فهرست کتاب


آداب معاشرت در اسلام (ترجمه شرح الاربعین النبویة)

محمد حسین الجلالی‏ جواد بیات و محمد آذربایجانی‏

نقش فرزندان در سازندگی جامعه

کودکان امروز، مردان فردا و نسل آینده هستند. آمال و آرزوها درباره آنان نسبت به کشور و دین و خانواده به چگونگی (تربیت کودکان) گره خورده و بدین جهت اسلام در ساختن یک زیر بنای جامعه شایسته انسانی اهمیت بسزائی قائل است زیرا که فرد در آینده شخصی خواهد بود که مسئولیتهائی بر دوش خواهد داشت.
امام حسن مجتبی (علیه السلام) می فرماید:
انکم صغار قوم و یوشک أن تکونوا کبار قوم آخرین...
(بحار / ج 1، 110)
براستی شما (کودکان) افراد کوچک قوم هستید که در آینده نزدیک، بزرگ قوم خواهید بود.
در اولین قدمی که کودک به دنیا می گذارد، با چیزهای محسوسی مواجه می شود و آن را درک می نماید، که نیروی حسی او به وی اجازه می دهد. نسبت به چیزهایی که دوست دارد، گرایش پیدا می کند و از چیزهائی که تصور می کند بد است، از آن دوری می جوید. در حواس باطنی وی غیر از مواد خام چیزی وجود ندارد، زیرا از نقش و صورت و آداب و رسوم و تقلید خالی است و مانند آئینه ای صاف است.
بعد از گذشت دو سال از عمر وی، محیط منزل و خانه و تربیت و آئین و مذهب در او تأثیر می گذارد. البته این عوامل از ابتدای تولد در رشد و نمو او تأثیر دارد، و مهمترین آن، تربیت است و عوامل دیگر نیز از تربیت سرچشمه می گیرد و این مسئولیت به عهده پدر و مادر است که مستقیما با او سرو کار دارند. کودک امانتی در دست آنان است که رسیدگی به بهداشت و بعد معنوی و مادی او وظیفه آنان است، تا روح فضیلت و بزرگواری را در روح و شخصیت وی پرورش دهند و با تربیت، وی را در کارهای نیکو مشارکت دهند و توجیه نمایند تا اینکه در جامعه انسانی یک عضو فعال و کارسازی باشد.
امام سجاد (علیه السلام) می فرماید:
و أما حق ولدک فتعلم أنه منک و مضاف الیک فی عاجل الدنیا بخیره و شره و انک مسئول عما ولیته من حسن الأدب والدلالة علی ربه والمعونة علی طاعتک فیک و فی نفسه فمثاب علی الاحسان الیه و معاقب علی الاسائة علیه.
(رسالة الحقوق / 6 - مکارم الاخلاق / 232)
و حق فرزندت نسبت به تو این است که بدانی او از تو بوجود آمده و در کارهای نیک و بد دنیا به تو منسوب می گردد و تو درباره ادب نیکو و راهنمائی بطرف خدا و یاری بر اطاعت او نسبت به خودت و صلح خویش، مسئول هستی که در مقابل احسان به وی پاداش و در مقابل بدی او کیفر خواهی دید.
پس لازم است که پدر و مادر، در ایام کودکی وقت پر ارزش وی را غنیمت شمارند تا آنکه بهترین اوقات آنان به هدر نرود و فراگیری دانش و تمرین و عادت به نیکی و پیدا کردن راه زندگی برتر از بعد معنوی و اجتماعی و اعتقادی و اقتصادی برای او فراهم شود زیرا که کودک در دامن پدر و مادر رشد و پرورش می یابد و بار سنگین او به عهده والدین است و از اول زندگی از آن تقلید و پیروی می کند چرا که آنها سزاوارترین مردم به او هستند.
پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود:
کل مولود یولد علی الفطرة فأبواه یهودانه أو ینصرانه أو یمجسانه.
(بحار / ج 2، 78)
هر کودک با فطرت پاک به دنیا می آید و پدر و مادر هستند که او را یهودی یا نصرانی یا مجوسی می کنند.
براستی که هر کودکی با قلبی صاف و دلی پاک متولد می شود. دل او از هر صورتی خالی است و به هیچ چیزی تمایل ندارد و با فطرت پاک آفریده شده که همان فطرت خدادای است.
فطرة الله التی فطر الناس علیها.
(روم / 30)
فطرت خداوندی که مردم را بر آن فطرت آفریده است.
از سلامتی قلب و بلندی اخلاق و بزرگی روح برخوردار است.

مراحل تربیت فرزند:

1 - مرحله و بُعد مادی که به پدر مربوط می شود.
2 - مرحله و بُعد معنوی که بین پدر و مادر مشترک است لیکن تأثیر مادر در آن زیادتر است و ادامه صفات عالی که در کودکان، به همکاری و کوشش پدر و مادر نیاز دارد که در داخل و خارج منزل یاریشان کنند. لذا بر آنان است که در تربیت فرزندان خود فرصت را غنیمت شمرده و آنها را راهنمائی کنند وگرنه ندامت و پشیمانی بدنبال خواهد داشت که سودی نمی بخشد و تربیت و پرورش فرزندان از نظر مادی از سن کودکی و رشد بدون رعایت بعد معنوی در بین حیوانات اهلی و حتی در بین حیوانات وحشی و درنده یک امر غریزی است که خدای متعال آن را بطور مرموز در نهاد آنها قرار داده است.
دین اسلام در نظام زندگی برای تربیت انسانهای عاقل و آگاه از بعد اعتقادی و اجتماعی و اقتصادی، اهمیت بسیار قائل شده است تا اینکه نسل بشر در فراز و نشیب های زندگی ضایع نگردد.

آداب تربیت اسلامی

اسلام استوارترین راه را برای پدران ترسیم می کند که سزاوار است پدران در تربیت فرزندان آن را سرمشق خود قرار دهند تا فرزندانشان نور چشم و امید آینده زندگی و مایه شادابی آنان گردد زیرا که فرزند زینت و زیبائی دنیا و بزرگترین نعمتی است که آرزوی هر انسان است.
خداوند متعال می فرماید:
المال والبنون زینة الحیاة الدنیا والباقیات الصالحات خیر عند ربک ثوابا و خیرا املا.
(کهف / 46)
مال و فرزندان زینت زندگی دنیا هستند و باقیات صالحات (ارزشهای پایدار و شایسته) ثوابش نزد پروردگارت بهتر و امیدبخش تر است.
فرزند یادگار خوبی برای انسان است بشرط آنکه انسان او را نیکوتر تربیت نماید.
پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود:
اذا مات المومن انقطع عمله الا من ثلاث: صدقة جاریة أو علم ینتفع به و ولد صالح یدعوله.
(بحار / ج 2، 22)
هنگامی که مومن از دنیا برود عملش قطع می گردد مگر از سه چیز: کارهای عام المنفعة، یا علمی که از آن نفع برده شود و فرزند صالح و نیکوکاری که برای وی دعا نماید.
و از آنجا که فرزند صالح آرزو و مطلوب هر مومن و امید هر انسان است زیرا که شاخه ای از پدرش می باشد، لذا شایسته است که در تربیت و ادب او نهایت سعی و تلاش را مبذول دارد و به هر یک از پسر و دختر مطابق طبیعت آنها توجه نماید.
مثلا پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) درباره دختران فرمود:
علموهن سورة النور ولا تعلموهن سورة یوسف.
(کیفرکردار / ج 2، 113 به نقل از من لا یحضره الفقیه / 425)
به دختران (و زنان) خود، سوره نور را بیاموزید و سوره یوسف را یاد ندهید.
دلیل آن، این است که سوره یوسف مشتمل بر قصه عاشقانه بین یوسف و زلیخا است (البته زلیخا یوسف شده بود نه یوسف عاشق زلیخا) در حال که سوره نور در برگیرنده آداب و دستورات اخلاقی است که به حال زنان پر سودتر است.
سیری در روایات اسلامی
1 - پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود:
خیر أولادکم البنات.
(بحار / ج 101، 91)
بهترین فرزندان شما دخترانند.
2 - پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود:
من قبل ولده کتب الله عزوجل له حسنة.
(کافی / ج 6، 49)
هر کس فرزند خود را ببوسد، خداوند برای وی حسنه و نیکی می نویسد.
3 - پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود:
علموا أولادکم السباحة والرمایة.
(وسائل / ج 12، 247)
به فرزندان خود شنا و تیراندازی بیاموزید.
4 - پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود:
حق الولد علی الوالد أن یحسن اسمه و أدبه ویضعه موضعا صالحا.
(کنزالعمال / حدیث 45193)
حق فرزند بر پدر این است که نام خود برای وی انتخاب کند، و نیکوتر بیتش نماید و او را در جایگاهی مناسب قرار دهد (قسمت اخیر شامل موقعیت اجتماعی، شغلی و... می شود.)
5 - در حدیث دیگری از رسول خدا صلی الله علیه و آله وارد شده که فرمود:
من حق الولد علی الوالد ثلاثة: بحسن اسمه، و یعلمه الکتابة، و یزوجه اذا بلغ.
(بحار / ج 74، 80 - مکارم الخلاق / 114)
حق فرزند بر پدر سه چیز است: نام نیکو برای وی انتخاب کند، و نوشتن را به او بیاموزد، و هرگاه به حد بلوغ رسید، (وسایل) ازدواج او را فراهم سازد.
6 - پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود:
من ولدله مولود فلیؤذن فی اذنه الیمنی بأذان الصلاة ولیقم فی الیسری فانها عصمة من الشیطان الرجیم.
(وسائل / ج 15، 137)
هرگاه برای کسی فرزندی متولد شد، به گوش راست وی اذان نماز، و به گوش چپش اقامه بگوید زیرا که این کار باعث حفظ (کودک) از شر شیطان رانده شده است.
7 - پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود:
ان الله یحب أن تعدلوا بین أولادکم حتی فی القبل.
(کنزالعمال / خبر 45350)
خداوند دوست دارد که بین فرزندان خود عدالت را مراعات کنید حتی در بوسیدن آنان.
8 - پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود:
قبلوا أولادکم فان لکم بکل قبلة درجة فی الجنة.
(وسائل / ج 15، 202)
فرزندان خود را ببوسید زیرا بوسیدن فرزندان باعث علو درجات در بهشت می شود.
9 - پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود:
من کان عنده صبی فلیتصاب له.
(وسائل / ج 1، 203 - عوالی اللئالی / ج 3، 131)
کسی که در منزل بچه ای دارد، با وی کودکانه رفتار نماید.
10 - پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود:
اعدلوا بین أولادکم فی النحل کما تحبون أن یعدلوا بینکم فی البر واللطف.
(کنزالغمال / خبر 45347 - بحار / ج 23، 113 با اندک تفاوت)
در بین فرزندان خود در دادن هدیه عدالت را مراعات نمائید چنانکه خودتان دوست دارید که در نیکی و لطف به شما، عدالت برقرار گردد.
11 - پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود:
أحبوا الصبیان وارحموهم و اذا وعدتموهم ففوالهم.
(وسائل / ج 15، 201)
کودکان را دوست دارید و به آنان رحم کنید، و هرگاه به آنان وعده دادید، وفا نمائید.
12 - علی (علیه السلام) فرمود:
انظروا من یرضع أولادکم فان الولد یشب علیه.
(وسائل / ج 15، 188)
بنگرید که چه کسی به فرزندانتان شیر می دهد زیرا که فرزند به او گرایش دارد.