اخیر شامل موقعیت اجتماعی، شغلی و... می شود.)
5 - در حدیث دیگری از رسول خدا صلی الله علیه و آله وارد شده که فرمود:
من حق الولد علی الوالد ثلاثة: بحسن اسمه، و یعلمه الکتابة، و یزوجه اذا بلغ.
(بحار / ج 74، 80 - مکارم الخلاق / 114)
حق فرزند بر پدر سه چیز است: نام نیکو برای وی انتخاب کند، و نوشتن را به او بیاموزد، و هرگاه به حد بلوغ رسید، (وسایل) ازدواج او را فراهم سازد.
6 - پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود:
من ولدله مولود فلیؤذن فی اذنه الیمنی بأذان الصلاة ولیقم فی الیسری فانها عصمة من الشیطان الرجیم.
(وسائل / ج 15، 137)
هرگاه برای کسی فرزندی متولد شد، به گوش راست وی اذان نماز، و به گوش چپش اقامه بگوید زیرا که این کار باعث حفظ (کودک) از شر شیطان رانده شده است.
7 - پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود:
ان الله یحب أن تعدلوا بین أولادکم حتی فی القبل.
(کنزالعمال / خبر 45350)
خداوند دوست دارد که بین فرزندان خود عدالت را مراعات کنید حتی در بوسیدن آنان.
8 - پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود:
قبلوا أولادکم فان لکم بکل قبلة درجة فی الجنة.
(وسائل / ج 15، 202)
فرزندان خود را ببوسید زیرا بوسیدن فرزندان باعث علو درجات در بهشت می شود.
9 - پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود:
من کان عنده صبی فلیتصاب له.
(وسائل / ج 1، 203 - عوالی اللئالی / ج 3، 131)
کسی که در منزل بچه ای دارد، با وی کودکانه رفتار نماید.
10 - پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود:
اعدلوا بین أولادکم فی النحل کما تحبون أن یعدلوا بینکم فی البر واللطف.
(کنزالغمال / خبر 45347 - بحار / ج 23، 113 با اندک تفاوت)
در بین فرزندان خود در دادن هدیه عدالت را مراعات نمائید چنانکه خودتان دوست دارید که در نیکی و لطف به شما، عدالت برقرار گردد.
11 - پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود:
أحبوا الصبیان وارحموهم و اذا وعدتموهم ففوالهم.
(وسائل / ج 15، 201)
کودکان را دوست دارید و به آنان رحم کنید، و هرگاه به آنان وعده دادید، وفا نمائید.
12 - علی (علیه السلام) فرمود:
انظروا من یرضع أولادکم فان الولد یشب علیه.
(وسائل / ج 15، 188)
بنگرید که چه کسی به فرزندانتان شیر می دهد زیرا که فرزند به او گرایش دارد.

نام گذاری کودک

دین اسلام برای تربیت نیکوی فرزندان، برنامه عالی و ارزشمندی را ترسیم فرموده است زیرا که آنان سرمایه های آینده و امیدهای فردا هستند که رسال مهم حمایت از کشور به دوش آنهاست. لذا از اولین لحظه ای که نوزاد بر زمین قدم می گذارد، اسلام پدر و مادر را به انتخاب نام نیکو برای وی راهنمائی می کند و آن را یکی از حقوق فرزند می شمارد زیرا که نام گذاری اثر آشکاری در رفتار اجتماعی دارد. بخاطر همین است که پیامبر خدا نام بعضی از اصحاب خود را از حرب(44) به سلم(45) تغییر دادند تا اینکه نام جدید موجب دوستی و احترام گردد.
امام باقر (علیه السلام) فرمود:
أصدق الأسماء ما سمی بالعبودیة و أفضلها أسماء الأنبیاء.
(وسائل / ج 15، 124)
ان النبی صلی الله علیه و آله قال: من ولدله أربعة أولادولم یسم أحدهم باسمی فقد جفانی.
(وسائل / ج 15، 126)
راست ترین نامها، نامی است که با عبودیت و بندگی همراه باشد (مانند عبدالرحمن، عبدالرحیم و...) و بهترین نامها، نام پیامبران است که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: هر کس دارای چهار فرزند پسر باشد و نام یکی را به نام من نگذارد، حقا به من جفا و ستم کرده است.
نیز آن حضرت امام باقر (علیه السلام) فرمود:
ان الشیطان اذا سمع منادیا ینادی: یا محمد یا علی ذاب کما یذوب الرصاص حتی اذا سمع منادیا ینادی باسم عدو من أعدائنا اهتزوا ختال.
(وسائل / ج 15، 126)
هرگاه شیطان بشنود که کسی یا محمد و یا علی صدا می زند، همانند سرب ذوب می شود تا آنکه منادیی نام یکی از دشمنان ما را ندا دهد که در آن هنگام از زمین حرکت می کند و تکبر و احساس سربلندی می کند.
امام صادق (علیه السلام) فرمود:
ما ولد لنا ولد سمیناه محمدا و اذا مضت سبعة أیام فان شئنا غیرنا و الا ترکنا.
(وسائل / ج 15، 126)
هیچ پسری برای ما متولد، نمی گردد، جز آنکه نام وی را محمد می گذاریم. هنگامی که هفت روز گذشت، اگر خواستیم نامش را تغییر می دهیم و اگر نخواستیم به همان باقی می گذاریم.
نیز آن حضرت می فرماید:
اکرموا اولادکم و أحسنوا أدبهم یغفرلکم.
(وسائل / ج 15، 195)
به فرزندان خود احترام کنید و آنان را نیکو تربیت نمائید تا گناهانتان آمرزیده شود.
در حدیثی دیگر از آن حضرت نقل شده که فرمود:
من السنة والبر أن یکنی الرجل باسم ابنه.
(وسائل / ج 15، 130)
مستحب و نیک است که هر مردی را به نام پرسش کنیه دهند.
امام کاظم (علیه السلام) می فرماید:
اول ما یبر الرجل ولده أن یسمیه باسم حسن فلیحسن أحدکم اسم ولده.
(وسائل / ج 15، 122)
اولین نیکی هر مرد به فرزندش، انتخاب نام خوب برای او است پس هر یک از شما نام فرزند خود را نیکو گذارد.
بهترین نام، اسماء حسنای خداوند است و آنها نود و نه (99) تا است که بیست و یک (21) عدد از آن در سوره حشر آمده است. نیز نام پیامبران و ائمه اطهار و اصحاب خاص پیامبران و القاب و کنیه ایشان از بهترین نامها است. نام و کنیه و لقب زنان مجاهده، در اسلام برای بانوان از عالیترین نامها می باشد.
نخستین چیزی که اسلام پس از تولد کودک و شستشوی او، بر آن تأکید دارد؛ عبارت از این است، که گوش وی با کلمات حق و حقیقت مأنوس شود. لذا مستحب است به گوش راست وی اذان و به گوش چپش، اقامه بگویند، و در روز هفتم ولادت، برایش عقیقه قربانی کنند و سر کودک را بتراشند و وی را ختنه نمایند.
امام صادق (علیه السلام) فرمود:
کل مولود مرتهن بالعقیقة.
(وسائل / ج 15، 144)
هر نوزادی در گرو عقیقه و قربانس است.
نیز آن حضرت می فرماید:
عق عنه و أحلق رأسه یوم السابع و تصدق بوزن شعره فضة واقطع العقیقة. جداول(46) و اطبخها وادع علیها رهطا من المسلمین.
(وسائل / ج 15، 151)
(هرگاه پسر و دختری برای تو متولد شد) برای وی عقیقه و قربانی کن، و روز هفتم سرش را بتراش و به وزن مویش از نقره صدقه بده و گوشت آن را از مفصل ها جدا کن (استخوان آن را نشکن) و آن را بپز و گروهی از مسلمانان را، بر آن دعوت کن.
و امام کاظم (علیه السلام) فرمود:
اختنوا أولادکم سبعة أیام فانه أطهر و أسرع بنبات اللحم و ان الأرض لتکره بول الأغفل.
(وسائل / ج 15، 163)
فرزندان خود را در روز هفتم ولادت، ختنه نمائید زیرا که این عمل، باعث پاکی او و برای رشد سریع گوشت موثر است و براستی که زمین بول آدم ختنه نشده را، مکروه و ناخوش دارد.
نیز آن حضرت فرمود:
الختان فی الرجل سنة و مکرمة فی النساء.
(وسائل / ج 15، 168)
ختنه در مرد سنت و استوار است، و در زن موجب نیکوئی وی می باشد.
توجه اسلام به تربیت، تنها به این حد از آداب و رسوم خلاصه نمی گردد، لذا از هنگامی که فرزند شروع به رشد کرد و ناخنهایش درآمد، اسلام به تربیت و پرورش شخصیت او، ارشاد می کند، تا معارف بلند اسلام در جان وی ریشه دواند، و آنان را به تمرین عبادات فرمان می دهد.
چنانکه پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود:
مروا أولادکم بالصلاة لسبع واضروبوهم علیها لعشر.
(مستدرک الوسائل / ج 1، 171)
فرزندان خود را در هفت سالگی به نماز فرمان دهید و در ده سالگی (اگر نماز نخوانند) کتک بزنید و تنبیه شان نمائید.
بخاطر آنکه نماز دربرگیرنده بسیاری از واجبات و ترک بسیاری از محرمات است. نماز ریشه و پایه دین است و موجب پاکی از نفاق و دوروئی و پیدایش صفا و صمیمیت و حفظ نفس و عادت به نظم است، تا کودک بطور صحیح نشو و نما کند و برای خود و جامعه اش فرد صالحی باشد.

معیار تربیت از نظر اسلام

مراد از زدن (که در حدیث قبلی به آن اشاره شده)، زدن سخت و دردآور نیست بلکه با وجود همه شرایط، باید زدن در حد معقول باشد.
امام صادق (علیه السلام) فرمود:
فی أدب الصبی و المملوک خمسة أستة و أرفق.
(وسائل / ج 18، 581)
در تربیت کودک و برده، پنج یا شش ضربه بزن و با آنان مهربانی کن.
امام علی (علیه السلام) به کودکانی که به مکتب می رفتند فرمود:
... أبلغوا معلمکم ان ضربکم فوق ثلاث ضربات فی الأدب أقتض منه.
(وسائل / ج 18، 582)
... از قول من به معلم خود برسانید که اگر بیش از سه ضربه (برای تربیت شما) بزند، موجب قصاص است.
اسحاق بن عمار می گوید: به امام صادق (علیه السلام) عرض کردم:
ربما ضربت الغلام فی بعض ما یجرم قال (علیه السلام): و کم تضربه؟ فقلت: ربما ضربته مأئة فقال (علیه السلام) مائة مائة؟! فأعاد ذل مرتین ثم قال: حد الزنا؟! اتق الله فقلت جعلت فداک فکم ینبغی لی أن أضربه؟ فقال: واحدا فقلت: والله لو علم انی لا أضربه الا واحدا ماترک لی شیئا الا أفسده قال (علیه السلام): فاثنین فقلت هذا هو هلاکی اذا قال: فلم أزل اماکسه حتی بلغ خمسة ثم غضب (علیه السلام) فقال: یا اسحاق! ان کنت تدری ما اجرم فأقم الحرفیه ولا تعد حدود الله.
(وسائل / ج 18، 331 ط - آل البیت)
گاهی پسر بچه ام را به خاطر بعضی جرمها می زنم (چه حکمی دارد؟) فرمود: چقدر می زنی؟ عرض کردم: گاهی صد تا (تازیانه یا سیلی) می زنم حضرت با تعجب فرمود: صدتا! صدتا! و دوبار آن را تکرار کرد. سپس فرمود: او را حد زنا می زنی!؟ از خدا بترس. عرض کردم: فدایت گردم چقدر مناسب است وی را بزنم؟ فرمود: یکی. عرض کردم: بخدا قسم اگر بداند که بیش از یکی نمی زنم، چیزی برایم باقی نمی گذارد مگر آنرا خراب کند. حضرت فرمود: دو ضربه بزنید. دوباره عرض کرم: این مقدار باعث هلاکت من خواهد بود. اسحق گفت: دست برنداشتم تا حضرت به پنج تا رسید سپس امام خشمگین شد و فرمود: ای اسحاق اگر می دانی چقدر جرم مرتکب شده است به همان اندازه وی را تنبیه کن و از حدود خدا تجاوز نکن.
با اینکه اسلام در قوانین خود، بین پسران و دختران به برابری تأکید دارد، ولی پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) در حدیثی می فرماید:
من دخل السوق فاشتری تحفة فحملها الی عیاله کان کحامل صدقة الی قوم محاویج ولیبدا بالاناث قبل الذکور فانه من فرح ابنته فکأنما اعتق رقبة من ولد اسماعیل. و من أقرعین ابن فکأنما بکی من خشیة الله، و من بکی من خشیة الله أدخله جنات النعیم.
(مکارم الاخلاق / 114)
کسی که وارد بازار شود و هدیه ای بخرد و برای خانواده اش ببرد، پاداش وی در پیشگاه خدا مانند پاداش کسی است که به مستمندان کمک کرده است (سپس در تقسیم هدیه فرمود:) اول به دخترها بدهید بعد به پسرها. هر کس دختر بچه خود را شاد کند، اجر آزاد کردن بنده ای از فرزندان اسماعیل را دارد. و هر کس دیده پسر بچه خود را روشن کند، مانند کسی است که از خوف خدا گریه کند. و اجر گریه از خوف خدا، بهشت نعیم است.
اسلام برای دختران ارزش فراوان قائل شده است و اخبار صریح به حد تواتر در این باره وارد شده است.
در روایت آمده است: به مردی از مسلمانان در مسجد مدینه خبر دادند که: دختری برای تو متولد شده است. صورت آن مرد تغییر کرد و دگرگون شد پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود:
مالک؟ فقال: خیر. فقال صلی الله علیه و آله قل. قال: خرجت والمرأة تمخض فأخبرت أنها ولدت جاریة فقال صلی الله علیه و آله الأرض تقلها، والسماء تظلها، والله یرزقها، و هی ریحانه تشمها.
(وسائل / ج 15، - فروع کافی / ج 6 / 6)
تو را چه شده است؟ عرض کرد: خیر است. فرمود: بگو چه شده؟ عرض کرد: یا رسول الله! هنگامی که از خانه بیرون آمدم زنم در حال زایمان بود. پس با خبر شدم که دختر بدنیا آورده است. حضرت فرمود: زمین او را حمل می کند و آسمان بر سر او سایه می اندازد و خدا روزیش می دهد و او گل خوشبوئی است که تو او را می بوئی.
دین اسلام در تربیت فرزندان، توجه و دقت کامل مبذول فرموده است که از ابتدای ازدواج شروع می شود و تا هنگام زایمان و راه رفتن کودک و جوانی و بلوغ و پیر شدن او ادامه دارد. حتی اسلام به مراحل بعد از مرگ نیز توجه دارد. ما این گفتار را با وصیت لقمان حکیم به پایان می بریم که قرآن از قول وی نقل می کند:
و اذ قال لقمان لابنه و هو یعظه: یا بنی لا تشرک بالله ان الشرک لظلم عظیم. یا بنی انها ان تلک مثقال حبة من خردل فتکن فی صخرة اوفی السموات اوفی الارض یأت بها الله. ان الله لطیف خبیر. یا بنی أقم الصلوة و أمر بالمعروف و انه عن المنکر واصبر علی ما اصاتک ان ذلک من عزم الأمور. ولا تصعر خدک للناس ولا تش فی الارض مرحا ان الله لا یحب کل مختال فخور. واقصد فی مشیک واغضض من صوتک ان انکر الا صوات لصوت الحمیر.
بخاطر بیاور هنگامی را که لقمان در مقام پند و موعظه به فرزندش گفت:
1 - پسرم! چیزی را شریک خدا قرار مده که شرک ظلم بزرگی است.
2 - پسرم! اگر به اندازه سنگینی دانه خردلی (عمل نیک یا بد) باشد و در دل سنگی و یا در گوشه ای از آسمانها و زمین قرار گیرد، خداوند آن را در قیامت برای حساب می آورد.
3 - بدان که خداوند دقیق و آگاه است (پس در اعمال خود دقت کن.)
4 - پسرم! نماز را برپا دار (و آن را زنده نگهدار.)
5 - امر به معروف کن و نهی از منکر نما.
6 - در برابر مصیبتهائی که به تو می رسد، با استقامت و شکیبا باش که این از کارهای مهم و اساسی است.
7 - پسرم! با بی اعتنائی از مردم رو مگردان.
8 - و مغرورانه بر روی زمین راه مرو که خداوند هیچ متکبر مغروری را دوست ندارد.
9 - پسرم! در راه رفتن اعتدال و میانه روی را رعایت کن.
10 - پسرم! سخن را آرام بگو و هرگز فریاد مزن که زشت ترین صداها صدای خران است.