فهرست کتاب


آداب معاشرت در اسلام (ترجمه شرح الاربعین النبویة)

محمد حسین الجلالی‏ جواد بیات و محمد آذربایجانی‏

مراحل تربیت فرزند:

1 - مرحله و بُعد مادی که به پدر مربوط می شود.
2 - مرحله و بُعد معنوی که بین پدر و مادر مشترک است لیکن تأثیر مادر در آن زیادتر است و ادامه صفات عالی که در کودکان، به همکاری و کوشش پدر و مادر نیاز دارد که در داخل و خارج منزل یاریشان کنند. لذا بر آنان است که در تربیت فرزندان خود فرصت را غنیمت شمرده و آنها را راهنمائی کنند وگرنه ندامت و پشیمانی بدنبال خواهد داشت که سودی نمی بخشد و تربیت و پرورش فرزندان از نظر مادی از سن کودکی و رشد بدون رعایت بعد معنوی در بین حیوانات اهلی و حتی در بین حیوانات وحشی و درنده یک امر غریزی است که خدای متعال آن را بطور مرموز در نهاد آنها قرار داده است.
دین اسلام در نظام زندگی برای تربیت انسانهای عاقل و آگاه از بعد اعتقادی و اجتماعی و اقتصادی، اهمیت بسیار قائل شده است تا اینکه نسل بشر در فراز و نشیب های زندگی ضایع نگردد.

آداب تربیت اسلامی

اسلام استوارترین راه را برای پدران ترسیم می کند که سزاوار است پدران در تربیت فرزندان آن را سرمشق خود قرار دهند تا فرزندانشان نور چشم و امید آینده زندگی و مایه شادابی آنان گردد زیرا که فرزند زینت و زیبائی دنیا و بزرگترین نعمتی است که آرزوی هر انسان است.
خداوند متعال می فرماید:
المال والبنون زینة الحیاة الدنیا والباقیات الصالحات خیر عند ربک ثوابا و خیرا املا.
(کهف / 46)
مال و فرزندان زینت زندگی دنیا هستند و باقیات صالحات (ارزشهای پایدار و شایسته) ثوابش نزد پروردگارت بهتر و امیدبخش تر است.
فرزند یادگار خوبی برای انسان است بشرط آنکه انسان او را نیکوتر تربیت نماید.
پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود:
اذا مات المومن انقطع عمله الا من ثلاث: صدقة جاریة أو علم ینتفع به و ولد صالح یدعوله.
(بحار / ج 2، 22)
هنگامی که مومن از دنیا برود عملش قطع می گردد مگر از سه چیز: کارهای عام المنفعة، یا علمی که از آن نفع برده شود و فرزند صالح و نیکوکاری که برای وی دعا نماید.
و از آنجا که فرزند صالح آرزو و مطلوب هر مومن و امید هر انسان است زیرا که شاخه ای از پدرش می باشد، لذا شایسته است که در تربیت و ادب او نهایت سعی و تلاش را مبذول دارد و به هر یک از پسر و دختر مطابق طبیعت آنها توجه نماید.
مثلا پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) درباره دختران فرمود:
علموهن سورة النور ولا تعلموهن سورة یوسف.
(کیفرکردار / ج 2، 113 به نقل از من لا یحضره الفقیه / 425)
به دختران (و زنان) خود، سوره نور را بیاموزید و سوره یوسف را یاد ندهید.
دلیل آن، این است که سوره یوسف مشتمل بر قصه عاشقانه بین یوسف و زلیخا است (البته زلیخا یوسف شده بود نه یوسف عاشق زلیخا) در حال که سوره نور در برگیرنده آداب و دستورات اخلاقی است که به حال زنان پر سودتر است.
سیری در روایات اسلامی
1 - پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود:
خیر أولادکم البنات.
(بحار / ج 101، 91)
بهترین فرزندان شما دخترانند.
2 - پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود:
من قبل ولده کتب الله عزوجل له حسنة.
(کافی / ج 6، 49)
هر کس فرزند خود را ببوسد، خداوند برای وی حسنه و نیکی می نویسد.
3 - پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود:
علموا أولادکم السباحة والرمایة.
(وسائل / ج 12، 247)
به فرزندان خود شنا و تیراندازی بیاموزید.
4 - پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود:
حق الولد علی الوالد أن یحسن اسمه و أدبه ویضعه موضعا صالحا.
(کنزالعمال / حدیث 45193)
حق فرزند بر پدر این است که نام خود برای وی انتخاب کند، و نیکوتر بیتش نماید و او را در جایگاهی مناسب قرار دهد (قسمت اخیر شامل موقعیت اجتماعی، شغلی و... می شود.)
5 - در حدیث دیگری از رسول خدا صلی الله علیه و آله وارد شده که فرمود:
من حق الولد علی الوالد ثلاثة: بحسن اسمه، و یعلمه الکتابة، و یزوجه اذا بلغ.
(بحار / ج 74، 80 - مکارم الخلاق / 114)
حق فرزند بر پدر سه چیز است: نام نیکو برای وی انتخاب کند، و نوشتن را به او بیاموزد، و هرگاه به حد بلوغ رسید، (وسایل) ازدواج او را فراهم سازد.
6 - پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود:
من ولدله مولود فلیؤذن فی اذنه الیمنی بأذان الصلاة ولیقم فی الیسری فانها عصمة من الشیطان الرجیم.
(وسائل / ج 15، 137)
هرگاه برای کسی فرزندی متولد شد، به گوش راست وی اذان نماز، و به گوش چپش اقامه بگوید زیرا که این کار باعث حفظ (کودک) از شر شیطان رانده شده است.
7 - پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود:
ان الله یحب أن تعدلوا بین أولادکم حتی فی القبل.
(کنزالعمال / خبر 45350)
خداوند دوست دارد که بین فرزندان خود عدالت را مراعات کنید حتی در بوسیدن آنان.
8 - پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود:
قبلوا أولادکم فان لکم بکل قبلة درجة فی الجنة.
(وسائل / ج 15، 202)
فرزندان خود را ببوسید زیرا بوسیدن فرزندان باعث علو درجات در بهشت می شود.
9 - پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود:
من کان عنده صبی فلیتصاب له.
(وسائل / ج 1، 203 - عوالی اللئالی / ج 3، 131)
کسی که در منزل بچه ای دارد، با وی کودکانه رفتار نماید.
10 - پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود:
اعدلوا بین أولادکم فی النحل کما تحبون أن یعدلوا بینکم فی البر واللطف.
(کنزالغمال / خبر 45347 - بحار / ج 23، 113 با اندک تفاوت)
در بین فرزندان خود در دادن هدیه عدالت را مراعات نمائید چنانکه خودتان دوست دارید که در نیکی و لطف به شما، عدالت برقرار گردد.
11 - پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود:
أحبوا الصبیان وارحموهم و اذا وعدتموهم ففوالهم.
(وسائل / ج 15، 201)
کودکان را دوست دارید و به آنان رحم کنید، و هرگاه به آنان وعده دادید، وفا نمائید.
12 - علی (علیه السلام) فرمود:
انظروا من یرضع أولادکم فان الولد یشب علیه.
(وسائل / ج 15، 188)
بنگرید که چه کسی به فرزندانتان شیر می دهد زیرا که فرزند به او گرایش دارد.

نام گذاری کودک

دین اسلام برای تربیت نیکوی فرزندان، برنامه عالی و ارزشمندی را ترسیم فرموده است زیرا که آنان سرمایه های آینده و امیدهای فردا هستند که رسال مهم حمایت از کشور به دوش آنهاست. لذا از اولین لحظه ای که نوزاد بر زمین قدم می گذارد، اسلام پدر و مادر را به انتخاب نام نیکو برای وی راهنمائی می کند و آن را یکی از حقوق فرزند می شمارد زیرا که نام گذاری اثر آشکاری در رفتار اجتماعی دارد. بخاطر همین است که پیامبر خدا نام بعضی از اصحاب خود را از حرب(44) به سلم(45) تغییر دادند تا اینکه نام جدید موجب دوستی و احترام گردد.
امام باقر (علیه السلام) فرمود:
أصدق الأسماء ما سمی بالعبودیة و أفضلها أسماء الأنبیاء.
(وسائل / ج 15، 124)
ان النبی صلی الله علیه و آله قال: من ولدله أربعة أولادولم یسم أحدهم باسمی فقد جفانی.
(وسائل / ج 15، 126)
راست ترین نامها، نامی است که با عبودیت و بندگی همراه باشد (مانند عبدالرحمن، عبدالرحیم و...) و بهترین نامها، نام پیامبران است که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: هر کس دارای چهار فرزند پسر باشد و نام یکی را به نام من نگذارد، حقا به من جفا و ستم کرده است.
نیز آن حضرت امام باقر (علیه السلام) فرمود:
ان الشیطان اذا سمع منادیا ینادی: یا محمد یا علی ذاب کما یذوب الرصاص حتی اذا سمع منادیا ینادی باسم عدو من أعدائنا اهتزوا ختال.
(وسائل / ج 15، 126)
هرگاه شیطان بشنود که کسی یا محمد و یا علی صدا می زند، همانند سرب ذوب می شود تا آنکه منادیی نام یکی از دشمنان ما را ندا دهد که در آن هنگام از زمین حرکت می کند و تکبر و احساس سربلندی می کند.
امام صادق (علیه السلام) فرمود:
ما ولد لنا ولد سمیناه محمدا و اذا مضت سبعة أیام فان شئنا غیرنا و الا ترکنا.
(وسائل / ج 15، 126)
هیچ پسری برای ما متولد، نمی گردد، جز آنکه نام وی را محمد می گذاریم. هنگامی که هفت روز گذشت، اگر خواستیم نامش را تغییر می دهیم و اگر نخواستیم به همان باقی می گذاریم.
نیز آن حضرت می فرماید:
اکرموا اولادکم و أحسنوا أدبهم یغفرلکم.
(وسائل / ج 15، 195)
به فرزندان خود احترام کنید و آنان را نیکو تربیت نمائید تا گناهانتان آمرزیده شود.
در حدیثی دیگر از آن حضرت نقل شده که فرمود:
من السنة والبر أن یکنی الرجل باسم ابنه.
(وسائل / ج 15، 130)
مستحب و نیک است که هر مردی را به نام پرسش کنیه دهند.
امام کاظم (علیه السلام) می فرماید:
اول ما یبر الرجل ولده أن یسمیه باسم حسن فلیحسن أحدکم اسم ولده.
(وسائل / ج 15، 122)
اولین نیکی هر مرد به فرزندش، انتخاب نام خوب برای او است پس هر یک از شما نام فرزند خود را نیکو گذارد.
بهترین نام، اسماء حسنای خداوند است و آنها نود و نه (99) تا است که بیست و یک (21) عدد از آن در سوره حشر آمده است. نیز نام پیامبران و ائمه اطهار و اصحاب خاص پیامبران و القاب و کنیه ایشان از بهترین نامها است. نام و کنیه و لقب زنان مجاهده، در اسلام برای بانوان از عالیترین نامها می باشد.
نخستین چیزی که اسلام پس از تولد کودک و شستشوی او، بر آن تأکید دارد؛ عبارت از این است، که گوش وی با کلمات حق و حقیقت مأنوس شود. لذا مستحب است به گوش راست وی اذان و به گوش چپش، اقامه بگویند، و در روز هفتم ولادت، برایش عقیقه قربانی کنند و سر کودک را بتراشند و وی را ختنه نمایند.
امام صادق (علیه السلام) فرمود:
کل مولود مرتهن بالعقیقة.
(وسائل / ج 15، 144)
هر نوزادی در گرو عقیقه و قربانس است.
نیز آن حضرت می فرماید:
عق عنه و أحلق رأسه یوم السابع و تصدق بوزن شعره فضة واقطع العقیقة. جداول(46) و اطبخها وادع علیها رهطا من المسلمین.
(وسائل / ج 15، 151)
(هرگاه پسر و دختری برای تو متولد شد) برای وی عقیقه و قربانی کن، و روز هفتم سرش را بتراش و به وزن مویش از نقره صدقه بده و گوشت آن را از مفصل ها جدا کن (استخوان آن را نشکن) و آن را بپز و گروهی از مسلمانان را، بر آن دعوت کن.
و امام کاظم (علیه السلام) فرمود:
اختنوا أولادکم سبعة أیام فانه أطهر و أسرع بنبات اللحم و ان الأرض لتکره بول الأغفل.
(وسائل / ج 15، 163)
فرزندان خود را در روز هفتم ولادت، ختنه نمائید زیرا که این عمل، باعث پاکی او و برای رشد سریع گوشت موثر است و براستی که زمین بول آدم ختنه نشده را، مکروه و ناخوش دارد.
نیز آن حضرت فرمود:
الختان فی الرجل سنة و مکرمة فی النساء.
(وسائل / ج 15، 168)
ختنه در مرد سنت و استوار است، و در زن موجب نیکوئی وی می باشد.
توجه اسلام به تربیت، تنها به این حد از آداب و رسوم خلاصه نمی گردد، لذا از هنگامی که فرزند شروع به رشد کرد و ناخنهایش درآمد، اسلام به تربیت و پرورش شخصیت او، ارشاد می کند، تا معارف بلند اسلام در جان وی ریشه دواند، و آنان را به تمرین عبادات فرمان می دهد.
چنانکه پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود:
مروا أولادکم بالصلاة لسبع واضروبوهم علیها لعشر.
(مستدرک الوسائل / ج 1، 171)
فرزندان خود را در هفت سالگی به نماز فرمان دهید و در ده سالگی (اگر نماز نخوانند) کتک بزنید و تنبیه شان نمائید.
بخاطر آنکه نماز دربرگیرنده بسیاری از واجبات و ترک بسیاری از محرمات است. نماز ریشه و پایه دین است و موجب پاکی از نفاق و دوروئی و پیدایش صفا و صمیمیت و حفظ نفس و عادت به نظم است، تا کودک بطور صحیح نشو و نما کند و برای خود و جامعه اش فرد صالحی باشد.